Кіріспе

Осман империясының екінші деңгейлі провинциясы – әкімшілік аумақтық бірлік.

Санжақ ( түрікше: sancak, арабша: سنجق, парсыша: سنجق, "ту, байрақ") – Осман империясының әкімшілік бөлінісі. Османдықтар санжақты кейде араб және парсы тілдеріндегі сөздерден алынған liva ( түрікше: livа, арабша: لواء, парсыша: لوا) деп те атаған. Тулар – Еуразия даласындағы көшпелі тайпалардың, оның ішінде ерте түркілер, моңғолдар және маньчжурлардың кең таралған ұйымдастыру түрі. Олар Осман империясы құрылғандағы алғашқы бірінші деңгейлі аумақтық бөліністердің атауы ретінде қолданылған. Империя кеңейіп, эялеттер ірі провинциялар ретінде құрылғаннан кейін, санджақтар екінші деңгейлі әкімшілік бөлімдер ретінде пайдаланылды. Олар 19 ғасырғы Танзимат реформаларында эялеттер вилаяттарға ауысқаннан кейін де бұл қызметін атқара берді. Санжақтардың басшысы бей немесе санжақбей болған. Танзимат реформалары бастапқыда кейбір санджақтарды қаймақамдарға, ал қалғандарын мутасаррифтерге қарастырды. Мутасарриф басқаратын санджақ мутасаррифтік деп аталды. Әр санджақтың аудандары каза деп аталды. Бастапқыда оларды ислам судьялары (қади) басқарды, сондықтан олар өздерінің қадилықтарымен бірдей болды. 1864 жылғы реформалар кезінде олардың әкімшілік функциялары қаймақамдарға жүктелді. Ерте империяның тимар жүйесінде тимариот сипахилерге тиесілі жерлер әр санджақтың маңызды бөлігі болды. Санжақтар бастапқыда Түркия Республикасына көшірілді, ал 1920 жылдары провинциялар (ил) ретінде қайта ұйымдастырылды.

Аттар

Санжақ ( /s//æ//n//dʒ//æ//k/) – Осман түрік тіліндегі атаудың ағылшын тіліндегі транскрипциясы. Қазіргі заманғы транскрипция әртүрлі, себебі қазіргі түрік тілі бұл дыбыс үшін басқа әріпті қолданады. Атау бастапқыда "ту" немесе "шапан" деген мағынаны білдірген, түрік шабандоздары бекіткен тулардан шыққан *sančgak ("найза", "сүмбіле") деген прототүрік сөзінен туындаған. Ортақ тулар – Еуразия көшпелілері үшін кең таралған ұйымдастыру түрі болды, сондай-ақ Византия империясының бандалары да осылай қолданды және Ішкі Моңғолия мен Тывадағы әкімшілік бөлімдердің атаулары ретінде қолданыла береді. Санжак, санджак, санджақ, санжак, синжак, сангиак, занзак сияқты ағылшын тіліндегі балама жазулар да болған, бірақ қазір олардың барлығы ескірген немесе архаикалық. Санжақтарды санжақшылықтар мен санжакаттар деп те атаған, бірақ бұл атаулар көбінесе санжакбейдің лауазымына қатысты. Санжақтар араб және парсы тілдерінде олардың атының аудармасы бойынша (, ) деп те аталды. Осман империясының басқа тілдерінде олар армян тілінде (նահանգ, "провинция") деп; болгар тілінде (окръг, "провинция") деп; грек тілінде (σαντζάκι), (λιβάς), dioikēsis (Διοίκησις, "диоцез"), [[епархия (επαρχία, "епархия")]] деп; ладино тілінде sancak деп аталды.

Тарих

Алғашқы санджақтарды Орхан шамамен 1340 жылға дейін немесе одан ертерек құрған көрінеді. Бұл – сұлтан оюгу (кейін сұлтан эну), Худавендигар елі, Кожа елі және Караси елі. Еялет құрамына кіретін аудандар санджақтар деп аталды, олардың әрқайсысы санджақ бейдің басқаруында болды. Әрбір еялеттегі санджақтардың саны айтарлықтай өзгеше болды. 1609 жылы Айн Али Румелия еялетінде 24 санджақ болғанын, бірақ Пелопоннес аймағындағы олардың алтауы жеке Морея еялетін құру үшін бөлінгенін атап өтті. Анатолияда 14 санджақ, ал Дамаск еялетінде 11 санджақ болды. Сонымен қатар, санджақтарға ресми бөліну болмаған бірнеше еялеттер де болды. Айн Алидің тізімінде Басра және Бағдадтың бір бөлігі, Аль-Хаса, Египет, Триполи, Тунис және Алжир кірді. Ол Йеменді де тізімге қосты, осы ретте «Қазіргі уақытта имамдар билікті басып алған» деп жазды. Дегенмен, бұл еялеттер ерекше жағдайларға жатты: әдеттегі үлгі – санджақтарға бөлінген еялеттер. 16 ғасырда олар аймақтардың рационалды әкімшілік үлгісін ұсынды, әдетте санджақ өз атын алған қала немесе елді мекеннің айналасында құрылып, шамамен 100 000 халқы болды. Алайда, бұрын осылай болмаған. 15 ғасырдың ортасынан бұрын санджақтардың үлгісін анықтаудағы ең маңызды фактор – бұрынғы иеліктер мен княздықтардың, сондай-ақ маркер иелері өздері мен олардың ізбасарлары үшін аумақтарды иеленген аймақтардың болуы болғанға ұқсайды. Кейбір санджақтар Османдықтар басып алғанға дейін сол жерді билеген әулеттердің аттарын сақтап қалды.

Үкімет

Санжақ вилайет сияқты басқарылды, бірақ кішкентайрақ аумақта. Империядағы көптеген санджақтар мұрагерлікке жол бермейтін тағайындалғандардың билігінде болды, олардың бұл аймақпен тұрақты туысқандық байланысы болған жоқ. Санжақ әдетте казаларға бөлінді, олардың әрқайсысы маңызды қала мен оның айналасындағы жерді басқарды. Алғашқыда азаматтық басқару исламдық судьяның (қади) және оның құзыретіне сәйкес келетін аумақтың (қадилық) басшылығында болды. Танзимат реформалары кезінде қадилердің функциялары сот ісіне ғана шектелді, ал басқару каймакам мен қазынашыға жүктелді. Казалар бұдан әрі кіші аудандарға (нахие) және ауылдарға бөлінді, олардың әрқайсысын тағайындалған шенеунік немесе жергілікті кеңес бақылады.

Жаудың басып алған аумағын басқару

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін санджактар оккупацияланған жау территориясын басқару үшін негіз ретінде қолданылды. ОЕТА Оңтүстік Иерусалим, Наблус және Акра санджактарынан құрылды. ОЕТА Солтүстік кейіннен ОЕТА Батыс деп аталды және Бейрут, Ливан және Латакия санджактарынан, сондай-ақ бірқатар көршілес кіші аудандардан құрылды. ОЕТА Шығыс Сирия вилайеті мен Хиджаз вилайеті санджактарынан құрылды.

Сирияның мандаты

Александретта санджағы 1939 жылы Сирия және Ливан үшін француз мандатынан Түркияға өткізілді, содан кейін ол Хатай провинциясы аталды.

Ливалар

Осман империясы 20-шы ғасырдың басында құлағаннан кейін, оның кейбір араб мұрагер мемлекеттері [[лива (арабша)] терминін әкімшілік бөлініс ретінде пайдаланды, бірақ ол біртіндеп басқа терминдермен алмастырылды. Бұл термин Сирияда кейде, әсіресе бұрынғы Александретта санджағын (арабша атауы – ) білдіру үшін қолданылады, және Сирия мемлекеті оған қазірге дейін талап етуде.

Санжак

Сербия мен Черногориядағы Санджақтың ресми емес геомәдени аймағы, атын бұрынғы Османлы Нови-Пазар санджағынан алған.