Кіріспе
Нью-Гэмпшир штатының жоғарғы соты – АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатының жоғарғы соты және штаттың жалғыз апелляциялық соты. Жоғарғы сот штаттың астанасы Конкордта орналасқан. Сотта бас судья және губернатор мен Атқарушы кеңес тағайындаған, "жақсы мінез-құлық" сақтағанда зейнеткерлікке шыққанға дейін немесе жетпіс жасқа толғанға дейін қызмет ететін төрт көмекші судья бар. Соттың ең тәжірибелі мүшесі төменгі сатыдағы судьяларды, сондай-ақ зейнеткер судьяларды соттағы бос орындарды толтыру үшін арнайы тағайындай алады. Жоғарғы сот – штаттың сот жүйесінің әкімшілік органы. Сотта міндетті және дискрециялық апелляциялық юрисдикция бар. 2000 жылы сот "үш судьядан жеделдетілген" немесе 3JX құрамын құрды, ол прецеденттік мәні аз істер бойынша шешім шығарады, ал оның шешімі тек аталған іс бойынша ғана міндетті. 2004 жылы сот 25 жылдан кейін алғаш рет алдын-ала соттан келіп түскен барлық шағымдарды қабылдауға кірісті. 1776 жылдан 1876 жылға дейін төрт мүшелі сот "Судьялықтың жоғары соты" деп аталды, кейін Нью-Гэмпширдің Бас сотының заңымен атауы өзгертілді. 1901 жылы судьялардың саны төрттен бесе біріне дейін артты. Нью-Гэмпширде екі Жоғарғы сот судьясы ғана мемлекеттік қызметкерлерге қатысты импичмент процедурасына түсті: судья Вудбери Лэнгдон 1790 жылы сот процесіне дейін отставкаға кетті, ал 2000 жылы Нью-Гэмпшир Сенаты бас судья Дэвид Брокты ақтап берді. АҚШ Жоғарғы сотының зейнеткер судьясы Дэвид Саутер 1983 жылдан 1990 жылға дейін Нью-Гэмпширдің Жоғарғы сотында қызмет етті.
The New Hampshire Supreme Court is the supreme court of the U. S. state of New Hampshire and sole appellate court of the state. The Supreme Court is seated in the state capital, Concord. The Court is composed of a Chief Justice and four Associate Justices appointed by the Governor and Executive Council to serve during "good behavior" until retirement or the age of seventy. The senior member of the Court is able to specially assign lower court judges, as well as retired justices, to fill vacancies on the Court. The Supreme Court is the administrative authority over the state's judicial system. The Court has both mandatory and discretionary appellate jurisdiction. In 2000, the Court created a "Three Judges Expedited" or 3JX panel to issue decisions in cases of less precedential value, with its decision only binding on the present case. In 2004, the court began accepting all appeals from the trial courts for the first time in 25 years. From 1776 to 1876, the then four member court was known as the "Superior Court of Judicature", until the name was changed by an act of the New Hampshire General Court. In 1901, the number of justices was increased from four to five. Two Supreme Court justices have been the only two state officials to be impeached in New Hampshire: Justice Woodbury Langdon resigned prior to his trial in 1790, and Chief Justice David Brock was acquitted by the New Hampshire Senate in 2000. Retired Associate Justice David Souter of the Supreme Court of the United States served on the New Hampshire Supreme Court from 1983 to 1990.
Тарих
Нью-Гэмпшир колониясы 1776 жылғы уақытша Конституцияны қабылдады. Жаңа құрылған заң шығарушы орган губернатор мен кеңестен тұратын қолданыстағы атқарушы соттарды жойды және төрт судьядан тұратын апелляциялық сот ретінде «Жоғары сот төрелігін» құрды. Сот ортақ құқықты ұстанады және Томсон Вордқа қарсы (1816) ісінен бастап өзінің прецеденттік пікірлерінің ресми заң баяндамаларын жариялады. 1876 жылы «Жоғарғы Сотты» Нью-Гэмпширдің ең жоғары соты ретінде құру туралы акт қабылданды. 1901 жылы заң шығарушы орган қазіргі Жоғарғы Соттың орнын алмастыру үшін екі сот құрды. Сот шешімдеріне шағым жасалатын «заң мерзімдері» бойынша билік ету билігі бас судья мен төрт көмекші судьядан тұратын Жоғарғы Сотқа берілді. Бұрын «сот мерзімінде» қаралатын істер Жоғарғы Сотқа берілді. Бұл ретте, сот төрешісінің мүшесі емес жеке апелляциялық сот пайда болды. 1966 жылы штаттық конституцияға Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Сотты конституциялық соттар ретінде құру үшін түзетулер енгізілді, яғни оларды заң шығарушы орган емес, тек конституциялық түзету арқылы өзгертуге немесе жоюға болады. 1971 жылы Бас сот «Бірыңғай сот жүйесін» заңмен құрды, ол Жоғарғы соттың Бас судьясын Нью-Гэмпширдегі барлық соттардың тиімді жұмыс істеуі үшін жауапты етті. Заңда Жоғарғы Соттың Бас судьясының кеңестері мен келісімі болады деп жазылған. Сонымен қатар, ол басқа судьялар мен судьялар, сот клерктері, сот аккредиттеу комитеті, мемлекеттік және жергілікті адвокаттар қауымдастықтары мен сот кеңесін қоса алғанда, әділет басқармасына мүдделі басқалардан ынтымақтастық іздеуді талап етті. Сот төрелігін жүзеге асыру мәселелері бойынша 24 мүшеден тұратын Сот кеңесінің тұрақты, тәуелсіз форумы бар. 1978 жылы Нью-Гэмпширдің сайлаушылары Конституцияға Конституцияға түзету енгізуді мақұлдады, ол Конституцияның ІІ бөліміне, 73-а бапқа, Конституцияға түзету енгізді, ол Бас судьяны соттың әкімшілік басшысы етіп, сот тармағына өзін-өзі көбірек бақылауға берді. 1983 жылы жалпы соттар барлық мемлекеттік соттардың қаражатын мемлекеттік бюджеттің екі жылдық бюджетінде біріктірді. Бұл жоғары және мұрагерлік соттардың округтер мен аудандық соттар орналасқан қалалар мен қалалар арқылы қаржыландырылатын бұрынғы тәжірибесін жойды. Әкімшілік қызметтер басқармасы, қазір Соттар әкімшілік басқармасы деп аталады, құрылды. Бұл кеңсе сот тармағы үшін бір орталық кеңсеге кадр, бухгалтерлік есеп, технология және бюджеттеу сияқты функцияларды біріктірді. 2000 жылдың мамыр айында Жоғарғы Сот сот жүйесінен мүлдем тәуелсіз, өз қызметкерлері, кеңселері және қаржысы бар жаңа Соттық мінез-құлық комиссиясының (СЕК) құрылуын жариялады. Соттық мінез-құлық жөніндегі комиссия сот 1977 жылы құрған Соттық мінез-құлық жөніндегі комитеттің орнын басты. 2004 жылы RSA 494 A тарауы күшіне енді, JCC Нью-Гэмпшир сотының жүйесінен және үкіметтің басқа салаларынан мүлдем тәуелсіз екенін бекітті. Заң шығарушы RSA 494 A тарауына қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, JCC ережелерін сақтап қалды. Жоғарғы Сот Соттық мінез-құлық комиссиясының (2004) арызы бойынша, RSA 494 A тарауы конституциялық емес, өйткені ол судьяларға тәртіптік жаза қолдануды санкциялайды. Сот заң шығарушы биліктердің бөлінуі туралы ілімді (I бөлім, 37-бап) бұзған деп тапты.
Міндетті шағымдар
Жоғарғы Соттың мемлекеттік соттардан және көптеген мемлекеттік әкімшілік органдардан келіп түскен шағымдарды қарау құзыреті бар. Ұзақ жылдар бойы Сот төменгі сатыдағы соттардың барлық шағымдарын қабылдап отырмады. 2003 жылы Сот шағымдардың тек 40 пайызын ғана қабылдады. 2004 жылдың қаңтар айында Жоғарғы Сот 7-қағидаға сәйкес, Отбасылық бөлімнен, аудандық, қозғалыс және жоғары соттардан түскен істер бойынша түпкілікті шешімдерге қатысты міндетті шағымдану тәртібін енгізді. Міндетті шағымдану кезінде тараптарға әдетте төменгі сатыдағы сот отырысының протоколын ұсыну және жазбаша түсіндірмелер беру мүмкіндігі беріледі. Түсіндірмелер ұсынылғаннан кейін, Жоғарғы Сот іс жазбаша материалдар негізінде немесе ауызша тыңдаудан кейін қаралатынына шешім қабылдайды. Содан кейін Сот қысқаша қаулы, түсіндірмелері бар қаулы немесе толық жазбаша шешім түрінде түпкілікті шешім шығарады.
Қалыс қарауға жататын шағымдар және бастапқы құзыреттілік
Жоғарыда аталған шағымдарды дискрециялық ететін жағдайлар: соттан кейінгі қайта қарау рәсімі; сот үкімін немесе жазаны күштен шығаруға қатысты іс; жазаны өзгерту немесе тоқтату туралы өтініш; жаза тағайындау рәсімі; шартты түрде босатудан айыру рәсімі; немесе бақылау мерзімінен айыру рәсімі. 2005 жылдың 7 қыркүйегінде Жоғарғы Сот міндетті шағымдарға қатысты ерекшеліктерге уақытша қосымша енгізді, оған RSA 540 тарауы бойынша жалға беруші мен жалға алушы арасындағы немесе меншік құқығын қорғау туралы іс бойынша шығарылған шешімге қатысты шағымдар қосылды. Әкімшілік шағымдар, алдын ала шағымдар және алдын ала сараптамалар, сондай-ақ сот шешімдеріне қатысты белгілі бір шектеулі шағымдар да дискрециялық шағымдар болып табылады. Сотта сертификат беру, тыйым салу, хабеас корпус және басқа да бұйрықтарды шығаруға алғашқы құқығы бар, және соттың қай істерді қарау керектігін шешуге құқығы бар. Дискрециялық шағым қабылданған жағдайда, ол әдетте міндетті шағымдармен бірдей процедураны өтеді.
Үш судья (3JX)
2000 жылдың желтоқсанында Жоғарғы Сот ауызша талқылау қажет болатын істерді азайту мақсатында үш судьядан тұратын жеделдетілген (3JX) қарау рәсімін енгізді. 3JX алқасы үш судьядан құралады, олар прецеденттік мәні аз істер бойынша қысқартылған аргументтерді тыңдайды. Тек осы іске қатысты міндетті шешім шығару үшін үш судьяның бірауыздан келісімі қажет, мұндай шешімде прецеденттік құн жоқ. Егер 3JX алқасының шешімі бөлініп кетсе, іс бес судьяның алдында ауызша талқылау үшін қайта қаралуға жіберіледі.
Ұйым
Сот бас судьядан және төрт судьядан тұрады. Қазіргі таңдағы сот құрамына бас судья Гордон Дж. Макдональд, судья Джеймс П. Басетт, судья Анна Ханц Маркони және судья Патрик Э. Донован кіреді, ал судья Гари Хикс міндетті түрде зейнетке шыққаннан кейін бір орын бос тұр.
Тағайындау
Мемлекеттік конституцияның 46-бабында барлық сот қызметкерлері (басқа конституциялық лауазым иелерімен бірге) губернатор мен атқарушы кеңес тарапынан ұсынылып, тағайындалатыны айтылған. Сондай-ақ, мұндай ұсыныстар тағайындаудан кем дегенде үш күн бұрын жасалуы тиіс және кеңес мүшелерінің көпшілігі келіспесе, тағайындау жүзеге аспайды делінген.
Қызмет ету мерзімі
Мемлекеттік конституцияның II бөлімі, 73-бабында барлық сот қызметкерлерінің қызметтері жақсы мінез-құлық танытқанда ғана сақталады, конституцияда басқаша көрсетілмесе. Мемлекеттік конституцияның II бөлімі, 78-бабы кез келген сот судьясының жетпіс жасқа толғаннан кейін сот отырысын жүргізу құқығын шектейді.
Ауыстырушы судьяларды тағайындау
RSA 490:3 сәйкес, Жоғарғы Сот судьясы зейнеткерлікке шыққан, құзырынан айырылған немесе іс бойынша отырысқа қатыса алмайтын жағдайда, Жоғарғы Соттың бас судьясы немесе аға судьясы тұрақты жұмыс істеуден зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы Сот судьясын тағайындауға құқылы. Егер зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы Сот судьясы қолжетімді болмаса, тұрақты жұмыс істеуден зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы Сот судьясы бос орынды толтыру үшін үнемі тағайындалады. Зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы және Жоғарғы Сот судьяларын іріктеу кездейсоқ тәртіппен жүзеге асырылады. Бірақ, егер зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы немесе Жоғарғы Сот судьясы болмаса, ауыстыру судьясын таңдау Жоғарғы Соттың толық уақытты судьяларының арасынан, содан кейін аудандық және мұрагерлік соттардың толық уақытты судьяларының арасынан кездейсоқ тәртіппен жүргізіледі. Жоғарғы Сотта уақытша қызмет ететін судьялар дәлелдерді тыңдау, шешім шығару және пікір білдіру құқығына ие Жоғарғы Сот судьясының толық өкілеттігіне ие болады. Алайда, ешбір судья бұрын отырған немесе судьяның өзі келіспеген жағдайларда, немесе судьяның басқаша құзыры шектеулі болған кезде Жоғарғы Сотта отыруға тағайындалмайды.
1790 жылы судья Вудбери Лэнгдон
1790 жылы Портсмуттен шыққан, губернатор Джон Лэнгдонның інісі судья Вудбери Лэнгдонға қарсы Жоғарғы Сот судьясына қарсы алғашқы импичмент процесі басталды. Өкілдер палатасы оны қызметтік міндеттерін орындамағаны үшін 35–29 дауыспен импичментке тартты; оның шеткері округтердегі Жоғарғы Сот отырыстарына қатыспағаны, сондай-ақ заң шығарушы орган судьяларға лайықты жалақы төлемегені және сот шешімдеріне араласып, ықпал еткені анықталды. Сенаттағы сот процесі кейінге шегерілді, бірақ Вудбери соттан кеткендіктен ол өткізілмеді.
Сот комитеттері
Соттың сот жүйесін басқару мәселелері бойынша кеңес беретін төрт комитеті бар: Ережелер жөніндегі консультативтік комитет, Сот этикасы жөніндегі консультативтік комитет, Соттық мінез-құлық комитеті және Адвокаттық тәртіптік жүйе. Сот жүйесінен және қоғамдық өкілдерден құралған 14 мүшеден тұратын Ережелер жөніндегі консультативтік комитет сот жүйесін реттейтін ережелерге өзгерістер енгізу жөніндегі ұсыныстарды қабылдап, қарастырады. Сот этикасы жөніндегі консультативтік комитет судьялардың этикалық және кәсіби мінез-құлқына қатысты тиісті сот ережелері мен заңдары туралы консультативтік пікірлер береді, және егер судья тәртіптік жазаға тартылса, мұндай кеңес оның адалдығын көрсетеді. Соттық мінез-құлық комитеті судьялардың, төрешілердің, сот стенографтарының немесе баяндамашыларының, сот хатшысының немесе оның орынбасарының, сондай-ақ мұрагерлік істерін жүргізушілердің және кеңсе қызметкерлерінің кез келген заңбұзушылық әрекеттерін тексеру және тергеу үшін сот тарапынан құрылған. Комитет үш судьядан, сот хатшысынан, екі адвокаттан және бес мүшеден тұрады. Комитет ескерту жасай алады, судьяға қатысты шағымды бейресми келісім немесе түзету арқылы шеше алады немесе сотқа ресми тәртіптік шаралар қолдануды ұсына алады. Жаңа Адвокаттық тәртіптік жүйе 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енді және клиенттердің құқықтарын қорғауды күшейтуге, адвокаттарға қатысты шағымдарды толық және әділ түрде қарауға кепілдік беруге бағытталған. Жүйе адвокаттық тәртіптік кеңседен, шағымдарды тексеру комитетінен, тыңдаулар комитетінен және кәсіби мінез-құлық комитетінен тұрады.
Бас прокурор
Боковский мемлекетке қарсы және т.б., 111 N. H. 57 (1971) – Нью-Гэмпширдің бас прокуроры мемлекеттік қызметкерлердің немесе жеке тұлғалардың қозғаған қудалау ісінде nolle prosequi жасай алуға құқылы.
Азаматтық құқықтар
Молли Блейсделл мен Роберт Блейсделл ісі бойынша - № 2020 0211 (2021) – Мемлекеттік заңдағы зина анықтамасы, тек үйленген адам мен қарама-қарсы жынысты адам арасындағы жыныстық қатынасты қамтиды. Бір жынысты некеге байланысты заңдық және қоғамдық өзгерістерді ескере отырып, бұл анықтама бір жынысты жыныстық қатынасты да қамту үшін кеңейтілуі тиіс.
Білім беруді қаржыландыру
Клеремонт мектеп ауданы Губернаторға қарсы, 138 N. H. 183 (1993) (Кларемонт I) – штаттың барлық Нью-Гэмпшир балаларына лайықты білім беруді қамтамасыз ету және оны төлеу бойынша конституциялық міндеттемесі бар. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 142 N. H. 462 (1997) (Кларемонт II) – лайықты білім алу – негізгі құқық, содан кейін білім беруді қаржыландырудың қазіргі жүйесі конституцияға қайшы, штаттың лайықты білім берудің анықтамасы конституцияға қайшы. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 142 N. H. 737 (1998) (Кларемонт III) – судья Батчелдердің жасы бойынша Кларемонт II шешімін күштен шығару туралы өтініш. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 143 N. H. 154 (1998) (Кларемонт IV) – сот білім беруді қаржыландырудың конституциялық әдісін әзірлеу туралы Кларемонт II бұйрығына сәйкес екі жылдық мерзім беру туралы штаттің өтінішін қабылдамады. Соттардың пікірі, 142 N. H. 892 (1998) – Губернатор Шахиннің ABC жоспарының салық жеңілдетулері конституцияға қайшы. Соттардың пікірі, 143 N. H. 429 (1999) – салық жоспары бойынша референдум конституцияға қайшы. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 144 N. H. 210 (1999) (Кларемонт V) – штат бойынша мүлік салығын кезең-кезеңімен енгізу конституцияға қайшы. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 144 N. H. 590 (1999) (Кларемонт VI) – адвокаттардың қызмет ақысын төлеу туралы шешім. Соттардың пікірі, 145 N. H. 474 (2000) – Фред Кингтің білім берудің лайықты деңгейін қаржыландыру жоспары конституцияға қайшы. Клеремонт мектеп ауданы v. Губернатор, 147 N. H. 499 (2002) (Кларемонт VII) – штаттің конституциялық міндеттемесіне есеп беру стандарттары және қазіргі штат стандарттары кіреді.
Opinion of the Justices, 143 N. H. 429 (1999) – tax plan referendum unconstitutional
Claremont School Dist. v. Governor, 144 N. H. 210 (1999) (Claremont V) – phase in of statewide property tax unconstitutional
Claremont School Dist. v. Governor, 144 N. H. 590 (1999) (Claremont VI) – award of attorney's fees
Opinion of the Justices, 145 N. H. 474 (2000) – Fred King plan to fund part of educational adequacy unconstitutional
Claremont School Dist. v. Governor, 147 N. H. 499 (2002) (Claremont VII) – state's constitutional obligation includes standards of accountability and current state standards unconstitutional
Соттың бақылауы
Меррилл Шербернге қарсы, 1 Н. Х. 204 (1819) – Жоғарғы Соттың шешімімен, Бас соттың кейбір істер бойынша адамдарға жаңа сот процесін беру үшін заң қабылдау практикасы конституцияға қайшы деп танылды; бұл практика Америка революциясы кезінде жиі кездесетін, бірақ революциядан кейін тек жекелеген жағдайларда ғана қолданылды.
Онлайн жариялау
The Mortgage Specialists, Inc. v. Implode Explode Heavy Industries, Inc., 160 N. H. 227 (2010) – Сот интернет жаңалықтарын дәстүрлі баспа басылымдарымен тең қарастырып, журналистерге берілгендей заңдық құқықтарды беру керектігін анықтады.
Дәлелді күмән
Wentworth, 118 N. H. 832 (1978) – сот төрешілеріне қазылар алдындағы ақылға қонымды күдік мәселесі бойынша нұсқау беруге арналған үлгілік нұсқауды бекітті, ол АҚШ Бірінші апелляциялық округінің соты Tsoumas v. New Hampshire штаты, 611 F.2d 412 (1980) ісінде қолдау тапты. Aubert, 120 N. H. 634 (1980) – сот басқаша ақылға қонымды күдік туралы нұсқау қолданылған сот үкімін күштен шығарды, сондай-ақ сот төрешілері Вентворт нұсқаулығынан бас тартпауы керек екенін мәлімдеді.
АҚШ Жоғарғы сотының істері
Чаплинский Нью-Гэмпшир штатына қарсы – АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуіне «жанжалға шақыратын сөздер» ерекшелігін енгізді. Sweezy v. New Hampshire – он төртінші түзетудің тең процестік құқығына сілтеме жасай отырып, АҚШ Жоғарғы Соты бас прокурордың өтінішімен қызметі туралы сұрақтарға жауап беруден бас тартқан және содан кейін Штаттың жоғарғы сотында да бас тартқан «радикал көзқарастағы адамға» қатысты сот үкімін күштен шығарды.
Белгілі судьялар
Соттың ең белгілі түлектерінің бірі – бұрынғы судья Джозиа Бартлетт. Ол сотта қызмет еткенмен қатар, Нью-Гэмпширден Континенттік Конгресске делегат болды, Тәуелсіздік Декларациясына қол қойды және Нью-Гэмпширдің губернаторы қызметін атқарды. Тағы бірі – АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Дэвид Саутер, ол 1983 жылдан 1990 жылға дейін Нью-Гэмпшир Жоғарғы Сотында қызмет етті. Саутер 1990 жылы АҚШ Жоғарғы Сотына кіріп, 2009 жылы зейнетке шықты.