Кіріспе

Шотландиядағы ауыл шаруашылығы революциясы – 17 ғасырда басталып, 19 ғасырда жалғасқан ауыл шаруашылығы тәжірибесіндегі өзгерістердің тізбегі. Ол Шотландияның төмендіктеріндегі жерді жақсартудан басталып, Шотландия ауыл шаруашылығын Еуропадағы ең көнешіл және өнімді жүйеге айналдырды, бұл жүйе бұрынғыдағы ең аз модернизацияланған жүйелердің бірі болатын. Шотландиядағы дәстүрлі ауыл шаруашылығы жүйесі көбінесе кеш орта ғасырларда пайда болған рунриг басқару жүйесін қолданды. Жақсартуларға дейінгі негізгі шаруашылық бірлігі – жоғарғы жазықта бейль, ал төмендікте ферметуун болды. Олардың әрқайсысында шағын отбасылар ашық далаларда егін өндіріп, жайылымдық жерлерді бөлісіп пайдаланды. Рунриг жүйесінің егжей-тегжейі орналасқан жеріне қарай өзгергенімен, оның басты ерекшелігі – егістік жердің жеке бөліктеріне ("рунригтерге") тұрақты (көбінесе жылдық) негізде лотерея арқылы бөлу болып табылды, соның арқасында отбасылардың егістіктің әртүрлі бөліктерінде араласқан учаскелері болды.

Терминнің қолданылуы

Шотландияның ауыл шаруашылығы революциясы термині 20-ғасырдың басында, ең алдымен 18-ғасырдың екінші жартысы мен 19-ғасырдың басындағы ең күрт өзгерістер кезеңін көрсету үшін қолданылды. Соңғы кезде тарихшылар бұл өзгерістердің ұзаққа созылған процестер екенін анықтады, олар 17-ғасырдың соңында басталып, 19-ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Осы кезеңнің ұзаруы кейбір мамандарды революция ұғымына күдікпен қарауға мәжбүр етті.

17 ғасыр

XVII ғасырға дейін қиын жер бедері, нашар жолдар мен көлік құралдарының болуына байланысты елдің әртүрлі аймақтары арасындағы сауда шектеулі болды. Көптеген елді мекендер негізінен жергілікті өнімге тәуелді болды, және жаман жылдары көбінесе аз қор жиналды. Шаруашылықтың көп бөлігі төмендіктегі фермалар немесе жоталардағы бейлдер негізінде құрылды – бұл бірнеше отбасыдан тұратын қоныстар еді, олар екі-үш жұмысшы аттанған шаруаларға тиесілі жерді, "қатарлар" (жоңышқалар) мен "қабырғалар" (жоталар) арқылы бөліп өңдеді. Егіс жырту көбінесе темір қылышы бар, ауыр ағаштан жасалған тырманы, бұқалармен сүйреп жасалды. Бұқалар Шотландияның ауыр топырағында жылқыдан тиімдірек болды және оларды бағу да арзанға келді. Мүліктік құқыққа шаруалар, кіші жер иеленушілер және еркін жалға алушылар ие болды. 1695 жылы қабылданған үш парламенттік акт рунингтерді біріктіруге және жалпы пайдалану жерлерін бөлуге мүмкіндік берді.

18 ғасыр

1707 жылы Англиямен одақ құрғаннан кейін, Шотландия ақсүйектері мен дворяндары арасында егіншілікті жақсартуға бағытталған саналы тыракелдік пайда болды. 1723 жылы «Үздіктер қоғамы» құрылды, оның құрамына 300 мүше – герцогтар, графтар, лэрдтер және жер иелері кірді. Ғасырдың бірінші жартысында бұл өзгерістер Шығыс Лотиандағы жалдамалы шаруашылықтармен және Джон Кокберн мен Арчибальд Грант сияқты бірнеше ынталы адамдардың меншігімен шектелді. Барлығы сәтті болған жоқ, Кокберн өзін банкротқа дейін жеткізді, бірақ жақсарту идеясы жер иелері арасында тарады. Англиялық тырма, шетелдік шөптермен бірге, қара бидай мен кондық шөпті себу енгізілді. Жерлер қоршалды, батпақтар кептірілді, әк қолданылды, жолдар салынды және орман отырғызылды. Тіке себу, егіс және егін алмастыру қолданысқа енгізілді. 1739 жылы картоп Шотландияға әкелінгенде, шаруалардың тамақтануы жақсарды. Жерді қоршау жүзу жүйесі мен еркін жайылымның орнын баса бастады. Арнайылану күшейді, Лотиан астық өндірісінің, Айршир – мал шаруашылығының, ал Шекара аймағы – қой шаруашылығының маңызды орталығына айналды. Орталық және Оңтүстік Шотландиядан жүздеген мың шаруалар мен жалға алушылар өз отбасылары жүздеген жылдар бойы пайдаланған фермалар мен шағын шаруашылықтардан көшіп кетті немесе оларды Шотландияның ауыл шаруашылық революциясына бейімдеді. Төмендіктерде ауыл шаруашылығының кең ауқымды жақсаруы байқалса, қаржылық қиындыққа тап болған Жоғарлықтар жергілікті шаруашылық тәжірибесін Төмендіктердің шаруашылық тәжірибесімен және жұмыс күшімен алмастырды, нәтижесінде Жоғарлықтардағы жер дауы болды. Аргилл, Атолл, Бакклех және Сазерленд герцогтары сияқты күшті әулеттер Шотландияның үлкен бөлігіне иелік етті және саяси істерге үлкен ықпал етті (кемінде 1885 жылға дейін). 1878 жылы Шотландиядағы жердің жартысына жуығы 68 әулеттің меншігінде болды. Әсіресе, 1790-1815 жылдардағы революциялық және Наполеон соғыстарының қызу кезеңі аяқталғаннан кейін, бұл жер иелері Лондон қоғамындағы мәртебесін сақтау үшін ақшаға мұқтаж болды. Олар ақшалай жалдауға көшті және дәстүрлі патриархалды қарым-қатынасты, ол бұрын кландарды қолдап келген, төмендетті. Бұл өзгерістердің салдары Жоғарлықтардағы жер дауы болды, онда көптеген жалға алушылар жерлер қоршалғандықтан, негізінен оларды қой шаруашылығына пайдалану үшін, үйлерінен қуылды. Жер дауы бүкіл Ұлыбританиядағы ауыл шаруашылығының өзгеру үлгілерін ұстанды, бірақ Жоғарлықтардың жеріне немесе шаруашылық тәжірибесіне Төмендіктердің шаруаларының немесе тәжірибесінің енгізілуі, шотланд заңы бойынша жылдық жалға алушыларға құқықтық қорғаудың болмауы және дәстүрлі кландық жүйеден кенеттен бас тарту салдарынан жағымсыз әйгілі болды. Нәтижесінде, ауылдан қалаға, содан әрі Англияға, Канадаға, Америкаға немесе Австралияға үздіксіз көші-қон болды.

Салдарлар

Төмен және жоғарғы алқаптардағы тазартулар салдарынан көптеген шағын елді мекендер бұзылып, олардың тұрғындары жер иелері, мысалы Джон Кокберннің Ормистоны немесе Арчибальд Гранттың Монимускуы салған, жаңадан салынған ауылдарға, немесе жаңа ранчо стиліндегі шаруашылықтардың шетіне, немесе Глазго, Эдинбург, Солтүстік Англияның өнеркәсіптік орталықтарына қоныс аударуға мәжбүр болды. Он мыңдаған адамдар Канадаға немесе АҚШ-қа эмиграциялап, өздеріне жер иелену және оны өңдеу мүмкіндігін тапты.