Кіріспе

әлеуметтік тұрғыдан қарастыру

Микросоциологияда интеракционизм – әлеуметтік мінез-құлықты жеке тұлға мен жағдайдың өзара әрекеттесу арқылы туындайтын өнімі ретінде қарастыратын теориялық тұрғы. Басқаша айтқанда, ол әлеуметтік процестерді (қақтығыс, ынтымақтастық, жеке тұлғаның қалыптасуы сияқты) әлеуметтік өзара әрекеттесуден шығарады, онда субъективті мағыналар әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіру немесе түсіну үшін маңызды рөл атқарады. Бұл көзқарас адамдардың өзара қарым-қатынастары арқылы қоғамды қалай қалыптастыратынын және қоғамның оларға қалай әсер ететінін зерттейді. Осылайша, интеракционизм жеке тұлғаның қоршаған ортадағы жай ғана пассивті объект емес, әлеуметтік контекст жүйесінің белсенді және саналы бөлігі екенін дәлелдейді. Ол өзара әрекеттесудің өзіне, басқа адамдарға (әр жеке тұлға өзара әрекеттесетін) және өзара әрекеттесу жағдайларына байланысты мағыналармен толы болуы керек деп санайды; олардың барлығы өзара әрекеттесу барысында өзгереді. Прагматизмнің және әлеуметтік шындықтың субъективтілігін қолдайтын Джордж Герберт Мид интеракционизмнің дамуындағы жетекші тұлға саналады. Герберт Блюмер Мидтің еңбектерін кеңейтіп, символдық интеракционизм терминін енгізді. Осы тұрғыдан (қазіргі заманғы әдістерді қолдана отырып) адамның мінез-құлқын үш аспектіде қарастыруға болады: қасиет, жағдай және өзара әрекет (қасиет пен жағдайдың арасындағы). «Қасиет» – жеке тұлғаның мінез-құлқына жағдайға қарамастан тікелей әсер ететін деңгей (соның салдарынан әртүрлі жағдайларда тұрақты болады); «жағдай» – әртүрлі адамдардың белгілі бір жағдайға ұқсас жауап беретін деңгейін ескереді; ал «өзара әрекет» – бір жағдайдың жеке тұлғаларға әртүрлі әсер ететін жолдарымен байланысты.

Өзара әрекеттесулер

Интеракционизм – адамдардың өзара әрекеттесуі арқылы мағына туындайды дегенді дәлелдейтін микросоциологиялық көзқарас. Әлеуметтік өзара әрекеттесу – екі немесе одан көп адам арасындағы іс-қимылдар, реакциялар және өзара бейімделуден тұратын, басқалармен байланыс орнату мақсатымен жүзеге асатын бетпе-бет процесс. (Бұл жануарлардың жұптасуы сияқты өзара әрекеттесулерді де қамтиды.) Өзара әрекеттесуге барлық тіл (дене тілі қоса алғанда) және мінез-құлық жатады. Егер өзара әрекеттесу күтілгеннен бұрын аяқталу қаупі туса, оны сақтап қалу үшін басқалардың күтіктеріне сай болуға, кейбір жағдайларды назардан тыс қалдыруға немесе көзге көрінетін мәселелерді шешуге болады. Эрвинг Гоффман өзара әрекеттесуде бақылаудың маңыздылығын ерекше атап көрсетті: ізделінетін ақпаратты алу және өз бейнесінің қабылдануын бақылау үшін өзара әрекеттесу барысында басқалардың мінез-құлқын бақылауға ұмтылу қажет. Интеракционизм саласындағы маңызды түсініктерге "әлеуметтік роль" және Гоффманның "өзін-өзі таныстыруы" жатады.

Әдістеме

Интеракционистер адамдардың кең әлеуметтік контекстте өзін қалай қабылдайтыны және қоғамда қалай әрекет ететінімен қызығушылық танытады. Ең шектен жағдайларда интеракционистер әлеуметтік таптың мәселе екенін жоққа шығарып, бір тапқа жататын адамдардың бәрінің бірдей ойлайтынын жалпылауға болмайды деп санайды. Оның орнына, осы интеракционистер әр адамның әртүрлі көзқарасы, құндылықтары, мәдениеті және сенімдері бар екеніне сенеді. Сондықтан, әлеуметтанушының міндеті қоғамда зерттеу жүргізу болып табылады; олар сапалық деректерді жинауға ұмтылады.

Позитивистік әдістерді қабылдамау

Интеракционистер статистикалық (сандық) деректерді қабылдамайды, бұл постпозитивистер ұнататын әдіс. Бұл әдістерге: эксперименттер, құрылымдалған сұхбаттар, сауалнамалар, қатысушысыз бақылау және екіншілік дереккөздер жатады. Бұл бас тарту бірнеше негізгі сынға негізделген, атап айтқанда: Статистикалық деректер "жарамды" емес; яғни, бұл әдістер адамдарға зерттеліп жатқан тақырып бойынша қоғамның нақты суретін көрсетпейді. Санаттық зерттеулердің бұрмаланғандығы сондықтан объективті емес екендігіне әкеледі. Әлеуметтанушы зерттеуден алшақтағанмен, гипотезаның болуы зерттеудің алдын ала белгіленген нәтижеге қарай бағытталғанын көрсетеді (мысалы, 1973 жылғы Розенханның эксперименті). Сондықтан мұндай зерттеулер интеракционистер тарапынан қабылданылмайды, олар оны жасалма деп санайды және адамдарға эксперимент жүргізудің этикалық мәселелерін тудырады.

Артықтайтын интеракционисттік әдістер

Интеракционистер структурализмге қарама-қайшы бірнеше әдістерді қолданады, атап айтқанда: құрылымдалмаған сұхбаттар, жасырын қатысушы байқауы, ашық қатысушы байқауы және тарихи, қоғамдық және жеке құжаттарды талдау арқылы мазмұнды талдау. Интеракционисттік әдістер көбінесе статистиканы міндетті түрде ұсыну қажеттілігін жоққа шығарады. Статистика себеп-салдар байланысын көрсетуге, сондай-ақ уақыт өте келе қарым-қатынастар мен тенденцияларды анықтауға мүмкіндік береді. Алайда, интеракционистер қоғамды түсіндіру үшін "тереңге бойлауды" қалайды, бірақ бұл сынға ұшырайды, мысалы: әлеуметтанулық зерттеулер мен ақпаратты салыстыру немесе қарама-қарсы қою мүмкін емес, сондықтан қоғамның қалай өзгеретінін толыққанды түсіну қиын. Деректердің сенімділігі шағымдалады. Жиналған ақпарат әлеуметтанушы тарапынан интерпретацияланады (сондықтан "Түсіндіруші" деген аттама пайда болды), демек, ол объективті емес. Бұл сынға қарамастан, интеракционисттік әдістер икемділікке мүмкіндік береді. Гипотезаның болмауы әлеуметтанушының догма немесе теорияны дәлелдеуге ұмтылмағанын білдіреді. Керісінше, зерттеушілер қоғам туралы ешқандай алдын ала болжамдар жасамай, өздерінің ашқандарына ден қояды. (Бұл толығымен дұрыс емес: интеракционисттік әдістерді қолданатын көптеген зерттеулерде гипотезалар болуы мүмкін. Зерттеуші үлкен картинаны ескермей, белгілі бір оқиғаларға назар аударуға бейім болуы мүмкін. Мұндай зерттеулер дұрыс жүргізілмесе, нәтижелер бұрмаланады. Осы себепті кейбір теоретиктер осы әдіске жүгінген болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл әрекеттесулер арқылы адам мінез-құлқының қалай әсер ететіні және өзгеретінін көрсетеді, яғни әлеуметтенуді.)

Басқа теорияларға сілтемелер

Интеракционизм, немесе жеке адамдардың өз жағдайларын өзгертуге қабілеттілігі, білімі және күші артық екендігі туралы идея, бірнеше басқа теориялармен байланысты. Неомарксизм – 20 ғасырдағы марксизм мен марксистік теорияны өзгертетін немесе кеңейтетін түрлі көзқарастарды білдіретін еркін термин, көбінесе басқа зияткерлік дәстүрлердің, мысалы, сындық теория, психоанализ немесе экзистенциализм элементтерін қосады. Плюрализм – "қоғам өз қалағанын алады" деген идея. Бұл өміріміздің өкілдік демократия сияқты таңдау мүмкіндігін ұсынады деген ұғым. Тұтынушы таңдауының идеясы, әрбір адам қалаған жағдайда өмірінің кез келген аспектісін өзгертуге тұтынушы ретінде құқылы екенін білдіреді. Теория бойынша, қалыптасқан жағдай – адамдардың көпшілігінің нормалары, құндылықтары және сенімдерінің көрінісі. Бұл жеке адамның күші туралы идеямен үйлеседі, бірақ интеракционист социологтар бәрімізді "тұтынушылар" деп атау идеясын қабылдамауы мүмкін.