Кіріспе

Бұл Франция тарихының уақыт жобасы, Франция мен оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды заңнамалық өзгерістер мен саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін Франция тарихына қараңыз. Франктердің патшалары, француз монархтары және Франция президенттерінің тізімін де қараңыз.

V ғасыр

418 жылы Гонорий вестготтар федерацияларына Галлия-Аквитаниядағы жерлерді қоныстану үшін берді, бұл болашақ вестготтар патшалығының ядросын құрады, оны король Валлиа және одан кейін оның ұлы және мұрагері Теодорих I басқарды. 426 жылы Салиан франктарының ең алғашқы танымал королі Клодион билікке келді. 448 жылы Клодион қайтыс болды. Оның орнын Меровех басты. 451 жылы 20 маусымда Шалон шайқасы болды: римдіктер, Теодорих I басқаратын вестготтар және олардың одақтастары (франктерді қоса алғанда) гунндардың Галлияға басып кіруін тоқтатты. Теодорих I шайқаста қаза тапты, оның орнын ұлы Торизмунд басты, ол да шайқаста маңызды рөл атқарды. 453 жылы Торизмундты оның кіші інісі Теодорих II өлтіріп, вестготтар патшалығының тағына отырғызды. 457 жылы Меровех қайтыс болды. Оның ұлы Хилдерик I патша болды. Сойсон домені, Галлияның соңғы римдік провинциясы, Эгидиймен бірге қалған мемлекеттің әскери магистрі ретінде құрылды. 462 жылы Септиманияның римдік территориясы вестготтар патшалығына өткізілді. 463 жылы Эгидий мен Хилдерик I Орлеанда басып келген вестготтарды жеңді. 464 жылы Эгидий қайтыс болды. Оның ұлы Сиагрий Сойсон доменінің әскери магистрі болды. 465 жылы Хилдерик I қайтыс болды. Оның орнын ұлы Хлодвиг I басты. 466 жылы Теодорих II өлтіріліп, оның орнына оның кіші інісі Эврик вестготтардың королі болды, ол римдік ықпалдан толық тәуелсіздік жариялады және өзінің билігі кезінде вестготтар патшалығын Иберия түбегінің көп бөлігіне дейін кеңейтті. 485 жылы Эврик қайтыс болып, оның орнын оның ұлы Аларик II иеленді. 486 жылы Сойсон шайқасы (486): Хлодвиг I басқаратын франк әскері Сиагриді жеңіп, Сойсон доменін бағындырды. Сиагрий Аларик II патшалығында пана іздеді, бірақ кейін Кловигке қайтарылып, басы кесілді.

VI ғасыр

507 жылы Воуле шайқасы: Клодвиг II Аларик басқарған вестгот әскерін жеңіп, Галлия Аквитанияны бағындырып, қазіргі Францияның негізін қалады. 511 жылы 27 қарашада Хлодовик қайтыс болды. Оның патшалығы төрт ұлының арасында бөлінді: Парижді Хилдеберт I, Сойсон патшалығын Хлотар I, Орлеан патшалығын Хлодомер, ал Реймс патшалығын (Австразияны) Теодерик I алды. 524 жылы 25 маусымда Везеронце шайқасы болды: Клодвигтің ұлдарының біріккен әскерлері Бургундия патшасы Годомарды жеңіліске ұшыратты. Орлеан патшасы Хлодомер шайқаста қаза тапты. Неустрия патшасы Хлотар I Хлодомердің екі ұлын өлтіріп, үшіншісін жасыруға мәжбүр етіп, оның патшалығын өзіне қосты. 534 жылы Теодерик I қайтыс болды, оның ұлы Теодеберт I Аустразия патшасы болды. 547 жылы Теодеберт I қайтыс болды, оның ұлы Теодебальд Аустразия патшасы болды. 555 жылы Теодебальд қайтыс болды, оның патшалығы үлкен ағасы Хлотар I-ге өтті. 558 жылы 13 желтоқсанда Хилдеберт I қайтыс болды. Оның ағасы Хлотар I оның жерін мұраға алып, франктардың жалғыз патшасы болып, Кловид патшалығын қайта біріктірді. 561 жылы 29 қарашада Хлотар I қайтыс болды. Патшалық төрт ұлының арасында бөлінді: Париж Харибертке I, Бургундия Гунтрамға, Австразия Сигебертке I, Сойсонс Чильперикке I тиді. 567 жылы қарашада Париж патшасы Хариберт I қайтыс болды. Оның мұрагерлері болмағандықтан, оның патшалығы ағайындарына бөлініп берілді. 575 жылы Австразияның Сигеберт I қайтыс болды, оның ұлы Хильдеберт II патшалықты мұраға алды. 584 жылы қыркүйекте Сойсонның (Неустрияның) Хильперик I өлтірілді. Оның кішкентай ұлы Хлотар II патша болды, ал әйелі Фредегунда регент болды. 592 жылы 28 қаңтарда Бургундиялық Гунтрам қайтыс болды, оның патшалығы асырап алған ұлы Хильдеберт II-ге өтті. 8 желтоқсанда Фредегунда қайтыс болды, соның салдарынан 13 жасар Хлотар II Неустрия патшасы болып билік құрды. 589 жылы 17 қазанда Хариберт II, франк-ломбард-византия соғысы По өзені маңында болды. Византия императоры Морис ломбардтарға Куккадағы бөгетті бұзуға бұйрық беріп, соғысты тоқтатты, бұл франк әскерінің Италияға жорық жасауына кедері келтірген су тасқынына әкелді. 595 жылы Хильдеберт II қайтыс болды, оның патшалығы екі ұлының арасында бөлінді. Австразия патшалығы Теодебертке II, Бургундия патшалығы Теудерикке II тиді.

VII ғасыр

612 жылғы Теодеберт II, Аустразия патшасы, өлтірілді. Оның билігі ағасы, Бургундия патшасы Феодерик II-ге көшті. 613 жылы Феодерик II қайтыс болды. Оның заңды емес ұлы Зигеберт II қысқа мерзімге патшалықты мұрагерлік етті. Бургундия және Аустразия патшасы Зигеберт II, Хлотар II тарапынан өлімге кесілді, ол оның патшалықтарын мұрагерлік етіп, франктердің жалғыз патшасы болды. 623 жылы Хлотар II өз ұлы Дагоберт I патшалық құрған кезде Аустразияға тәуелсіздік берді. 629 жылы Хлотар II қайтыс болды. Оның өлімінен кейін жасалған келісім бойынша Дагоберт I Неустрия патшасы болды, бірақ болашақта Аквитания болар аймақты ағасы Хариберт II-ге берді. 632 жылдың 8 сәуірінде Хариберт II, мүмкін, ағасы Дагоберт I-нің бұйрығымен өлтірілді. Оның кішкентай ұлы Кильперик Аквитания патшасы болды. Кильперик те қаза тапты. Дагоберт I Аквитанияны қайта басып алып, франктердің жалғыз патшасы болды. 639 жылдың 19 қаңтарында Дагоберт I қайтыс болды. Аустразия оның ұлы Зигеберт III-ке, ал Неустрия және Бургундия корольдігі Кловис II-ге тиді. Бұл екі жаңа патша да ертедегі әрекетсіз патшалар деп есептеледі. 655 жылы Кловис II қайтыс болды. Оның орнын ұлы Хлотар III (roi fainéant) басты. 656 жылдың 1 ақпанында Зигеберт III қайтыс болды. Оның орнын Кильдеберт Асырап алынған басты. 661 жылы Асырап алынған Кильдеберт қайтыс болды. Хлотар III оның патшалығын қосып алып, франктердің жалғыз патшасы болды. Хлотар III қайтыс болды. Оның патшалығы екі кіші ағасы арасында бөлінді: Аустразия II Хильдерикке, ал Неустрия III Теодерикке (roi fainéant) тиді. 673 жылы Хильдерик II Теодерик III-нің патшалығын қосып алып, франктердің жалғыз патшасы болды. 675 жылы Хильдерик II қайтыс болды. Теодерик III Неустрияны, Кловис III (roi fainéant) Аустразияны мұрагерлік етті. 676 жылы Кловис III қайтыс болды. Теодерик III оның патшалығын мұрагерлік етіп, франктердің жалғыз патшасы болды. 691 жылы Теодерик III қайтыс болды. Оның орнын ұлы Кловис IV (roi fainéant) басты. 695 жылы Кловис IV қайтыс болды. Оның орнын ағасы Хильдеберт III бағындырды.

VIII ғасыр

Жыл Күн Оқиға 711 23 сәуір Чилдеберт қайтыс болды. Оның орнын ұлы Дагоберт III иеленді. 715 Дагоберт қайтыс болды. Оның орнын Кильперик II, Кильдерик II-нің кіші ұлы, бағындырды. 721 13 ақпан Чильперик қайтыс болды. Оның орнын Дагоберт III-нің ұлы IV Теодерик иеленді. 732 10 қазан Тур шайқасы: Сарап мэрі Карл Мартелдің басшылығымен франк және бургунд әскерлері Омейяд халифатының басқын әскерлеріне ауыр жеңіліс сыйлады. 737 Теодерик қайтыс болды. Карл Мартелге мұрагерлікке отыруға рұқсат берілмеді. 741 22 қазан Карл Мартел қайтыс болды және оның мемлекеті екі ұлы, Ұзын Пипин мен Карлман, сарайдың әкімдері ретінде бөлісті. 743 Хилдерик III 7 жылдан кейін бос қалған таққа Ұзын Пипиннің ықпалымен франктардың патшасы деп жарияланды. 747 15 тамыз Карлман сарайдың әкімі лауазымынан бас тартып, монастырьға кетті, оның мемлекеті інісі Ұзын Пипинге берілді. 751 Хилдерик III Меровинг әулетінің соңғы патшасы ретінде тақтан түсірілді, ал Ұзын Пипин кейіннен франктардың патшасы болып жарияланды, осылайша Каролинг әулетінің билігі басталды. 768 24 қыркүйек Ұзын Пипин қайтыс болды. 9 қазан Әулие Карл мен Карлман I әкелерінің қайтысынан кейін франктардың патшалары деп жарияланды. Әрбір бауыр әкесінің мемлекетінің жартысын алды. 771 4 желтоқсан Карлман I қайтыс болды, Әулие Карл оның мемлекетін аннексиялады. 774 Сәтті жаулаулардан кейін Әулие Карл Ломбардтардың патшасы болды. 795 Әулие Карл Франк мемлекеті мен Аль-Андалус арасындағы буферлік аймақ ретінде Испан маршын құрды.

9 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 800 25 желтоқсан Карл Ұлы Рим папасы Лео III тарапынан император Август титулымен дәрежеленді. 811 жылы Карл Ұлы мен Дания королі арасында Дания мен Франк империясының шекарасын белгілейтін Хелиген шарты жасалды. 812 жылы Испаниядағы Франктардың жаулаулары Әмір әл-Хакам I тарапынан мойындалды. 814 жылғы 28 қаңтарда Карл Ұлы қайтыс болды және оның жалғыз заңды ұлы Людовик ІІ Иса пайғамбар империяны мұрагерлік етті. 840 жылғы 20 маусымда Людовик ІІ Иса пайғамбар қайтыс болды, Франк империясын оның үлкен ұлы Лотар I, екі бауыры Людовик Немец және Карл Шалынан жоғарырақ дәрежеде талап етті. 843 жылғы Верден шарты: Людовик Немец пен Карл Шалы арасындағы одақ және олардың Лотар I-ге қарсы жеңістері аға бауырды Франк империясын бөлу туралы келіссөздерге мәжбүр етті. Ол үш бөлікке бөлінді: Карл Шалы үшін Батыс Франция, Лотар I үшін Орталық Франция және Людовик Немец үшін Шығыс Франция, осылайша қазіргі Франция мен Германияның негізі қаланды. 875 жылғы 29 желтоқсанда Карл Шалы Папа Иоанн VIII тарапынан Киелі Рим императоры деп жарияланды. 876 жылғы 8 қазанда Андернах шайқасы: Людовик Немец қайтыс болғаннан кейін, Карл Шалы Людовиктің мұрагері Карлман Бавариядан Андернахта қатты жеңіліске ұшырады, оның қайтыс болған бауырының мемлекетін басып алуға тырысқанда. 877 жылғы 6 қазанда Карлман әскерінен Солтүстік Италиядан қашқанда, Карл Шалы ауырып қайтыс болды. Оның ұлы Людовик ІІІ (Людовик Кекеш) Батыс Францияның патшасы болды. 879 жылғы 10 сәуірде Людовик Кекеш аурудан қайтыс болды. Оның екі ұлы Людовик III және Карлман II Батыс Францияның бірлескен патшалары болды. 880 жылғы наурызда Людовик III және Карлман II Амиенде шартқа қол қойып, мемлекетті бір-біріне бөліп алды. Людовик III Неустрияны алды, Карлман II Бургундия мен Аквитанияны алды. 882 жылғы 5 тамызда Людовик III қайтыс болды, Карлман II Батыс Францияның жалғыз патшасы болды. 884 жылғы 12 желтоқсанда Карлман II қайтыс болды, оның туысы Карл Ірі (Людовик Немецтің кіші ұлы), Шығыс Францияның патшасы, Батыс Францияны басқаруға ие болды, оның өліміне дейін бүкіл Каролинг империясын қайта жаңғыртты. 888 жылғы 13 қаңтарда Карл Ірі заңды немесе танылған мұрагері болмай қайтыс болды, империя ешқашан қайта біріктірілмеді. Ақпан айында Францияның Одосы нормандарға қарсы күрестегі жетістіктері үшін Батыс франктардың патшасы болып жарияланды. Ранульф II Аквитанияның патшасы болды. 898 жылғы 1 қаңтарда Францияның Одосы мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Людовик Кекештің ұлы Карл Жасырауқылы Батыс Францияның патшасы деп жарияланды, осылайша Каролингтер әулеті Францияны қайта биледі.

10 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 911 Карл викингтердің патшасы Ролломен Сен-Клер-сюр-Эпте шартын жасады, бұл олардың Нормандия герцогтығы болатын жерге қоныстануына рұқсат берді. 922 жылы Карл ақсүйектердің көтерілісімен құлатылып, Одоның бауыры Роберт І оның орнына отырды. 923 15 маусым Сойсон шайқасы (923): Роберт қаза тапты. Карл Бургундия герцогы Рудольфқа түсті. Рудольфті ақсүйектер жиналысы Франция патшасы етіп сайлады. Ол Бургундия герцогтығын ағасына қалдырды. 936 15 қаңтар Рудольф қайтыс болды. Оның орнына Қарапайым Карлдың ұлы Людовик IV келді. 954 10 қыркүйек Людовик IV қайтыс болды. Оның орнына ұлы Лотар отырды. 986 1 наурыз Лотар қайтыс болды. Оның орнына ұлы Людовик V келді. 987 21 мамыр Людовик V қайтыс болды. Мұрагер болмағандықтан, Хью Капет ақсүйек тегі мен әскери жетістіктері үшін оның орнына таңдалды, осылайша Каролингтер әулетінің билігі аяқталып, Капетия әулеті басталды. 996 24 қазан Хью Капет қайтыс болды. Оның орнына ұлы Роберт II келді.

ХІ ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1004 Роберт Бургундия герцогтігін қабылдады. 1016 6 шілде Понтлевой шайқасы 1022 Орлеан ереуілі 1031 20 шілде Роберт ұлдарымен азамат соғысында қаза тапты. Оның екінші ұлы Генрих I оның орнына отырды, ал үшінші ұлы Роберт I Капе мұрагерлікке таласып, жаңа көтеріліс бастады. 1032 Генрих Бургундия герцогтігін қайтару арқылы бейбітшілікке қол жеткізді және оны бауырына берді. 1047 Валь-эс-Дюна шайқасы 1054 Мортемер шайқасы 1060 4 тамыз Генрих қайтыс болды. Тақ оның жеті жасар ұлы Филипп I-ге көшті, ал оның әйелі Анна Киевтік регент болып тағайындалды. 1066 Филипп толыққанды жасқа келді.

12 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1108 29 шілде Филип қайтыс болды. Оның орнын ұлы Людовик VI Толпа басқарды. 1131 25 қазан Людовиктің ұлы, болашақ Людовик VII Жас, кіші патша және тақ мұрагері атанды. 1137 22 шілде Людовик VII Элеонора герцогиняға үйлену арқылы Аквитания герцогы болды. 1 тамыз Людовик Толпа қайтыс болды. Людовик VII патша болды. 1152 21 наурыз Людовик VII мен Элеонораның некесі жойылды. 1180 18 қыркүйек Людовик VII қайтыс болды. Оның орнын ұлы Филипп II басты.

13 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1214 27 шілде Бувин шайқасы: Француз әскері ағылшын-фламанд әскерін жеңіп, корольдікке Анжу, Бретань, Мэн, Нормандия және Турен аймақтарын толық бақылауға алуға мүмкіндік берді. 1223 14 шілде Филипп II қайтыс болды. Оның орнын ұлы Людовик VIII басты. 1226 8 қараша Людовик қайтыс болды. Оның орнын ұлы Людовик IX иеленді. 1241 Маусым Людовик IX Пуатье графы титулын ағасы Альфонске беретінін жариялады, бұл Ангулемдік Изабелланы ашуға себеп болды, себебі егер ағылшындар Бувин шайқасында жеңіске жеткен болса, оның ұлы осы аймақты мұраға алған болар еді. 1242 20 мамыр Сентонж соғысы: Англияның Генрих III әскерімен келіп, Изабелланың Пуатьеге деген талабын қолдады. 1270 25 тамыз Людовик IX қайтыс болды. Оның орнын ұлы Филипп III иеленді. 1285 5 қазан Филипп III қайтыс болды. Оның орнын ұлы Филипп IV иеленді. 1297 Папа Бонифаций VIII Людовик IX-ты қасиетті деп жариялады, содан бері ол Сент-Луи деп белгілі болды. Ол - қасиетті деп жарияланған Францияның жалғыз монархы.

XIV ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1302 18 мамыр Брюгге таңдары: Фландриядағы Брюгге қаласынан шеттетілген азаматтар туған қалаларына оралып, барлық французды өлтірді. 11 шілде Алтын шұңқыр шайқасы: Фламанд көтерілісшілері француз оккупациялық әскерін толық жеңді. 1314 29 қараша Филип IV қайтыс болды. Оның орнын ең үлкен ұлы Людовик X, Батыл иеленді. 1316 5 маусым Людовик X қайтыс болды, мүмкін уланудан. Оның әйелі бірінші баласын күткен еді; оның інісі Филип V регент болып тағайындалды. 15 қараша Людовик X-тің ұлы Иоанн I дүниеге келді. Ол 5 күннен кейін қайтыс болды, сондықтан Филип V Франция патшасы болды. 1322 3 қаңтар Филип V қайтыс болды. Мұрагер болмағандықтан, оның орнын кіші інісі Карл IV иеленді. 1328 1 ақпан Карл IV қайтыс болды. Оның орнын оның туысы Филип VI иеленді. 1350 22 тамыз Филип VI қайтыс болды. Оның орнын ұлы Иоанн II иеленді. 1356 19 қыркүйек Пуатье шайқасы – Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыстың маңызды шайқасы. 1357 Жалпы штаттар Этьен Марселдің Ұлы жарлығын қабылдады, монархияны, әсіресе салық және ақша мәселелерінде шектеуге тырысты. 1364 8 сәуір Иоанн II қайтыс болды. Оның орнын ұлы Карл V иеленді. 1380 16 қыркүйек Карл V қайтыс болды. Оның орнын ұлы Карл VI иеленді.

15 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1412 756 Жанна д'Арк (Орлеан қыздары) туды 1415 13 тамыз Жүз жылдық соғыс (1415–1429): Король Генрих V басқаратын ағылшын әскері Францияның солтүстігіне түсті. 1415 25 қазан Ажинкур шайқасы: Жүз жылдық соғыста француздардың ауыр жеңілісі (1415–1429) 1418 30 мамыр Бургундия герцогы Жан Қорқытпайдың әскері Парижді басып алды. Дофин, болашақ Карл VII қашқа жол тартты. 1419 20 қыркүйек Жан Қорқытпай дофиннің серіктерімен өлтірілді. Оның орнын ұлы Филипп Жақсы иеленді, ол француз тәжіне қарсы ағылшындармен одақтасты. 1420 21 мамыр Бургундиялықтар Карл VI-ны Троя шартына қол қоюға мәжбүр етті, оған сәйкес тақ Генрих V-ке өтуге тиіс болды. 1422 31 тамыз Генрих V қайтыс болды. Англия патшасы ретінде оның орнын кішкентай ұлы Генрих VI иеленді. 21 қазан Карл VI қайтыс болды. Оның орнын ұлы Карл VII Франция королі ретінде иеленді, бұл титул Англияның Генрих VI-сымен даулы болды. 1438 7 шілде Карл VII Бургас Прагматикалық санкциясын қабылдады, ол 10 жылда бір рет шіркеу кеңестерін өткізуді талап ететін және Галликан шіркеуінің діни лауазымдарға қызметкерлерді тағайындау құқығын бекітетін. 1453 17 шілде Кастильон шайқасы: Жүз жылдық соғыстың соңғы шайқасы саналған шайқаста француздар ағылшын әскеріне шешуші жеңіліс сыйлады және Франциядағы барлық ағылшын иеліктерін қайтарып алды. 1461 22 шілде Карл VII қайтыс болды. Оның орнын ұлы Людовик XI иеленді. 1483 30 тамыз Людовик XI қайтыс болды. Оның орнын ұлы Карл VIII иеленді. 1494 Карл VIII Италияға жорық жасап, итальян соғыстарының біріншісін бастады, бірақ ақырында Венеция лигасы оны кері қайтарды. 1498 7 сәуір Карл VIII қайтыс болды. Мұрагер болмағандықтан, оның орнын әкесінің екінші туысы, Орлеан герцогы Людовик XII иеленді. 1499 Людовик XII Милан герцогтігі мен Неаполь патшалығына талап ету үшін 1499–1504 жылдарғы итальян соғысын бастады.

XVI ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1508 10 желтоқсан Камбрей лигасының соғысы: Папалық өкілдері, Франция және Киелі Рим империясы, сондай-ақ Испанияның Фердинанд I Камбрей лигасының құрылуына келісті. Лиганың мақсаты – Венецияны жеңіп, оның территориясын бөлу еді. 1514 18 мамыр Бретань герцогинясы Клод, Франция тағының мұрагері Франциск Ангулемдікке үйленді. 1515 1 қаңтар Людовик қайтыс болды. Франциск Ангулемский оның орнына Франциск I болып тақты иеленді. 1524 20 шілде Клод қайтыс болды. Оның үлкен ұлы Франциск, Франция дофині, Бретань герцогы атанды. 1525 24 ақпан Павия шайқасы. Франциск Карл V басқаратын императорлық әскерлерден жеңіліп, тұтқынға алынды. 1532 Франциск I Бретаньді Франция патшалығының құрамына қосу туралы жарлық шығарды. 1547 31 наурыз Франциск I қайтыс болды. Оның орнына ұлы Генрих II патша болды. 1559 3 сәуір Генрих II Италия соғыстарын Като-Камбре бейбіт шартына қол қойып, Италиядағы барлық талаптарынан бас тартып аяқтады. 10 шілде Генрих II қайтыс болды. Оның орнына ұлы Франциск II отырды. 1560 5 желтоқсан Франциск II қайтыс болды. Мұрагер болмағандықтан, оның орнына інісі Карл IX патша болды. 1562 1 наурыз Вассидегі қырғын басталды. Бұл Францияның дін соғыстарының бастауы болды. 1572 23 тамыз Сент-Бартоломей күні француз протестанттарының қырғыны болды. 1574 30 мамыр Карл IX қайтыс болды. Мұрагері болмағандықтан, оның орнына інісі Генрих III патша болды. 1589 2 тамыз Генрих III мұрагерсіз қайтыс болды, осылайша Капетия әулетінің Валуа тармағының билігі аяқталды. Оның орнына Бурбон әулетінің алғашқы монархы Генрих IV патша болды. 1598 13 сәуір Генрих IV Франциядағы дінге байланысты азамат соғысын аяқтау үшін Нант жарлығын шығарды.

17 ғасыр

Жыл Күн оқиға 1610 14 мамыр Король Генрих IV Франсуа Равайяк өлтіруімен қайтыс болды. Оның орнын үлкен ұлы Людовик XIII басты, ал де Медичи регент ретінде билік жүргізді. 1617 жылы он алты жасар Людовик анасын шеттетуге мәжбүр етіп, үкіметті өз қолына алды. 1624 жылы тамыз айында Людовик кардинал Ришельеді бас министрі етіп тағайындады. 1643 14 мамыр Людовик қайтыс болды. Оның бес жасар ұлы Людовик XIV оның орнын иеленді. Кардинал Мазарин регент болды. 1648 ж. тамыз Фронде: Кардинал Мазарин Париж Парламентінің басшыларын тұтқындауға бұйрық берді, бұл кең ауқымды тәртіпсіздікке әкелді. 24 қазан Отыз жылдық соғыс: Вестфалия бейбіт шарты соғысты аяқтады, Франция тиімді келісімге қол жеткізіп, шығыс аймақтарын аннексиялады. 1659 жылы Франко-Испания соғысы: Жеңіске жеткен Франция Испаниямен Пиреней келісімін жасасты және солтүстік Каталония мен Француз Фландриясын қосып алды. Бұл соғыс Францияны Еуропадағы басты құрлықтық держава ретінде және Бурбон әулетінің Габсбургтерден басымдығын бекітті. 1668 2 мамыр Экс-ла-Шапель келісім-шарты: Деволюция соғысының аяқталуы. Франция Испаниядан Лилль және Фландрияның басқа да аймақтарын алды. 1678 жылы Нимвеген келісімдері: Франко-голландия соғысын аяқтаған келісімдер сериясы. Франция Франш-Конте және Фландрия мен Эноның бірнеше қалаларын (Испаниядан) алды. 1684 15 тамыз Ратисбон бітімгершілігі: Реюнион соғысының соңы. Франция Испаниядан солтүстік-батыстағы тағы бірнеше аймақты алды. 1697 20 қыркүйек Рисуик келісім-шарты: Франция мен Ұлы Одақ арасындағы Тоғыз жылдық соғыстың аяқталуы. Еуропа және қатысушы елдердің отарлық империяларында аумақтық өзгерістер болды.

18 ғасыр

1701 жыл 9 шілде Карпи шайқасы: Испания мұрагерлік соғысының алғашқы шайқасында австриялық басқыншылар Карпиде француз армиясымен кездесіп, оларды жеңді. 1713 жыл 11 сәуір Испания мұрагерлік соғысы: Франция мен Англия Утрехт келісімшартына қол қойды, оған сәйкес Испанияның Филипп V өзі және оның ұрпақтары үшін француз тағына кез келген құқығынан бас тартты. Сондай-ақ, Франция тағының мұрагерлері Испанияны билеуге деген барлық құқығынан бас тартты. 1713 жыл 7 наурыз Испания мұрагерлік соғысы: Раштат келісімшарты Франция мен Австрия арасындағы жауыздықты аяқтады. 1715 жыл 1 қыркүйек Людовик XIV гангренадан қайтыс болды. Оның бес жасар шөбересі XV Людовик оның орнын басып, оның немере інісі Орлеан герцогы Филипп II регенттікке тағайындалды. 1720 жыл 17 ақпан Гаага келісімшарты: Франция мен оның одақтастары Испаниямен келісімге қол қойып, Төрттік одақ соғысын аяқтады. 1723 жыл 15 ақпан Людовик XV Францияның жаңа патшасы болды. 1738 жыл 18 қараша Вена келісімшарты: Келісімге қол қою Польша мұрагерлік соғысын аяқтады. Франция Лотарингия және Бар герцогтіктерін алды. 1744 жыл 5-10 қазан Людовик XV Страсбургке сапармен келді. Монархтың 1681 жылдан бері Эльзасқа алғаш рет баруы. Қаланың барлық жерінде сәнді мерекелер ұйымдастырылды, алаңдардың фонтандарында шарап ағылды, отшашулар жасалды, ал Рохан сарайының алдында 12 метр биіктігі мен 30 метр ені бар үлкен экран орнатылды. Бұл сапар қала тұрғындарын көп жылдар бойы қуанышқа бөлеп, қарыздар етеді. 1745 жыл 23 ақпан Франция дофині Людовик Версаль шіркеуінде Испания инфантасы Мария Тереза Рафаэламен үйленді. 25-26 ақпан Еу ағашы биі: XV Людовик Версаль сарайының Үлкен галереясында Франция дофині Людовик пен Испания инфантасы Мария Терезаның үйлену тойына арналған бетперде биі. Оған 15 мың адам қатысты, оның ішінде Жанна Антуанетта Пуассон патшамен екінші рет кездесті. 11 мамыр Австрия мұрагерлік соғысы: Француз әскерлері Фонтеной шайқасында англо-голландтық-ганноверлік армияны жеңді; XV Людовик және оның ұлы дофин шайқаста болды. 6 желтоқсан Жан Батист де Машо д'Арновиль қырық төрт жасында Қаржының бас бақылаушысы болды. 1746 жыл 5 тамыз Кристоф де Бомонт қырық үш жасында Париж архиепископы болды. 1748 жыл 18 қазан Экс-ла-Шапель келісімшарты: Франция мен Ұлыбритания диктатурасымен жасалған келісімге қол қою Австрия мұрагерлік соғысын аяқтады. Француз халқы соғыста француздықтардың қол жеткізген жеңістерін ескере отырып, шарттарға қанағаттанбады. 1763 жыл 10 ақпан Жеті жылдық соғыс: Франция және кейбір одақтас және жау мемлекеттер Жеті жылдық соғысты аяқтаған Париж келісімшартына қол қойды, нәтижесінде француз отарлық иеліктеріне ауыр соққы тиді. 1768 жыл 15 мамыр Версаль келісімшарты: Қарызын төлеу үшін және тәуелсіздік күресін басып тастай алмағандықтан Генуя Республикасы Корсиканы Францияға берді. Корсика содан бері француз жері болып табылады. 1770 жыл 16 мамыр Франция дофині Луи Август Версаль шіркеуінде Австрия архигерцогинясы Мария Антониямен үйленді. 1774 жыл 10 мамыр Людовик XV қайтыс болды. Оның орнын немересі Людовик XVI басып алды. 1778 жыл ақпан Франция Америка колонияларын Ұлыбританиядан тәуелсіз деп таныды, бұл оның Америка Тәуелсіздік соғысына қатысуын ресми етті. Франция Америка мен әлемнің басқа бөліктерінде Ұлыбританиямен соғысқа шықты, Париж бейбітшілігімен жеңіске жетті. 1786 жыл 21-23 маусым Людовик XVI Шербургке бөгет және арсенал құрылыс алаңын көру үшін барды. 1789 жыл 14 шілде Француз төңкерісі Бастилияны шабуылдаумен басталды. 1793 жыл 21 қаңтар Францияның бұрынғы королі Людовик XVI гильотинамен өлімге кесілді. Ұлттық конвент билікті бірнеше ай бұрын қолға алған еді. 7 маусым Революциялық Париж секциялары Конвентті басып алып, әкімшілік және саяси тазалауды талап етті, осымен террор билігі деп аталатын 1 жыл 2 ай басталды. 16 қазан Францияның бұрынғы патшайымы Мари Антуанетта гильотинамен өлімге кесілді. 1795 жыл 2 қараша Директория Конвенттен билікті басып алды. 1797 жыл 17 қазан Бірінші коалиция соғысы – Францияның шешуші әскери жеңістерінен кейін Франция мен Австрия арасында Кампо-Формио келісімшартына қол қойылды. Бұл келісім Революциялық Францияны ұстап тұруға тырысқан еуропалық державалардан тұратын Бірінші коалицияның құлдырауына әкеп соқты. 1798 жыл 7 шілде АҚШ Конгресі Франциямен жасалған келісімдерді жойды, бұл Квази соғыстың жартылай ресми басталуы деп саналады. 1799 жыл 9 қараша 18 Брумер төңкерісі: Генерал Наполеон Бонапарт француз Директориясын құлатып, оның орнына француз консульдығын орнатты.

19 ғасыр

Жыл Күн Оқиға Сурет 1801 9 ақпан Екінші коалиция соғысы: Луневиль келісімшарты Франция Республикасының Австрия және Ресей империялары бастаған Екінші коалиция мемлекеттеріне қарсы жеңісінен кейін қол қойылды. Бұл Ұлыбритания Франциямен соғысып тұрған жалғыз ел қалғанда соғыстың аяқталуын білдірді. 15 шілде Наполеон мен Папа Пий VII арасындағы 1801 жылғы Конкордатқа қол қойылды, ол Рим католик шіркеуін Францияның басым діні ретінде бекітіп, оның көп бөлігін азаматтық құқықтарына қайтарды және папалық билікті қалпына келтірді. 1802 3 ақпан Сен-Доминг экспедициясы: француз армиясының генералы Шарль Леклерк және 20 мың сарбаздың 5 мыңы Гаитидегі Туссен Лувертюр мен қара халықтың көтерілісін басу үшін Кап-Франсуаға (қазіргі Кап-Айтиен) келді. 25 наурыз Екінші коалиция соғысы: Амиен келісімшарты Франция мен Ұлыбритания арасында бейбітшілік орнатты. 1803 2 мамыр Луизиананы сатып алу: Франция Луизиананы Америка Құрама Штаттарына сатты және Солтүстік Америкадағы соңғы аумақтық иеліктерінен бас тартты. 18 қараша Вертьер шайқасы: Рошамбо виконты жеңіліске ұшырап, Жан Жак Дессалиннің революциялық армиясына берілуге мәжбүр болды. 1804 1 қаңтар Гаити революциясы: Дессалин Гаитидің тәуелсіздігін жариялады. 18 мамыр Сенат Наполеонды император деп жариялады, бұл Бірінші француз империясының басталуын және француз консулдығының аяқталуын білдірді. 2 желтоқсан Наполеон Париждің Нотр-Дам соборында өзін император деп жариялады. Наполеон шіркеутің мақұлдауын көрсету үшін Папа Пий VII-ді шақырды. 1805 2 желтоқсан Үшінші коалиция соғысы: Француз империясы шешуші Аустерлиц шайқасында жеңіске жетті, бұл Францияға қарсы Үшінші коалицияның (Австрия, Ресей, Ұлыбритания, Швеция және т.б.) аяқталуын білдірді. 1806 12 шілде Наполеон Киелі Рим империясын таратып, қазіргі Германиядағы 16 мемлекеттен тұратын француз клиенттік мемлекеттерінен Рейн конфедерациясын құрды. 1807 14 маусым Төртінші коалиция соғысы: Француз империясы шешуші Фридланд шайқасында жеңіске жетті, бұл Францияға қарсы Төртінші коалицияның (бастысы Пруссия, Ресей, Саксония, Швеция және Ұлыбритания) аяқталуын білдірді. 1808 2 мамыр Наполеонның 1814 жылы Алтыншы коалицияға қарсы жеңіліске ұшырағанға дейін созылатын Пиреней соғысының басталуы. 1809 5 шілде Бесінші коалиция соғысы: Француз империясы шешуші Ваграм шайқасында жеңіске жетті, бұл Францияға қарсы Бесінші коалицияның (бастысы Австрия империясы мен Ұлыбритания) аяқталуын білдірді. (6 шілдеге дейін) 1812 14 қыркүйек Алтыншы коалиция соғысы: Мәскеудегі өрт француз армиясының Ресейге басып кіргеннен кейін француз әскерінің шегінуінің басталуын білдірді. Бірінші француз империясы өкіметінің шыңына жетті және Березина шайқасында құлдырады. Алтыншы коалиция соғыста жеңіске жетті, ал Наполеон 1814 жылы Эльбаға жер аударылды. 1813 26-27 тамыз Дрезден шайқасы Дрезден, Германия маңында өтті, нәтижесінде Наполеон басқаратын француз әскері Австрия, Ресей және Пруссияның Алтыншы коалициясының күштеріне қарсы жеңіске жетті. Алайда Наполеонның жеңісі толық болған жоқ. Шайқастан кейін қуғын-сүргін жүргізілген жоқ, ал флангалық корпус қоршауға алынып, бірнеше күннен кейін Кулм шайқасында берілуге мәжбүр болды. 1813 16-19 қазан Лейпциг шайқасы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Еуропадағы ең ірі шайқасқа 600 мың сарбаз қатысты. Коалиция француздарды талқандады. 1814 4 сәуір Наполеонның күштеп бас тартуы және одан кейін Эльбаға жер аударылуы. 1814 24 сәуір Бірінші қайта орнату: Бурбон әулеті қысқа мерзімге қайта орнатылды, Луи XVIII Франция королі болды, бұл Наполеон соғыстарының аралық кезеңі болды. 1815 21 қаңтар Франция королі Людовик XVI және оның әйелі Мари Антуанеттаның табыттары Париждегі Сен-Дени шіркеуіне көшірілді. 26 ақпан Жүз күн: Наполеон Эльбадан қашып кетті. 7 наурыз Жүз күн: Гренобльде 5-ші полк Наполеонды Эльбадан қашып шыққаннан кейін қарсы алды. 18 маусым Жүз күн: Ватерлоо шайқасы: Наполеон жетінші коалиция әскерлерінен жеңіліске ұшырады, Бірінші француз империясы мен Наполеон соғыстары аяқталды және бүкіл Еуропада жарты ғасырға жуық бейбітшілік орнады. 7 шілде Екінші қайта орнату: Наполеон Сент-Хеленаға жер аударылғаннан кейін Бурбон әулеті қайта орнатылды. Людовик XVIII 1824 жылғы 16 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін Франция королі болды. 1821 5 мамыр Наполеонның қайтысы. 1823 сәуір Испанияға француз басқыншылығы: Франция Испанияға шабуыл жасап, ақырында монархияны қалпына келтірді және Либералды үшжылдықтан аяқтады. 1830 шілде Шілде революциясы немесе 1830 жылғы француз революциясы: консервативті Бурбон әулеті құлатылып, Луи Филипп Франция королі болған либералды Орлеан монархиясымен ауыстырылды. 3 ақпан Грек тәуелсіздік соғысының аяқталуы; Грекия Ресей, Франция және Ұлыбритания Лондон келісімшартының шарттарына келіскеннен кейін тәуелсіздікке ие болды. 1831 22 қараша Бірінші Канут көтерілісі: өнеркәсіп революциясының анықталған жұмысшылар көтерілісі. 1832 5 маусым Маусым көтерілісі: Париждегі сәтсіз монархияға қарсы көтеріліс. 1835 28 шілде Фиеши қастандығы: Парижде Джузеппе Марко Фиеши жасаған үйде жасалған волейлік мылтықпен Луи Филипп I-ге қастан жасауға тырысылды. Он сегіз адам қаза тапты, бірақ король жеңіл жарақаттан құтылды. 1839 9 наурыз Паста соғысы: француз әскері Мексикадан олардың талаптары орындалғаннан кейін жеңіспен шықты. 1848 ақпан Ақпан революциясы немесе 1848 жылғы француз революциясы: республикалық тәртіпсіздіктер Луи Филипптің отставкаға кететініне және Англияға қашуына мәжбүр етті. 20 желтоқсан Луи Наполеон Бонапарт Франция республикасының алғашқы президенті болып сайланды. 1848 жылғы Еуропа революциялары. 1851 2 желтоқсан Президент Луи Наполеон Бонапарттың мемлекеттік төңкерілінен бір жыл өткен соң Францияның үшінші Наполеоны болды, Екінші республиканы аяқтап, оны император етіп, Екінші француз империясын құрды. 1853–1856 28 наурыз Қырым соғысы: Франция мен Ұлыбритания Ресейге соғыс жариялады. 1860 Франция-Сардиния Австрия империясына қарсы Жеңіліс соғысынан кейін Ницца және Савой аймақтары сыйлық ретінде француз империясына берілді. 18 қазан Екінші Опиум соғысы: британ және француз әскері Пекиндегі Тыйым салынған қалаға кірді. 1866 31 мамыр Мексикадағы француз араласуы: француз әскері елден шыға бастады. 1870–1940 Үшінші республика 1871 10 мамыр Франко-прусс соғысының аяқталуы: Францияның жеңілісі Наполеон III-нің құлауын білдірді және Екінші француз империясының аяқталуына әкелді. Үшінші республика жарияланды және Наполеон III Ұлыбританияға жер аударылды, онда ол қайтыс болды. 26 наурыз Париж коммунасы жарияланды және француз армиясының зорлықпен басуынан бұрын 2 айға созылды. 31 тамыз Адольф Тьер Франция президенті болып қызметін бастады. 1873 24 мамыр Патрис де Мак Махон Франция президенті болып қызметін бастады. 1879 30 қаңтар Жюль Греви Франция президенті болып қызметін бастады. 1887 28 қаңтар Эйфель мұнарасының негізіне жұмыс басталды. 3 желтоқсан Мари Франсуа Сади Карно Франция президенті болып қызметін бастады. 1888 20 наурыз Эйфель мұнарасының бірінші сатысы аяқталды. 21 тамыз Эйфель мұнарасының екінші сатысы аяқталды. 1889 15 мамыр Эйфель мұнарасы жұртшылыққа ашылды. 26 мамыр Эйфель мұнарасының лифттері жұмыс істеуге кірісті. 1894 4 қаңтар Франция-Ресей альянсы расталды. 27 маусым Жан Казимир Периер Франция президенті болып қызметін бастады. Қараша Дрейфус ісі басталды, бұл он жыл бойы француз халқын бөліп, зиялыларды жұмылдыратын дау тудырды. 1895 17 қаңтар Феликс Фур Франция президенті болып қызметін бастады. 1899 18 ақпан Эмиль Лубе Франция президенті болып қызметін бастады.

20 ғасыр

1904 жылы 8 сәуірде негізінен императорлық мәселелерге негізделген келісім ретінде Entente Cordiale келісіміне қол қойылды. 1907 жылғы Англо-Ресейлік Антанта кезінде Франция, Ұлыбритания және Ресей Германия, Австрия және Италияның Үштік Одағына қарсы Үштік Антанта деп аталды. 1905 жылғы 15 желтоқсанда Франциядағы шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заңмен діни ұйымдарды мемлекеттік қаржыландыру тоқтатылды. 1906 жылғы 18 ақпанда Арман Фаллиер Франция президенті қызметін бастады. 1913 жылғы 18 ақпанда Реймонд Пуанкаре Франция президенті қызметін бастады. 1914 жылғы 3 тамызда Франция Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты: Германия Францияға соғыс жариялады. 1918 жылғы 11 қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыс: Франция мен Германия арасында Компиен қаласында Ұлы соғысты аяқтаған бірінші қарусыз келісімге қол қойылды. Франция Эльзас-Лотарингияны қайта алды. 1923 жылдың қаңтарында Рур аймағын франко-бельгиялық әскерлері басып алды. 1924 жылғы 13 маусымда Гастон Думерг Франция президенті лауазымына кірісті. 1931 жылғы 13 маусымда Поль Думер Франция президенті қызметін бастады. 1932 жылғы 10 мамырда Альберт Лебрун Франция президенті қызметін бастады. 1934 жылғы 6 ақпанда төтенше оңшыл лигалардың бүліктері мемлекет тарапынан басып құйрылды, бұл сәтсіз төңкеріс әрекеті және Үшінші Республиканың үлкен саяси дағдарысы деп есептелді. 1937 жылғы 25 мамырда 1937 жылы Парижде қазіргі заманғы өмірдегі өнер мен технологияның халықаралық көрмесі ашылды. 1939 жылғы 3 қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс: Франция Германияға соғыс жариялады. 7 қыркүйекте – Саар шабуылы. 1940 жылғы 9 мамырда Франция шайқасы басталды. 18 маусымда Шарль де Голль 18 маусымдағы үндеуін жасады. 25 маусымда Екінші дүниежүзілік соғыс: Француз және британдық әскерлері Франция шайқасында немістерден ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін Компиендегі екінші қарусыз келісім күшіне енді. Францияның солтүстік жартысы неміс әскерлерінің бақылауында болды, ал оңтүстік бөлігі маршал Филипп Петен басқарған Виши үкіметімен басқарылды. 27 қазанда Габон шайқасы болды. 1941 жылғы 8 маусымда Сирия-Ливан науқаны өтті. 1942 жылғы 11 қарашада "Антон" операциясы жүзеге асырылды. 1944 жылғы 6 маусымда Нормандияға десант түсті. 25 тамызда Екінші дүниежүзілік соғыс – Парижді азат ету: Достасқандардың "Оверлорд" операциясының соңғы шайқасы саналған бұл шайқаста Достасқан күштер, әсіресе еркін француз күштері мен француз қарсыластары Парижді неміс оккупациясынан азат етті, бұл француз мәртебесін қалпына келтіруге бағытталған маңызды символдық күш-жігер болды. Францияның қалған бөлігі одақтастар Германияға қарай жылжуымен азат етілді. 1945 жылғы 22 сәуірде Сигмаринген анклавы басып алынды. 24 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) құрылды, Франция Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығына ие болды. 1946 жылғы 13 қазанда Франция Төртінші Республиканың конституциясын қабылдады. 1947 жылғы 16 қаңтарда Винсент Ауриоль Төртінші Республиканың бірінші президенті қызметін бастады. 1951 жылғы 18 сәуірде Париж шарты: Франция, Батыс Германия, Италия және Бенилюкс елдері арасында Еуропалық көмір және болат қауымдастығын (ЕКБҚ) құру, бұрынғы жау мемлекеттер арасында Еуропада дипломатиялық және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету. ЕКБҚ Еуропалық Одақтың негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды. 1954 жылғы 16 қаңтарда Рене Коти Франция президенті қызметін бастады. 1 тамызда 8 жылға созылған Индокитай соғысы аяқталды. Келесі Женева конференциясы (1954) Вьетнамды бөлу туралы келісімге келді. Франция елден кетіп, француз отаршылдық империясының бүкіл әлемде деколонизациялануы басталды. 1957 жылғы 25 наурызда Рим шарттарына қол қойылды: Ішкі алты ел (оның ішінде Франция) Еуропалық экономикалық қауымдастық (ЕЭҚ) және Еуропалық атом энергиясы қауымдастығын (ЕАЭҚ) құру туралы екі шартқа қол қойды. 1959 жылғы 8 қаңтарда Шарль де Голль Бесінші Республиканың бірінші президенті болды, оның жаңа конституциясы президенттің өкілеттіктерін күрт арттырды (Үшінші және Төртінші Республикалармен салыстырғанда, Республика президенті лауазымы көбінесе рәсімдік және биліксіз болды). 1962 жылғы 19 наурызда Алжир соғысы аяқталды, Францияның отарлауы болған Алжир 8 жылға созылған ресми күрестен кейін Франциядан тәуелсіздік алды. 1965 жылғы 8 сәуірде Біріктіру шарты: бұл шарт ЕКБҚ, ЕЭҚ және ЕАЭҚ-ты Еуропалық қауымдастық деп аталатын бірыңғай институционалдық құрылымға біріктірді. 1967 жылғы 24 шілдеде Шарль де Голльдің әйгілі "Vive le Québec libre" сөзі Канада мен Франция арасындағы дипломатиялық дағдарысқа әкелді. 1968 жылғы мамыр-маусымда "1968 мамыры": капитализмге, тұтынушылыққа және дәстүрлі институттарға, құндылықтар мен тәртіпке қарсы наразылықтар, шабуылдар мен ереуілдер (1968 жылғы әлемдік наразылықтардың бір бөлігі). 1969 жылғы 20 маусымда Жорж Помпиду Франция президенті қызметін бастады. 1974 жылғы 27 мамырда Валери Жискар д’Эстен Франция президенті қызметін бастады. 1981 жылғы 21 мамырда Франсуа Миттеран Франция президенті қызметін бастады. 1986 жылғы 17 ақпанда Біртұтас Еуропалық актісі: 1992 жылдың соңына дейін ортақ нарық құру мақсатында Рим шартының маңызды өзектілігі. (1987 жылғы 28 ақпанға дейін). 1992 жылғы 7 ақпанда Маастрихт шарты: Еуропалық қауымдастықтың мүшелері (оның ішінде Франция) қазіргі Еуропалық Одақ деп танылатын құрылымды құру туралы шартқа қол қойды. 1995 жылғы 17 мамырда Жак Ширак Франция президенті қызметін бастады. 1998 жылғы 12 шілдеде Франция өз жерінде өткен футболдан әлем чемпионатында жеңіске жетті. Бұл олардың алғашқы ФИФА Әлем чемпионатының титулы болды. 31 желтоқсанда Еуроның енгізілуі: Еуро және франк сияқты бұрынғы валюталар арасындағы айырбас бағамдары белгілі бір деңгейде бекітілді.

21 ғасыр

2001 жыл "Франция үкіметі әрбір француз веб-сайтының ресми түрде мұрағатталуын талап ететін заң қабылдады". 2002 2 қаңтар Ескі валюта – франкты алмастыратын алғашқы евро монеталары мен банкноттары енгізілді. 2004 15 наурыз Мектептерде "көзге түсетін" діни символдарға тыйым салынды. Заң исламдық хиджабқа бағытталған деп белгілі, бірақ христиандық және еврейлік символдарға да тыйым салады. 2005 жылдың қазан және қараша айларында қала шеттеріндегі тәртіпсіздіктер. 2007 15 мамыр Николя Саркози Франция президенті қызметін бастады. 2010 14 қыркүйек Франция Сенаты қоғамдық орындарда бетін жабатын киімдерге тыйым салатын заңды қабылдады. Бұл заң Франция Ұлттық Ассамблеясымен 2010 жылдың 13 шілдесінде бұрын қабылданған болатын. Заң президент Саркози Францияда "қабылданбас" деп мәлімдеген бурка мен никапқа бағытталғандығы мәлім. 2011 19 наурыз Франция Ливияға Муаммар Каддафиді құлату үшін НАТО әрекетіне жетекшілік етті. Ливия жетекшісі 2011 жылдың 20 қазанында қаза тапты. 2012 6 мамыр Франсуа Олланд Франция президенті қызметін бастады. 2013 11 қаңтар Малидегі исламик радикалдарға қарсы француз әскерінің араласуы басталды (11 қаңтар 2013 – 15 шілде 2014). 18 мамыр Францияда бір жынысты некелер заңдастырылды, бұл әлемдегі он үшінші ел болды. 2015 7–9 қаңтар Мұсылман террористер жасаған екі терактте 17 адам, оның ішінде үш полицей қаза тапты; "Шарли Эбдо" журналына жасалған шабуыл Мұхаммедтің карикатураларын жариялағандығы үшін жасалды. 10–11 қаңтар "Шарли Эбдо" журналына жасалған теракттен кейін бүкіл ел бойынша 3,7 миллион адам терроризмге қарсы және сөз бостандығын қорғау үшін митингіге шықты. 13 қараша ИСИД Париждегі футбол стадионы, концерт және бірнеше мейрамхана сияқты бірнеше нысанаға шабуыл жасау үшін үш жанкешті бомбалаушылар тобын жіберді; 120-дан астам адам қаза тапты. 2016 14 шілде Ниццада Англиялық жағажайда Бастилия күнін тойлауға жиналған адамдардың қатарына жүк көлігі қасақана кірді, нәтижесінде 86 адам қаза тауып, 458 адам жарақат алды. 2016 Ниццадағы жүк көлігі шабуылы. 2017 14 мамыр Эммануэль Макрон Франция президенті қызметін бастады. 2018 17 қараша "Сары жилет" қозғалысының наразылық акциялары басталды. 2018 15 шілде Франция 2018 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жеңімпазы атанды. 2020 16 қазан Сэмюэл Пати өлімі.

Ағылшын тілінде

Лангер, Уильям. Әлем тарихы энциклопедиясы (5-ші басылым, 1973 ж.); оқиғалардың өте егжей-тегжейлі жоспары онлайн тегін қолжетімді
Моррис, Ричард Б. және Грэм В. Ирвин, ред. Харпер заманауи әлем энциклопедиясы: 1760 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі қысқаша анықтамалық тарих (1970 ж.) онлайн
Эчард, Уильям Э. Француз екінші империясының тарихи сөздігі, 1852–1870 (1985 ж.)
Хаттон, Патрик Х. және Эми Дж. Степлз және басқалар. Үшінші француз республикасының тарихи сөздігі, 1870–1940 (2 томдық, 1986 ж.)
Норткэт, М. Уэйн. Француз төртінші және бесінші республикаларының тарихи сөздігі, 1946–1991 (1992 ж.)
Киблер және басқалар. Ортағасырлық Франция: Энциклопедия (1995 ж.)