Кіріспе

Сүтқоректілердің тері қабатында орналасқан, шаштың өсуін реттейтін орган – шаш түбіршесі. Шаш түбіршесі сүтқоректілердің терісінде орналасқан. Ол терідегі дермалық қабатта орналасқан және әрқайсысының ерекше қызметі бар 20 түрлі жасушадан тұрады. Шаш түбіршесі гормондар, нейропептидтер және иммундық жасушалар арасындағы күрделі өзара әрекеттесу арқылы шаштың өсуін реттейді. Бұл шаштың түсіп қалуы, гирсутизм (шаштың артық өсуі) немесе қызыл жегі (lupus erythematosus) сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін. Папилла негізінен дәнекер тінінен және капиллярлық орамнан тұрады. Папилладағы жасушалардың бөлінуі сирек немесе мүлдем болмайды. Папилланың айналасында шаш матрицасы орналасқан. Тамыр қабығы сыртқы және ішкі тамыр қабығынан тұрады. Сыртқы тамыр қабығы H&E бояуымен боялғанда, кубоидты жасушаларымен бос көрінеді. Ішкі тамыр қабығы үш қабаттан тұрады: Хенле қабаты, Хаксли қабаты және шаштың ең сыртқы қабатымен жалғасатын ішкі қабық. Бұдырлық (bulge) аректор пили бұлшығының кіретін жерінде сыртқы тамыр қабығында орналасқан. Онда бірнеше түбір жасушалары бар, олардың көмегімен шаш түбіршесінің барлық бөлігі жаңа жасушалармен қамтамасыз етіледі және жараланған эпидермисті жазылуына қатысады. Түбір жасушалары in vivo жағдайында LGR5+ маркерін көрсетеді. Шаш түбіршесімен байланысты басқа құрылымдарға инфундибулум деп аталатын шаш түбіршесінің өсетін тостағаншасы, аректор пили бұлшықтары, май бездері және апокринді тер бездері жатады. Шаш түбіршесіндегі рецепторлар шаштың орналасуын сезеді. Түбіршеге арректор пили деп аталатын ұсақ бұлшық еттердің шоғыры бекітілген. Бұл бұлшықет түбіршеліктің тері бетіне перпендикулярлы болуына, түбіршелікті қоршаған теріден сәл жоғары көтерілуіне (пилоэрекция) және тері майымен қоршалған тері тесігінің пайда болуына жауап береді. Бұл процестің нәтижесінде қаздың терісі (немесе қаздың еті) пайда болады. Сондай-ақ, түбіршеге майлы немесе балауыз тәрізді майлы зат – май (sebum) өндіретін май безі де бекітілген. Шаштың тығыздығы жоғары болған сайын, май бездерінің саны да артады.

Даму

Аналық жатырда эпителий және астыңғы мезенхима өзара әрекеттесіп, шаш түбірлерін қалыптастырады.

Қартаю

Жасы ұлғаюымен шаштың түсіп кетуінің маңызды бір себебі – шаш түбіршегінің қартаюы. Көбінесе, шаш түбіршегінің жаңаруын әрбір түбіршектің жанындағы шектес жасушалар сақтайды. Шаш түбіршегінің қартаюы, қартаю барысында жаңарып отыратын шектес жасушаларда жинақталатын ДНҚ зақымдануына жауап ретінде жасушалардың тұрақты түрде реакция көрсетуімен басталады. Бұл зақымдануға жауап ретінде шаш түбіршегінің шектес жасушаларындағы ДНҚ зақымдануына байланысты нейтрофилдік эластаза XVII типті коллагенді протеолиздейді. Коллагеннің протеолизі зақымдалған жасушалардың жойылуына, одан кейін терминалды шаш түбіршегінің кішіреюіне алып келеді.

Шаш өсімі

Шаш әртүрлі фазалардан тұратын циклдарда өседі: анаген – өсу фазасы; катаген – керілу немесе регрессия фазасы; және телоген – тоқтау немесе тыныштық фазасы (аталған атаулар грек тілінен алынған, «ана» – жоғары, «ката» – төмен, ал «телос» – соңы деген мағынаны білдіреді). Әр фазаның морфологиялық және гистологиялық тұрғыдан ажыратылатын бірнеше кіші фазалары бар. Цикл басталар алдында фолликуланың морфогенезі (фолликуланың қалыптасуы) жүреді. Сонымен қатар, анаген мен телогенге тәуелсіз, бір фолликуладан бір немесе бірнеше шаш түсетін экзоген фазасы да бар. Әдетте, шаш фолликулаларының 85%-ы анаген фазасында, 10–14%-ы телоген фазасында және 1–2%-ы катаген фазасында болады. Цикл ұзақтығы дене мүшелеріне қарай өзгереді. Мысалы, қабау шашының циклы шамамен 4 айда аяқталады, ал бас шашының циклы 3–4 жылға созылады. Сондықтан қабау шашының ұзындығы бас шашына қарағанда әлдеқайда қысқа болады. Өсу циклдары эпидермалық өсу факторы сияқты химиялық сигналдармен реттеледі. DLX3 шаш фолликуласының дифференциациясы мен циклын басқаратын маңызды регулятор болып табылады.

Анагендік фаза

Анаген – шаш түбіршіктерінің белсенді өсу кезеңі, осы кезеңде шаштың түбі қарқынды бөлініп, шаш өседі. Бұл кезеңде шаш 28 күнде шамамен 1 см-ге өседі. Осы кезеңде тартылып алынған шаштың түбіне тамыр қабықшасы жабысқан болады, ол шаштың түбінен бастап алғашқы бірнеше миллиметрін мөлдір гельмен қаптайды; медициналық білімі жоқ адамдар бұл қабықшаны түбір, түбірше немесе май безі деп жаңылыстыруы мүмкін. Бас шашы осы белсенді өсу кезеңінде 2–7 жылға дейін қалады; бұл мерзім генетикалық шартталған. Анаген фазасының соңында белгісіз сигнал түбіршікті катаген фазасына көшуге итермелейді.

Катагендік фаза

Катагендік фаза – анагендік фазаның соңында болатын қысқа мерзімді ауысу кезеңі. Ол шаштың белсенді өсуінің аяқталғанын білдіреді. Бұл фаза шамамен 2-3 аптаға созылады, осы уақыт ішінде шаш түбірлі шашқа айналады. Түбірлі шаш катагендік фаза кезінде шаш түбіршесінің төменгі бөлігімен жанасқан бөлігі шаш өзегіне бекіген кезде қалыптасады. Кератиннен тұратын түйін шаштың төменгі ұшына жабысып, оны орнында ұстап тұрады, ал оның астында жаңа шаш өсуі басталады. Осы фазада тартылып алынған шаштың түбінде кішкентай ақ шар тәрізді кератин түйіні болады. Бұл процесс шашты қанмен қамтамасыз етуді және жаңа шаш жасайтын жасушалардан бөліп тастайды. Түбірлі шаш толыққаннан кейін, шамамен 2 аптаға созылатын процесс аясында, шаш түбіршесі телогендік фазаға өтеді.

Телогендік фаза

Телогендік фаза – шаш түбінің шамамен үш айға созылатын тынығу кезеңі. Дене күшті стресске ұшырағанда, шаштың 70 пайызына дейін мерзімінен бұрын телогендік фазаға өтіп, түсе бастайды, бұл шаштың айқын жұқаруына себеп болады. Бұл жағдай телогендік құлау деп аталады. Клубтық шаш – телогендік сатыдағы шаш түбінің соңғы өнімі, ол өлі, толық кератинделген шаш.

Шашты қалпына келтіру

Шаш қалпына келтірудегі екі негізгі әдіс – фолликулярлық бірлік трансплантациясы (FUT) және фолликулярлық бірлік экстракциясы (FUE) – шаш фолликулаларының негізін құрайды. Бұл әдістердің әрқайсысында, табиғи түрде кездесетін бірден төртке дейінгі шаштардан тұратын топтамалар, яғни фолликулярлық бірліктер, шаш қалпына келтіруге жүгінген пациенттен алынып, содан кейін хирургиялық жолмен пациенттің бас терісінің шашсыз аймағына, яғни қабылдаушы аймаққа имплантацияланады. Бұл фолликулдар бас терісінің донорлық аймақтарынан немесе дененің басқа бөліктерінен алынады, олар көбінесе DHT гормонының шаштың кішірею әсеріне қарсы тұрады. Шаштың кішіреюі – андрогендік алопецияның, көбінесе ерлердегі шаш түсуі немесе шаштың сиреюі деп аталатын негізгі көрсеткіші. Осы DHT-ға төзімді фолликулдар қабылдаушы аймаққа трансплантацияланғанда, олар қалыпты шаш өсу циклі бойынша өсуді жалғастырады, осылайша шаш қалпына келтіруге жүгінген пациентке тұрақты, табиғи өсетін шашты сыйлайды. Шаш трансплантациясы 1950 жылдарға дейін, ал адам шаш фолликулаларының жасушалық мәдениеті 1980 жылдардың басына дейін созылса, жеке фолликулярлық бірліктерді қолдана отырып шаш трансплантациясы 1995 жылы ғана медициналық әдебиетке енгізілді.