Кіріспе

Крикет алаңының орталық жолағы

Крикет ойынында крикет алаңының орталық жолағы – викеттер арасындағы алаң бөлігі. Оның ұзындығы 1 тізбек (chain), ені 3 метр (10 фут) болады. Жер беті тегіс, көбінесе өте қысқа шөппен жабылған, бірақ толығымен құрғақ немесе шаңды топырақ болуы мүмкін, онда шөп мүлдем болмайды. Кейбір жағдайларда (жоғары деңгейдегі крикетте сирек кездеседі) жасанды материалдан жасалған алаң да қолданылуы мүмкін. Крикет матчы барысында, ерекше жағдайларды қоспағанда, алаң жөнделмейді немесе өзгертілмейді, яғни оның жағдайы өзгеріп отырады. Мысалы, ойынның бірінші оверіндегі шөп, жиырмасыншы оверге қарай тозудан жоғалып кетуі мүмкін. Доптың көп бөлігі алаңнан секіріп, соққышыға қарай келеді, сондықтан крикет алаңының жағдайы мен түрі матчтың нәтижесіне елеулі әсер етеді. Мысалы, шаңды, құрғақ алаң спин боулингке қолайлы, себебі доп шаңда жақсы ұсталады, бұл спин боулинг шеберлеріне ие командаға үлкен артықшылық береді. Алаңның жағдайы крикет матчының нәтижесі үшін соншалықты маңызды, әсіресе үй командасы нашар алаң дайындаса, ол қалыпты ойынға жарамсыз деп танылып, ойыншыларға қауіп тудырса, айыппұл салынуы немесе ұпайлар алынуы мүмкін. Ойыншылар крикет ережелеріне қайшы келетіндей етіп, алаңды әдейі зақымдаса немесе өзгертуге тырысса тәртіптік жазаға тартылуы мүмкін. Сондықтан жаттықтырушылар, ойыншылар, комментаторлар және сарапшылар крикет матчы кезінде, әсіресе бірінші сыныптық немесе бірнеше күндік тест матчында алаңның «қалай өзгеретініне» көп мән береді, себебі осы жағдайлар матч барысында өзгеріп отырады. Бұл жағдайлар ойынның басында монетаны лақтыру кезінде бірінші соққыны таңдау немесе бірінші боулинг жасау туралы шешімге әсер етеді. Мысалы, капитан алаң «тегіс» болса және соққыға қолайлы болса, бірінші соққыны таңдауды ұсынады, бірақ доптың қозғалысын қолдайтын көгалданған, ылғалды алаңда бірінші боулинг жасауға бейімделуі мүмкін. Әлемнің кейбір аймақтарындағы әуесқойлар матчтарында жасанды алаңдар қолданылады. Олар бетон плитадан немесе коир төсенішін немесе жасанды газонды қабаттан тұруы мүмкін. Коир төсенішіне шынайы сезім беру үшін кейде топырақ себіледі. Кәсіби крикетте жасанды алаңдар сирек қолданылады, олар крикет кең таралған спорт түрі емес аймақтарда көрсету матчтарында ғана қолданылады. Алаңда кресттерді белгілейтін нақты белгілер бар, олар крикет ережелерінде көрсетілген. «Викет» сөзі көбінесе соққыға қатысты қолданылады. Крикет ережелеріне сәйкес техникалық тұрғыдан дұрыс болмаса да (6-ереже алаңды, 8-ереже викеттерді қамтиды, оларды ажыратады), крикет ойыншылары, жанкүйерлері және комментаторлары контекстке сүйене отырып осы терминді қолдануды жалғастырады, бұл кез келген екіұштылықты жояды. «Трек» немесе «дек» сөздері де алаңның синонимдері болып табылады. Крикет алаңының тіктөртбұрышты орталық бөлігі – алаңша деп аталады. Крикет алаңдары, мүмкіндігінше, солтүстік-оңтүстік бағытта орналастырылады, себебі күннің батыс жағынан келетін сәулесі соққышы үшін қауіпті болуы мүмкін.

Ауыстың қолданылуы

Пичтің әр екі шетінде бір-бірден соққы сызығы (popping crease) бар, олар алаңды екі соққы алаңына бөледі, ал аралық аймақ (соққы сызықтарын қоса) допты лақтыруға және соққы берушілердің жүгіруіне арналған. Доп лақтыру (Bowling): Доп лақтырушылар допты лақтырып, оны пичтің жеріне секіріп түсіре алады. Қайта оралу сызықтары (return creases), пичтің шеттерінен алаң бойына дерлік түзу сызықпен жүреді, доп лақтырушының бұрышын шектейді. Соққы беру (Batting): Соққы берушілер пичтің бойымен қозғалуы мүмкін (әсіресе, допқа тию үшін өз соққы сызығында). Олар соққыға тұру үшін пичте белгілер жасауға рұқсат етіледі, және соққы беру кезінде, кейде қозғалыс жасағанда пичтің топырағына соқтығысады. Жүгіру (Running): Екі соққы беруші соққы алаңдары арасында пичтің бойымен жүгіріп, ұпай жинауға болады. Қорғау (Fielding): Кейде қорғаушылар (көбінесе доп лақтырушы) соққы берушіні шығарып алу үшін пичке жүгіріп келеді. Жатығу сеансы (Practice Session): Тікелей эфирдегі крикет матчынан бұрын, ойыншылар ресми жаттықтырушыларымен жаттығулар өткізеді. Олар негізгі пичті пайдалана алмайды, бірақ матч өтетін пичтің бетін тексеруге рұқсат алады. Кез келген уақытта пичтің бір жағы соққы берушінің жағы, ал екінші жағы соққы беруші емес жақ болып табылады. Әрбір оверден кейін жақтар ауысады. Ойын барысында доп лақтырушы соққы беруші емес жақтан екінші жақтағы соққы берушіге қарай доп лақтырады.

Қорғалатын аймақ

Қорғалған немесе қауіпті аймақ – бұл алаңның орталық бөлігі, алаңның ортасымен бойына созылатын, ені екі фут, ал әрбір доп соғылатын сызықтан бес фут қашықтықта басталады. Крикет ережелеріне сәйкес, допты лақтырғаннан кейін боулер осы аймақтан өтуіне болмайды. Алаңның осы бөлігі ойынның әділдігін сақтау үшін қорғалады; доп көбінесе осы аймақта алаңға секіреді, ал егер боулердің аяқ іздерінен сызат түсіп немесе зақымданса, бұл боулинг жасап тұрған командаға артықшылық береді. Боулерлер бұл аймақты пайдаланып, ойынның нәтижесін өзгерте алады. Егер боулер қорғалған аймақтан өтіп кетсе, төреші оған және команда капитанына ескерту жасайды. Егер боулер қайтадан ереже бұзса, төреші екінші және соңғы ескерту береді. Үшінші рет бұзған жағдайда төреші боулерді ойыннан шығарады және ол сол иннинг бойында қайтадан доп лақтыра алмайды. Бұл ереже боулерге немесе кез келген ойыншыға допты ұстау үшін қорғалған аймақтан өтуге кедергі келтірмейді; ол тек доп лақтырғаннан кейінгі жалғасқан қозғалысқа қатысты.

Ойын орнының жағдайы

Табиғи пішінде шөптің ұзындығы немесе ылғалдылығы қалыптыдан артық жасыл пішін, жасыл бет немесе жасыл тігіс деп сипатталады. Бұл, доптың ұзын немесе ылғал шөпте болжамсыз қозғалуына мүмкіндік беретіндей, соққышыға қарағанда лақтырушыға артықшылық береді. Көптеген клубтық және әлеуметтік крикет матчтары кәсіби крикетшілер «жасыл» деп атайтын пішінде өтеді. Жабысқақ викет – ылғалданған содан кейін кептірілетін, көбінесе ыстық күнде тез кептірілетін пішін, бұл доптың, әсіресе баяу немесе спин лақтырушылар үшін, болжамсыз мінез-құлқына себеп болады. Дегенмен, қазіргі заманғы пішіндер көбінесе ойынға дейін және оның барысында жаңбыр мен ылғалдан қорғалады, сондықтан жабысқақ пішін бірінші сыныпты крикетте сирек кездеседі. Алайда, бұл фраза қолданыста қалып, крикеттен тыс кез келген қиын жағдайды білдіру үшін кеңейтілді. Матч өркендеген сайын пішін кеуеп барады. Крикет ережелері матч кезінде пішінге су құюға тыйым салады. Кеуеп бара жатқанда, бастапқыда ылғалдың жоғалуына байланысты соғу оңайлайды. Бірақ төрт немесе бес күндік матч барысында пішін жарылып, құлап, шаңды болады. Мұндай пішінге халық арасында «тозаңды алаң» немесе «миналаң» деп аталады. Бұл да лақтырушыларға, әсіресе бетке көп қысым түсіріп, допты ұзақ айналдыра алатын спин лақтырушыларға қолайлы. Пішіннің салыстырмалы нашарлауы және спинге бейімділігі көбінесе оның қанша күн ойналғаны (немесе ойналғандай көрінетіні) айту арқылы сипатталады. Күшті айналыс жасайтын пішін «Тернер» деп аталады. Егер ол өте көп айналыс жасаса, оны «квадрат», «ашулы» немесе «күшті» тернер деп атауға болады. Матч барысында пішіннің жағдайы өзгеретін кезде соғу мен лақтырудың қиындықтарының салыстырмалы өзгеруі – монетаны лақтырып жеңген команданың капитаны бірінші соққыны қандай команданың соғатынын шешетінде ескеретін маңызды стратегиялық факторлардың бірі болып табылады және осыған сәйкес өз шешімдерін бекіте алады.

Тікұшақ жағдайы

Әлемнің әр аймағындағы ойын алаңдарының өзгеше ерекшеліктері болады. Алаңның сипаты нақты ойын барысында маңызды рөл атқарады: ол команда құрамын анықтау және басқа да жайттарға елеулі әсер ете алады. Ыстық және құрғақ климатта немесе маусымда алаңда шөп аз болады, бұл соққы беруді жеңілдетеді. Ойыншылардың (соққы берушілер мен лақтырушылардың) табысы аймаққа байланысты өзгереді, бұл алаңдардың әртүрлілігімен байланысты. Ойын барысында алаңның тозуы команданың лақтыру немесе соққы беру әрекеттерінің сәттілігіне немесе сәтсіздігіне айтарлықтай ықпал етуі мүмкін.

Төменгі тұрақ қауіпсіздігі

ICC белгілеген нақты шарттар орындалуы тиіс, осылайша алаң ойнауға лайықты және қауіпсіз екені қамтамасыз етіледі. Егер алаң бір командаға тым көп артықшылық берсе, немесе басқа жағдайлар оны қауіпті ететін болса, матч капитан мен төрешілердің келісімімен тоқтатылып, кейінге шегерілуі мүмкін.

Ойын алаңын дайындау және күтіп ұстау

Крикет ережелерінің 9-бабы ойын алаңын дайындау және күтіп ұстау қағидаларын белгілейді.

Жасырын алаң

Крикет бастапқыда ашық алаңдарда ойналатын. 1960 жылдары ашық алаңдар қолданудан шығарыла бастады.

Ойын алаңын жабу

Алаңға жаңбыр немесе ылғалдан қорғау үшін қорғағыш жамылғылар жабылған кезде, алаң жабылып тұр деп есептеледі. Жамылғыларды қолдану немесе қолданбау доптың алаңнан секіріп келуіне елеулі әсер етеді, бұл мәселе дауға себеп болуы мүмкін. Крикет ережелерінің 11-тарауында матч барысында, егер регламентте немесе жеребе тастау алдындағы келісімде басқаша көрсетілмесе, алаң толығымен жабылмауы тиіс делінген. Ауа райы нашар болғанда, мүмкіндігінше, боулерлердің жүгіріп келу жолдары құрғақ болуы үшін жамылғылармен жабылады. Егер алаң түні бойы жабылса, ойын күтілетін әрбір күні таңертең ертерек жамылғылар алынады. Егер күндіз ауа райының нашарлауынан қорғану үшін жамылғылар қолданылса немесе нашар ауа райы түнгі жамылғыларды алып тастауды кешіктірсе, жағдай мүмкіндік берген кезде олар алынып тасталады. Алаңнан немесе ойын алаңынан артық суды кетіру үшін "су сорғыш" деп аталатын машина қолданылады.

Тазалау

Допты домалату алдында, кез келген қоқыстан туындаған зақымды болдырмау үшін, оны бірінші кезекте сыпырып тазалайды. Ойын алаңы тамақ үзілісінде, иннингтер арасында және әр күнің басында да кез келген қоқыстан тазартылады. Бір ғана ерекшелік бар: төрешілер ойын алаңының бетін нашарлатуы мүмкін деп санайтын жерлерде сыпыруға рұқсат бермейді.

Қыршау

Матч өтетіні күтілген әрбір күні алаң сақтаушылары алаңды шабады. Ойын басталғаннан кейін, шабу жұмыстары төрешілердің қадағалауымен жүзеге асырылады.

Аяқ асты тесіктері мен табан тірегі

Судьялар ойынды жеңілдету үшін қажет болған кезде боулгерлер мен соққышының аяқ тесіктерін тазалап, кептіруге міндетті. Бір күннен астамға созылатын матчтарда, қажет болған жағдайда, боулинг жасау кезінде боулгер жасаған аяқ тесіктеріне қайтадан шөп отырғызылуы немесе оларды тез кебуге мүмкіндік беретін материалмен жабылуы мүмкін, осылайша оларды қауіпсіз және сенімді етуге болады. Ойыншылар өздерінің аяқ тесіктерін аралаушы пышақпен бекітуге рұқсат етіледі, егер бұл алаңға зақым келтірмесе немесе қарсы командаға әділетсіздік жасамаса.

Зерттеу

Англия крикет алаңдарын дайындау саласындағы маңызды зерттеулердің орталығы болып табылады, Кранфилд университеті Англия Крикет федерациясы (ЕҚБ) және Жерді күту институты (IOG) мен бірлесіп жұмыс істейді.

Әрекеттегі жаттығулар

Ережелер ойыншыларға матч күнінің кез келген уақытында, ойын алаңына параллель және тікелей іргелес жатқан жерде боулинг немесе соққы жаттығуларын жасауға рұқсат бермейді. Ойын күні крикет алаңының басқа бөліктеріндегі жаттығулар тек сол күні ойын басталар алдында немесе ойын аяқталғаннан кейін ғана жүргізілуі мүмкін, сондай-ақ ойын басталғанға дейін 30 минут бұрын тоқтатылуы керек, немесе алаң бетіне зиян келтіретін жағдайда. Әдетте, ойыншылар ойын кезінде крикет алаңында емес, ойын алаңында жаттығады. Сондай-ақ, боулерлер ойын кезінде жүгіру жаттығуларын жасайды. Дегенмен, егер бұл уақытты ысырапқа салуға әкелсе, ойын барысында ойын алаңында жаттығулар мен сынақ жүгіруге рұқсат етілмейді. Ойын алаңындағы жаттығуларға қатысты ережелер негізінен Крикет Ережелерінің 26-бабында қарастырылған.

Қалқымалы шапқыштар

Ауыспалы алаң – бұл матч өтетін орыннан немесе стадионнан алыс дайындалған, содан соң матч үшін "құрастырылатын" алаң. Бұл көп мақсатты стадиондардың крикетке арналған алаңдарға қарағанда басқа спорт түрлері мен іс-шараларды өткізуге көбірек мүмкіндік береді. Сапалы ауыспалы алаң да, тұрақты алаң сияқты, бірнеше жыл бойы өсіріледі, стадион қызметкерлері әрбір ауыспалы алаңды бірнеше маусым бойы күтіп, пайдаланады, ал алаңдар көп жылдар бойы тозығып, қызметтен шығарылуы мүмкін. Олар алғаш рет 1970 жылдары австралиялық кәсіпкер Керри Пакер ұйымдастырған World Series Cricket матчтарында пайдалану үшін WACA кураторы Джон Мэйли жасаған. World Series үшін ауыспалы алаңдар қажет болды, себебі матчтар крикет инфрақұрылымынан тыс, көп мақсатты стадиондарда өтуге тиіс болды. Ақ доп, жарық шамдары, шлемдер және түрлі-түсті киімдер сияқты серияның басқа да жаңалықтарымен қатар, ауыспалы алаңдар да ойынды қызықтырақ ету үшін жасалды. Олар ойынның алғашқы екі күнінде допты жылдам және айналдыра жіберуге қолайлы, тегіс емес секірумен сипатталатын. Содан кейін, төртінші және бесінші күндері жоғары көрсеткіштерді қуып жетуге мүмкіндік беретіндей, соққы беруге өте қолайлы болады, бірақ боулерлер үшін де мүмкіндіктер сақталады. 2005 жылы Брисбен крикет стадионы ("Gabba") басқа пайдаланушылары, Брисбен Лайнз AFL командасының өтінішіне қарамастан, ауыспалы алаңды пайдаланудан бас тартты. Мельбурн және Жаңа Зеландияда ауыспалы алаңдар жиі қолданылса да, Квинсленд крикеті Брисбеннің ауа райы мен алаңның көрсеткіштерінің айырмашылығына байланысты, алаңды дәстүрлі тәсілмен дайындауды жөн көретінін мәлімдеді. АҚШ-тағы бейсбол стадиондарында ауыспалы алаңдарды пайдалану жоспарлары, АҚШ штаттары арасында топырақты тасымалдауға қатысты қатаң ережелерге байланысты қиындықтарға тап болды. Ең жақсы топырақ түрлері крикет федерациясы назар аударған штаттарда – Нью-Йорк, Калифорния және Флоридада орналасқан жоқ.

Қарым-қатынас

Пич сөзі сонымен қатар, әдетте алаңда шардың секіруіне де қатысты. Осы контексте, шар соққышыға жеткенге дейін секіреді деп айтылады. Шардың қай жерге секіргені қысқа секіру (боулерге жақын), биік секіру (соққышыға жақын) немесе орташа секіру (арасындағы бір жерде) деп сипатталуы мүмкін. Бейсболдан өзгеше, крикетте пич сөзі шарды соққышыға лақтыру әрекетін білдірмейді. Крикетте бұл боулинг деп аталады. Бұл әрекет сондай-ақ жеткізілім деп те аталады.

Басқа спорт түрлері

Бейсболда, бұрынғы кезде кейбір бейсбол алаңдарында питчердің төбесі мен соққышының алаңының арасында тас жол болған, ол питч сияқты көрінген.