Кіріспе

Ортағасырлық мемлекет Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Дукля (; Διόκλεια; Dioclea) – қазіргі Черногорияның оңтүстік-шығыс аумағын, батыстағы Котор шығанағынан шығыстағы Бояна өзеніне дейін және солтүстіктегі Зета және Морача өзендерінің бастауларына дейін қамтыған ортағасырлық оңтүстік славян мемлекеті. 10-11 ғасырлардағы византиялық жылнамаларда алғаш рет айтылған Дукля, 997-1018 жылдар аралығында Болгар империясының, ал кейін 1040 жылға дейін Византия империясының вассалы болды. Стефан Войслав (1034-43) көтеріліс көтеріп, бұрынғы Сербия княздығының жерлерін жаулап алып, Войславлевич әулетін құрды. 1043-1080 жылдар аралығында Михаило Войславлевич (1050-81) және оның ұлы Константин Бодин (1081-1101) билік еткен кезде Дукля өркендеді. Михаило византиялық лагерьден шығып, Балқандағы көтерілісті қолдағандықтан Пападан славян халқының патшасы деген құрметті атақ алды, ал оның ұлы Бодин осы көтерілісте маңызды рөл атқарды. Сербияның ішкі аймағын (Сербияның Ұлы княздығы, кейде Рашка деп те аталады) біріктіріп, ондағы вассалды билеушілерді орнатқаннан кейін, бұл теңіз жағасындағы княздық ең қуатты серб мемлекетіне айналды. Мемлекет басшыларының тағайындалған лауазымдары ("Сербия князі", "Сербтердің") осыны көрсетеді. Алайда, оның өркендеуі ұзаққа солмады, Бодин византиялықтардан жеңіліп, тұтқындалды. Оның туысы және вассалы Вукан Рашкада тәуелсіздік алып, византиялықтарға қарсы күресті жалғастырды, ал Дукля азамат соғысына ұшырады. 1113-1149 жылдар аралығында Дукля серб-византиялық қақтығыстың орталығы болды, Войславлевич әулетінің мүшелері билік үшін күресіп, бір-біріне қарсы тұрды. Кейін Дукля Сербияның Ұлы княздығының құрамына еніп, Вуканович әулеті басқарды және Зета деп аталды. Осылайша 14 ғасырда Сербия империясы құлағанға дейін сақталды.

Этимология

Тарихи зерттеулерде К. Жиречек "Дукля" атауын алғаш рет қолданды. Доклея – қазіргі Подгорица (Рибница) орнында, Рим империясының Далмация аймағынан шыққан император Диоклетиан салған рим қаласының есімі. Осы аймақта қоныстанған, романдық мәдениетке сіңген иллириялық тайпа – доклеаттар, өз атауын осы қаладан алған. Кейінгі ғасырларда римдіктер бұл атауды Диоклея деп өзгертіп, қарапайым тілде айту салдарынан әріп "i" жоғалған деп жаңылысқан. Дукля – бұл аймақтың атының кейінгі славян тіліндегі нұсқасы, Византия үстемдігінде болған княздықпен байланысты ("Диоклея", Διόκλεια). "Де Администрандо Империо" еңбегінде кездесетін демоним, яғни тайпалық атау – "Диоклетианой" (Διοκλητιανοί) болды.

География

De Administrando Imperio (948–952) 35-тарауда көрсетілгендей, Диоклея (Διόκλεια) құрамына Градтай, Нуград және Лонтодокла сияқты "ірі, халқы бар қалалар" кірген. Градтай Старград болған болуы мүмкін, Нуград Превлака болған болуы мүмкін, ал Лонтодокланың орналасқан жері белгісіз. Кейінірек пайда болған, біраз күмәнді дереккөз – Дукля діни қызметкерінің жылнамасы бойынша, Иован Владимирдің (шамамен 990–1016) атасы саналған Хвалимир Зета және оның қалаларын, сондай-ақ Луска (Лушка), Подлугия (Podlužje), Горска (Gorska), Купельнич (Kupelnik), Обликус (Oblik), Прапратна, Чермениза (Crmnica) және Будва (Budva) сияқты округтерді, оған қоса Кучева (Kučevo) және Грипули (Grbalj) билеген. 12 ғасырдан бастап Зета атауы Дукля атауын ығыстыра бастады.

Империяны басқару

DAI Дукля аварлармен қирап, "Император Гераклий тұсында Хорватия мен Сербия сияқты" (яғни 7 ғасырдың бірінші жартысында) славяндармен қайта қоныстанды. Ол көршілес Сербияның Пагания, Захумлье, Травуния және Каналиттер княздықтарын "крещениеден өтпеген сербтер" қоныстандырғанын нақты айтса да, Дукляны "славяндар" қоныстандырған деп атап көрсетеді. Әртүрлі византиялық авторлардың Диоклеандарды сербтер, хорваттар және далматиндер деп атаған мәлімдемелері Дукля тұрғындарын 12 ғасырға дейін сербтермен немесе хорваттармен теңестіруге мүмкіндік бермейді. Ғалымдар DAI-нің сенімділігін ұзақ талқылады. Мысалы, Франсис Дворник пен Флорин Курта және басқалар DAI-нің тарихи емес, саяси құжат екенін және бұл жағалаудағы жупаниялардың 10 ғасырдың ортасында Сербия князі Часлав Клонимировичтің билігінде болғанын көрсететінін болжады. Тибор Живкович, Невен Будак және Хрвое Грачанин да мұқият оқығанда Константиннің аймақтық этникалық сәйкестік туралы пікірі 10 ғасырда сербтердің саяси үстемдігі мен кеңеюіне негізделгенін, бұл міндетті түрде этникалық тегін көрсетпейтінін айтады. Реля Новакович та осыған ұқсас қорытындыға келді. Джон В. А. Файн "сербтер оның шекарасындағы аймақтарға қоныстанғандықтан, бұл да серб аймағы болған болуы мүмкін" деп аргументтейді. Иво Банац DAI-де хорваттардың бір бөлігі "Иллирия мен Паннонияны бөлініп алып, өз бақылауына алды" деп айтылғанын ұсынды, бұл Далмация провинциясының батыс бөлігіне қоныстанғаннан кейін Дуклямен байланысты болуы мүмкін, ал Дукля діни қызметкерінің жылнамасы бұл аймақты Қызыл Хорватия деп атайды. Тарихшы Сима Ћирковичтің айтуынша, Константин VII Дукля халқының қай тайпадан шыққандығын көрсетпесе де, 11 ғасырдың авторлары Зета билеушілерін сербтер деп санады және кейде олардың жерін Сербия деп атады. Ћиркович сонымен қатар бұл тар ғылыми мәселе Диоклеандарды сербтерге қарсы қойып, 11 және 12 ғасырлардағы тарихи дереккөздерді елемеу арқылы саясаттандырылғанын санайды. 1298–1301 жылдары Брибирдегі Павел I Шубичтің қызметіндегі цистерциандық монах құрастырған Дукля діни қызметкерінің күмәнді жылнамасы, егер ол сербтер мен хорваттар туралы византиялық шатасуды қайтадан көтеріп көрсе, басқа тарихи дереккөздерге қарағанда, хорваттардың бар екендігі және олардың саяси ықпалы 12 ғасырдың соңына дейін Черногорияның ішкі аймағына дейін жеткенін көрсетеді. Нәтижесінде, Дукляның шығу тегі нақты белгісіз, өйткені әдеби дәлелдер көбінесе жартылай аңыздарға негізделген шежірелерге сүйенеді. Сонымен қатар, орта ғасырларда халықты (текті) не құрайтыны қатаң түрде талқыланды. Сербтер немесе хорваттар деп танылған халықтар үлкен аумақтарды қоныстандыра алатын біртұтас ұлттар ретінде жаппай көшіп келгеніне және басқа да қоныстанған славяндарды ассимиляциялап, ұйымдастырған шағын әскери элиталар ретінде келгеніне нақты дәлел жоқ. Флорин Курта мен Джон Файн, сондай-ақ басқа ортағасырлық зерттеушілер серб немесе хорват сияқты этнонимдер негізінен дуксқа және оның дворяндарынан тұратын әскери элитасына қатысты саяси белгілер болғанын, ал төменгі деңгейде ол сондай-ақ осындай басшылардың көбінесе номиналды және уақытша билігімен аумақта тұратын қарапайым халықтың көпшілігін білдіргенін айтты. Ортағасырлық қоғамдарда ұлттық этностың қазіргі заманғы түсінігі мен оған байланысты құндылықтар болғанына айғақтар аз. Керісінше, 7 ғасырдың соңында Балқанда славяндық беделділер одақтар жүйесін құрған кезде топтық сәйкестік қалыптаса бастады. Бұл батыс Балқандағы аварлардың үстемдігінің толық жойылуымен бірге болды. Сонымен қатар, византиялықтар 7 ғасырда императорлық билік құлағаннан кейін Балқанның кейбір бөліктеріне бақылауды қайта орнатуға кірісті. Диррахиумның византиялық тақырыбын құру Шығыс римдіктер мен Адриатика Склавиниясы арасындағы дипломатиялық байланыстарды жеңілдетті. Керісінше, жалпы халық үшін сәйкестік негізінен өз руымен, ауылымен және аймағымен байланысты болды. Файн айтқандай, "Бұл славяндар қоныстанған үлкен аймақта, барлығы бір тілде сөйлеген, белгілі бір саяси бірліктер пайда болды, және олар тек саяси бірліктер болды". Дукля осындай мемлекеттердің бірі болды, ал оның кейінгі тарихы Сербия/Рашкамен және Византия империясымен, сондай-ақ Риммен және "батыс" державаларымен тығыз байланысты болды. Осылайша Дукля ортағасырлық серб мемлекеттерінің бірі ретінде қарастырылады және қазіргі Черногорияның саяси және мәдени алғы тамыры болып табылады.

Ерте тарих

11 ғасырға дейінгі Дукля туралы мәлімет аз. Ертедегі Оңтүстік славян мемлекеттері тарихының негізгі көзі – император Константин VII-нің «De Administrando Imperio» еңбегі (952 жылға дейін жазылған). Бұл еңбекте Дукля туралы дерлік ештеңе айтылмаған, тек оны славяндар қоныстандырғаны және Византия императорлары басқарғаны көрсетілген. Бәлкім, ол 10 ғасырдың соңына дейін қалыптасқан, тәуелсіз мемлекет ретінде болмаған. Византиялықтар Doclea, Bar, Kotor және оларды қоршаған аймақтар сияқты жағалау қалаларын биледі. Археологиялық дәлелдер (Диоклеялық Петрге тиесілі жеке мөр) осы шағын аймақты император атынан жергілікті шенеуніктер басқарғанын көрсетеді. Византия билігінде болмаған славян аймақтары (мысалы, Травуния) көптеген жупаларға (шамамен, округ) біріктірілген, оларды жергілікті әулеттер басқарды. 518 жылы Шығыс Рим территориясына жасалған славян шабуылдары туралы мәлімдемелер бар, ал 580 жылдары олар Склавиния («Славендер елі», Sklavenoi сөзінен) деп аталған кең аумақтарды бағындырды. Дукля 7 ғасырда негізінен славяндармен қоныстанды, бірақ 6 ғасырдан бері аварлар мен славяндардың шабуылдарына ұшырады. Таулы аймақ болғандықтан, ол славян емес халықтар үшін паналау орны болған болуы мүмкін. Ноэль Малкольмның пікірінше, бүгінгі Батыс Сербия – сербтердің 7 ғасырда қоныстанған жері, және олар осыдан Дукля аумағында билігін кеңейтті. Князь Вишеслав (768–814 жж. шамасында өмір сүрген), сербтердің атымен белгілі алғашқы монархы, Неретва, Тара, Пива, Лимнің мұрагерлік жерлерін (Жупаниялар, «округтер») басқарды. Ол бірнеше провинция мен тайпаны біріктіріп, Сербия княздығын құрды. Вишеславтың орнын ұлы Радослав, кейін Просигой басты, сол кезде сербтер «Далмацияның үлкен бөлігін иеленген» халық ретінде танылды (Royal Frankish Annals, 822 ж., ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur). Алайда, Джон (кіші) Файнның сөзіне сүйенсек, Византиялық көздер оңтүстік жағалаумен шектелгендіктен, осы аймақта сербтерді табу қиын болды, бірақ басқа тайпалардың арасында сербтердің тайпасы немесе шағын тайпалар тобы болған болуы мүмкін. Князь Властимир серб тайпаларын күшейіп келе жатқан Болгар империясының қатеріне қарсы біріктірді. Оның билігі оңтүстік-батыс Сербияны, Черногорияның көп бөлігін, шығыс Герцеговинаны және оңтүстік-шығыс Боснияны қамтыды. Князь Петар Гойникович Боснияның Тишемирін жеңіп, Босна аңғарын басып алды. Содан кейін ол Неретва бойында кеңейіп, Нарентинді аннексиялады, онда ол Болгар одақтасы және Захумлье билеушісі Михаил Вишевичпен (Требиньемен және кейіннен Дукляның көп бөлігімен) қақтығысқа түсті. Михаил Вишевич Сербия мен Византияның ықтимал одақтастығы туралы естіп, Симеонды ескертті. Келесі жылдары болгарлар мен византиялықтар сербтерге бағыну үшін күресті. Князь Часлав кең аумақты қамтитын тайпалар конфедерациясын басқарды. Кейбіреулер оның бұрын Михаил билеген аймақтарды басып алғанын, ал 925 жылы ол дереккөздерден жоғалып кеткенін айтады. Шамамен 960 жылы Часлав қайтыс болғаннан кейін, Стари Рас және, мүмкін, серб жерлері Византияға қосылды, ол Рас катепанатын құрды. Петрдің мөрі табылған, ол 11 ғасырдың басында Диоклея архоны болған. Дуклядан жіберілген сербтік дипломатиялық миссия Византия астанасы Константинопольге келді және 993 жылы жазылған Ұлы Лавра монастырының жарғысында тіркелді. 11 ғасырда Иован Владимир Дукляны басқарды, оның сарайы Адриатика жағалауындағы Барда орналасқан; ол Поморье аймағының көп бөлігін, оның ішінде Травуния мен Захлюмияны бақылауда ұстады. Оның билігі батысқа және солтүстікке қарай Zagorje (ішкі Сербия мен Босния) кейбір бөліктерін қамтитын болған. Владимирдің аймақтағы басқа славян ақсүйектерінен жоғары тұрған орны император Василийдің оған болгарларға қарсы одақ құру үшін неге жақындағанын түсіндіреді. Анатолиядағы соғыспен қолдары байланысқан Василийге Солтүстік Болгария, Батыс Болгария, Македония, Сербия, Рашка және Эпирге созылған Болгар империясын басқарған Самуил патшаға қарсы соғысы үшін одақтастар қажет болды. Самуил 997 жылы Дукляға басып кірді және Далмация арқылы Задар қаласына дейін өтіп, Босния мен Сербияны өз әлеміне қосып алды. Владимирді жеңген соң, Самуил оны өзінің вассалы ретінде қайтадан бекітті. Владимирдің бұрынғы серб әулетімен қандай байланысы болғанын білмейміз, өйткені Дукля діни қызметкерінің жылнамасында доклдік билеушілердің шежіресі туралы жазылғандардың көпшілігі мифологиялық. Владимирді Самуилдің ағасы және мұрагері Владислав шамамен 1016 жылы өлтірді. Оның әулетінің соңғы көрнекті өкілі, оның інісі Драгимир, 1018 жылы Котордағы жергілікті тұрғындар тарапынан өлтірілді. Осы жылы византиялықтар болгарларды жеңіп, бірден бүкіл Балқанды қайта бағындырды.