Кіріспе

Алют аралдарындағы арал, Аляска, АҚШ. Киска (Қысқа) – Аляскадағы Алют аралдарының тобындағы Сырық аралдарының бірі. Оның ұзындығы шамамен 22 миль (35 км) және ені әртүрлі. Бұл арал Алют аралдарының қорық аймағының бөлігі болып табылады, сондықтан оны аралау үшін арнайы рұқсат алу қажет. Аралда тұрақты тұрғындар жоқ.

Еуропалық ашылу (1741)

1741 жылы Ұлы Солтүстік экспедициясы аясында теңіздегі екінші сапарынан оралған кезде, Данияда туған орыс саяхатшысы Витус Беринг Алеут аралдарының көп бөлігін, оның ішінде Кисканы еуропалықтар алғаш рет ашты. Берингтің кемесіндегі табиғатты зерттеуші дәрігер Георг Вильгельм Стеллер былай деп жазды:

1741 жылғы 25 қазанда ауа-райы өте ашық, күн шуақты болды, бірақ түстен кейін бірнеше рет қар жауды. Таңертең біз солтүстікке қарай 51° координатасында үлкен, биік аралды көріп таң қалдық. Еуропалықтармен байланыс орнатуға дейін Киска аралында мыңдаған жылдар бойы жергілікті тұрғындар тығыз қоныстанған.

Ашық болғаннан кейін (17411939)

Киска және басқа да Сырық аралдары 1750 жылдары тәуелсіз орыс саудагерлеріне белгілі болды. Теңіз суырының қорларын алғашқы пайдаланудан кейін, орыстар аралға сирек баратын, себебі қызығушылық шығысқа қарай жылды. Көп жылдар бойы бірде-бір кеме жағаға қонбайтын еді. 1775 жылдан бастап Киска, Алеут аралдары және Аляска материгі Григорий Шелехов басқаратын Ресей-Америка компаниясының тері саудасы үшінгі бекеттеріне айналды. 1867 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюард Ресей империясымен Алясканы сатып алу туралы келісім жасады. Киска да осы сатып алуға кірді.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-қа қарсы жасалған екі шабуылдың бірі ретінде, 1942 жылғы 6 маусымда жапондық №3 арнайы десант тобы мен 500 теңіз жаяу әскері Кискаға жағалауға түсті. Бұл жапондықтардың Мидуэй шайқасы жоспарымен бірге жүргізілген жекелеген әскери операциясы болды. Жапондықтар аралдың жалғыз тұрғындары – АҚШ Теңіз күштерінің ауа райын бақылайтын 10 адамнан (оның ішінде лейтенант) және олардың итін тұтқынға алды. (Десант тобының бір мүшесі 50 күн бойы қашып жүрді. Аштықтан, суықтан және әлсіздіктен зардап шегіп, ол ақырында жапондықтарға бағынды.) Келесі күні жапондықтар Ату аралын басып алды. Бұл мұздақ, жабдықтау қиын аралдың стратегиялық маңызы күмәнді болғанымен, 1812 жылғы соғыстан бері алғаш рет АҚШ жерін жат жұрттық жаудан айыру американдықтарға қатты әсер етті. 1942-1943 жылдардың қысында жапондықтар аралдарды нығайтып, бекітті – бұл Алеут аралдарындағы аралдарды басып алу операциясына дайындық емес, Курил аралдары арқылы АҚШ-тың әскери операциясын болдырмау мақсатында жасалды. АҚШ Теңіз күштері Кискаға жабдықтау жеткізілмейтіндей етіп, операция жүргізді, бұл Командор аралдары шайқасына әкелді. 1942 жылғы қазан айында американдық күштер Кискаға қарсы жеті бомбалау миссиясын жүзеге асырды, бірақ екеуі ауа райының нашар болуына байланысты тоқтатылды. Қыс аяқталған соң Ату қайта басып алынды, ал Кисканы бомбалау қайта басталды, содан кейін 5200 жапондық сарбазды жеңу үшін үлкен американдық күш жұмылдырылды. Атудың жаулануын және одақтастардың үлкен күшінің жақын арада келетінін білген жапондықтар 28 шілдеде тұманды күнді пайдаланып, өз әскерлерін одақтастар байқамай-ақ шығарып алды. 1943 жылғы 15 тамызда 34 426 одақтас әскерден (АҚШ-тың 7-ші жаяу әскер дивизиясының бөлімдері, 4-ші жаяу әскер полкі, 87-ші тау жаяу әскер полкі, 5300 канадалық (негізінен 6-шы канадалық жаяу әскер дивизиясының 13-ші жаяу әскер бригадасы), 7-ші АҚШ жаяу әскер дивизиясының екі артиллерия бөлімі, 95 кеме (оның ішінде үш линкор және бір ауыр крейсер) және 168 ұшақ) Кискаға қонды, бірақ аралды толығымен тастап кеткенін көрді. Жапондықтардың болмауына қарамастан, бұл шабуыл кезінде одақтастардың жоғалғандары 200-ге жуық болды, олар нашар ауа райынан, жапондық миналардан немесе өзіне-өзі шабуылдан зардап шекті. АҚШ және Канада күштері арасындағы қысқаша "достық от" салдарынан 28 америкалық және 4 канадалық қаза тапты. Сонымен қатар, 130 адам траншея аяғынан зардап шекті. "Абнер Рид" эсминеці минаға шағылысып, 87 адам қаза тапты. Сол түні, американдықтар шабуылдап жатыр деп ойлаған Жапон императорлық теңіз күштерінің кемелері Кіші Киска аралын бомбалап, жапондық сарбаздар кемеге отыруға күтіп тұрған жерге торпеда тастауға тырысты. Әскери-теңіз күштерінің бас штабы адмиралы Эрнест Кинг Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Франк Ноксқа аралда тек иттер мен жаңа пісірілген кофе қалғанын хабарлады. Нокс түсіндірме сұрады, ал Кинг: "Жапондықтар өте тапқыр. Олардың иттері кофе пісіре алады" деді.

Киска жанартауы

Киска жанартауы (алеут тілінде Qisxan Kamgii) – Киска аралының солтүстік жағында орналасқан, диаметрі және 4006 фут (1221 м) биіктіктегі белсенді стратовулкан. 1962 жылдың 24 қаңтарында жарылыс болды, оған лава шығуы және Киска жанартауының солтүстік беткейіндегі Сириус нүктесінде, бас конустың шыңынан 3 шақырым қашықтықта шамамен 98 фут (30 м) биіктіктегі тефрит конусының пайда болуы ілесіп кетті (Anchorage Daily News, 30 қаңтар 1962). 1964 жылдың 18 наурызында лава ағынын тудырған екінші жарылыс болғаны туралы хабарланды (Вулкандық жарылыстар туралы бюллетень, 1964). Одан бері жанартау бу мен күлдің бұлттарын, сондай-ақ кішкентай лава ағындарын шығарып келеді.