Кіріспе

Шашты және теріні майлайтын без

Май безі немесе майлы без – сүтқоректілердің шашы мен терісін майлайтын майлы немесе балауыз тәрізді зат, себумды бөліп шығаратын терідегі микроскопиялық экзокринді без. Бұл бездер шаш түбіршегіне ашылады. Адамдарда май бездері көбінесе бет және бас терісінде кездеседі, бірақ қолдың алақандары мен аяқ табандарынан басқа, терінің барлық бөліктерінде болады. Көз қабақтарындағы мейбомиялық бездер, сондай-ақ тарсалдық бездер деп аталатын май бездерінің бір түрі, ерекше себумды көз жасына бөліп шығарады. Әйелдердің сүт безінің айналасында ареолярлық бездер – сүт безін майлауға арналған мамандандырылған май бездері. Фордайсың дақтары – иілгіш, көрінетін май бездері, көбінесе еріндерде, қызыл иекте, ішкі жақ беттерінде және жыныс мүшелерінде кездеседі.

Орналасқан жері

Май бездері қол мен аяқ табандарынан басқа терінің барлық аймақтарында кездеседі. Май бездерінің екі түрі бар: шаш түбіршегімен байланысқандары және дербес болатындары. Май бездері шаш өсетін жерлерде орналасады, олар шаш түбіршегімен байланысты болады. Әрбір шаш түбіршегін бір немесе бірнеше без қоршауы мүмкін, ал бездердің өзі арректор пили бұлшықеттерімен қоршалған, пилосебацеостік бірлік құрайды. Бұл бездер ацинарлық құрылымға ие (көп бөлікті жидектей), онда бірнеше без орталық өзекшенің тармақтарынан бөлінеді. Бездер шашқа май бөліп, оны шаш арқылы тері бетіне жеткізеді. Шаш, шаш түбіршегі, арректор пили бұлшықеттері және май безінен тұратын құрылым – пилосебацеостік бірлік деп аталатын эпидермистің тереңге енуі болып табылады. Май бездері терінің эпидермисін құрайтын тіндерден дамиды. Wnt, Myc және SHH сигналдық факторларының артық өршуі май бездерінің пайда болу мүмкіндігін арттырады. Бұл жасушалар Na+ және Cl− иондық каналдарын, ENaC және CFTR экспресс жасайды (6- және 7-суреттерді қараңыз, сілтемеде). Май бездерінің секрециясы, апокринді бездермен бірге, маңызды терморегуляциялық рөл атқарады. Ыстық жағдайда секрециялар эккрин тер бездерінің өндірген терін эмульсиялап, тамшылар түрінде тез жоғалмайтын тер қабатын жасайды. Бұл сусыздануды ұстап тұруға көмектеседі. Суық жағдайда майдың құрамы липидтік болады, ал шаш пен теріге жағу кезінде жаңбырды тиімді түрде тебіледі. Себум голокриндік процесте өндіріледі, онда май безіндегі жасушалар себумды бөліп, ыдырайды және жасуша қалдықтары себуммен бірге шығарылады. Жасушалар өзекшенің түбінде митоз арқылы үнемі жаңарып отырады. Себумның құрамы түрлерге қарай өзгереді. Сапиен қышқылы – адамға тән май қышқылы, ол акне дамуымен байланысты. Себумның өзі иіссіз, бірақ бактериялар оны ыдыратып, күшті иіс тудыруы мүмкін. Жыныс гормондары себум секрециясының жылдамдығына әсер ететіні белгілі; тестостерон сияқты андрогендер секрецияны ынталандырады, ал эстрогендер секрецияны тежейді. Дигидротестостерон простатада және шаш түбіршегінде негізгі андроген ретінде әрекет етеді.

Иммундық қызмет және тамақтану

Май бездері – организмнің тегін қорғайтын жүйесінің бір бөлігі болып табылады және организмді микроорганизмдерден қорғауға қызмет етеді. Май бездері қышқылдар шығарып, қышқыл қабықшаны құрайды. Бұл – тері бетіндегі жұқа, сәл қышқыл пленка, ол теріге енуі мүмкін микробаларға кедергі келтіретін тосқауыл ретінде әрекет етеді. Терінің pH деңгейі 4,5 пен 6,2 аралығында болады, бұл қышқылдық орта ластағыштардың сілтілік қасиетін бейтараптандыруға көмектеседі. Майлы липидтер тері тосқауылының сақталуын қамтамасыз етеді және теріге Е витаминімен қуаттандырады.

Бірегей май бездері

Жүктіліктің соңғы үш айында ұрықтың май бездері теріні амнион сұйығынан қорғайтын балауыз тәрізді ақ зат – шұңқыр тәрізді затты (vernix caseosa) өндіреді. Ареолалық бездер әйелдердің сүт бездеріндегі сомықты қоршап тұрған ареолада орналасқан. Бұл бездер сосақты майлайтын майлы сұйықтықты бөліп шығарады, сондай-ақ жаңа туған сәби үшін иіс сезу стимулы ретінде қызмет ететін ұшпалы қосылыстарды да бөліп шығарады. Жүктілік және бала емізу кезеңінде бұл бездер, Монтгомери бездері деп те аталады, үлкейеді. Көз қабақтарындағы мейбом бездері көзге мейбум деп аталатын майдың бір түрін бөліп шығарады, ол көз жасының булануын баяулатады. Олар сонымен қатар көз жабылғанда ауа өткізбейтін жабысқа жасауға көмектеседі, ал олардың липидтік құрамы қабақтардың біріктіріліп қалуына да кедерес жасайды. Олар кірпік түбірлеріне тікелей жалғанады, ал кірпіктер қабақтардың тарсалдық пластиналарында тік орналасқан. Фордайс нүктелері немесе Фордайс түйіршіктері – жыныс мүшелері мен ауыз қуысының шырыш қабатында кездесетін май бездері. Олар сары ақ түсті милия (сүт дақтары) түрінде көрінеді. Құлақ кіріктің бір бөлігі құлақ арнасындағы бездер өндіретін майдан тұрады. Бұл секрециялар тұтқыр және жоғары липидтік құрамымен сипатталады, бұл жақсы майлауды қамтамасыз етеді.

Клиникалық маңызы

Май бездері акне және пилярий кератозы сияқты тері проблемаларына қатысады. Тері тесіктерінде май және кератин гиперкератоздық тығын, яғни комедонды құрайды.

Бөртпе

Акне жиі кездеседі, әсіресе жасөспірімдерде жастық шақта, және гормоналды факторларға байланысты тері майының (себум) өндірісінің артуымен байланысты деп саналады. Тері майының артуы тері май бездерінің өзекшесінің бітелуіне алып келуі мүмкін. Бұл комедонға (әдетте қара нүкте немесе ақ нүкте деп аталады) әкелуі мүмкін, ол инфекцияға, әсіресе Cutibacterium acnes бактериясына шақыруы мүмкін. Бұл комедонды қабынуға ұшыратып, оларды акнеге тән жараларға айналдырады. Комедон көбінесе тері май бездері көп орналасқан аймақтарда пайда болады, әсіресе бет, иық, көкірек және арқада. Комедон "қара" немесе "ақ" болуы мүмкін, бұл тері-май бірлігінің толығымен немесе тек тері май безінің өзекшесінің бітелуіне байланысты. Тері майының зиянсыз жинақтары – тері май талшықтары – көбінесе ақ нүктелер деп жаңылыстырылады. Акнеге қарсы емдеудің көптеген түрлері бар, олар диетадағы қантты азайтудан бастап, антибиотиктер, бензоил пероксиді, ретиноидтар және гормоналды емдерді қамтитын дәрілерге дейін жетеді. Әдеттегі емдеулер тиімсіз болған жағдайда, Demodex кенесінің болуын мүмкін себеп ретінде қарастыруға болады.

Басқа жануарлар

Тышқандар мен егешқұйрықтардың қынап бездері – ірі өзгертілген май бездері, олар аумақты белгілеу үшін қолданылатын феромондарды өндіреді. Бұл без еркектерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі және бездің секрециялары иіс іздерін қалдыру үшін пайдаланылады деп болжанады. Себацеоздық аденит – май бездеріне әсер ететін аутоиммундық ауру. Ол негізінен иттерде, әсіресе пудельдер мен акиталарда кездеседі, онда ол көбінесе аутосомалық рецессивті түрде мұраға беріледі деп саналады. Бұл ауру мысықтарда да, сондай-ақ бір жағдайда қоянды да қамтиды. Бұл жануарларда ол түк түсіп кетуіне себеп болады, бірақ түк түсіп кету сипаты мен таралуы әртүрлі болады.