Кіріспе
Карфаген мен Рим Республикасы арасындағы шайқас. Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Липари аралдары шайқасы немесе Липара шайқасы б.з.б. 260 жылы өтті. Бодес басқарған 20 карфагендік кеме эскадроны Липара портында 17 римдік кемені, сол жылғы аға бас консулы Гней Корнелий Сципионның кемелерін кенеттен шабуылдады. Тәжірибесіз римдіктер жақсы көрсетпеді, олардың барлық 17 кемесі мен командирлері тұтқынға алынды. Римдіктер Карфагеннің батыс Жерорта теңізіндегі теңіз үстемдігіне қарсы тұру үшін жаңадан флот құрған еді, ал Сципион эскадронмен Липараға асығыс жол тартты. Бұл шайқас ірі емес, қарапайым қақтығыс болды, бірақ Пуникалық соғыстардың алғашқы теңіз шайқасы және римдік соғыс кемелерінің алғаш рет шайқасқа қатысқандығымен ерекшеленеді. Сципион шайқастан кейін құтқарылды және одан кейін Асина (латынша "әйел есек") деп аталды. Римдіктер одан кейін екі ірі теңіз шайқасында жеңіске жетіп, теңізде шамамен бірдей күшке ие болды.
The Battle of the Lipari Islands or Battle of Lipara was a naval encounter fought in 260 BC during the First Punic War. A squadron of 20 Carthaginian ships commanded by Boödes surprised 17 Roman ships under the senior consul for the year Gnaeus Cornelius Scipio in Lipara Harbour. The inexperienced Romans made a poor showing, with all 17 of their ships captured, along with their commander. The Romans had recently built a fleet in order to contest the Carthaginians' maritime control of the western Mediterranean and Scipio had impetuously ventured to the Liparas with the advance squadron. The battle was little more than a skirmish, but is notable as the first naval encounter of the Punic Wars and the first time Roman warships had engaged in battle. Scipio was ransomed after the battle and known thereafter as Asina (Latin for "female donkey"). The Romans went on to win the two, larger, naval encounters that followed and establish a rough sea going parity.
Негізгі дереккөздер
Бірінші Пуникалық соғыстың дерлік барлық аспектілері туралы негізгі дереккөз – грек тарихшысы Полибий (шамамен б.з.д. 200 – 118 жж.), ол 167 ж.б.д. кепіл ретінде Римге жіберілген. Оның еңбектерінің ішінде қазір жоғалған әскери тактика туралы нұсқаулық бар, бірақ ол ең белгілісі «Тарихтар» еңбегімен танымал, ол 146 ж.б.д. немесе шайқастан шамамен бір ғасыр өткен соң жазылған. Полибийдің еңбегі кеңінен объективті және карфагендіктер мен римдіктердің пікірлері арасында бейтарап деп есептеледі. Карфагендіктердің жазбалары 146 ж.б.д. олардың астанасы Карфагенмен бірге жойылған, сондықтан Полибийдің Бірінші Пуникалық соғыс туралы есебі бірнеше, қазір жоғалған грек және латын дереккөздеріне негізделген. Полибий талдамалы тарихшы болған және мүмкіндігінше өзі жазған оқиғаларға қатысқан адамдармен жеке сұхбаттасқан. «Тарихтар» атты 40 кітаптың тек біріншісі Бірінші Пуникалық соғысқа арналған. Полибийдің есебінің дұрыстығы соңғы 150 жылда көп талқыланды, бірақ қазіргі консенсус бойынша оны көбінесе нақты деп қабылдауға болады, ал қазіргі дереккөздердегі шайқас туралы егжей-тегжейлі мәліметтер негізінен Полибийдің есебінің интерпретациясына сүйенеді. Қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Карри «Полибийдің сенімді екені анықталды» дейді, ал Декстер Хойос оны «өте хабардар, еңбекқор және көреген тарихшы» деп сипаттайды. Соғыстың басқа, кейінгі тарихтары да бар, бірақ олар фрагментті немесе жиынтық түрде келтірілген, және әдетте теңіздегіге қарағанда құрлықтағы әскери операцияларды толығырақ қамтиды. Қазіргі тарихшылар Диодор Сицилий және Дио Кассийдің кейінгі тарихтарын да ескереді, бірақ классицист Адриан Голдсворти «Полибийдің есебі біздің басқа есептерімізбен салыстырғанда әдетте артықшылыққа ие» деп мәлімдейді. Басқа дереккөздерге жазулар, археологиялық дәлелдер және трирема Олимпиа сияқты реконструкциялардан алынған эмпирикалық дәлелдер кіреді. 2010 жылдан бері соғыстың соңғы шайқасы – Эгаттар шайқасы болған жерден бірқатар артефакттар табылды. Олардың талдауы және қосымша заттарды табу жұмыстары жалғасуда.
Сицилиядағы операциялар
264 жылы Карфаген мен Рим арасында Бірінші Пуникалық соғыс басталды. Карфаген Батыс Жерорта теңізінде беделді теңіз державасы болды, ал Рим Арно өзенінің оңтүстігіндегі материктік Италияны жақында біріктіріп, бақылауына алды. Соғыстың тікелей себебі – Сицилиядағы Мессана (қазіргі Мессина) қаласын бақылау үшін болған тартыс еді. Екі тарап та Сицилиядағы ең қуатты қала-мемлекет – Сиракузаны бақылауға ниеттенді. 260 жылға қарай соғыс төрт жылға созылды, римдіктер Сицилияға ілгеріледі, бірқатар табыстарға жетті, соның ішінде маңызды Карфаген бекінісі Агригентті басып алды. Дегенмен, Карфаген флоты римдіктердің тыл жағына, тіпті Италияның жағалауына да қайталап шабуыл жасады. Теңіздегі бақылауларының арқасында римдіктер жағалауда орналасқан Карфаген қалаларын толығымен блокадалай алмады. Карфагендіктер дәстүрлі саясатын ұстанды – қарсыластарының әлсіреуін күтіп, содан кейін өздерінің иеліктерінің бір бөлігін немесе барлығын қайтарып алып, өзара қанағаттандыратын бейбіт келісімге келуді көздеді.
Кемелер
Бұл соғыста стандартты әскери кеме "бес ескішті" дегенді білдіретін квинкерема болды. Квинкерема – бұл ұзын, су деңгейінде кең, палубасы теңізден жоғары тұрған, шамамен 100 ұзын тонна (110 қысқа тонна; 100 тонна) салмақты кеме. Галерея сарабы Джон Коутс олардың ұзақ мерзімге қолданылуға болатынын айтты. Қазіргі заманғы Олимпиада галереясының көшірмесі сағаттап жылдамдыққа жетіп, содан кейін белгілі бір жылдамдықта жүзіп өтеді. Кемелер катафракт, яғни "қорғалған" кемелер ретінде салынды, жабық корпус және толық палубасы бар, олар теңізшілер мен катапульттар ретінде қызмет ететін легионерлерді тасымалдауға қабілетті. Оларда басты корпусқа бекітілген жеке "ескіштік бөлік" болды, онда ескіштер орналасқан. Бұл мүмкіндіктер корпус конструкциясын нығайтуға, жүк көтергіштігін арттыруға және ескіштердің жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді. Б.з.д. 260 жылы римдіктер флот құруға кірісіп, өздерінің үлгісі ретінде суға батқан картагендік квинкереманы пайдаланды. Кеме жасау саласында жаңа болғандықтан, римдіктер картагендік кемелерге қарағанда ауыр, жылдамдығы мен маневрлеу қабілеті төмен кемелер жасады. Квинкерема Пуника соғыстары кезінде римдік және картагендік флоттардың негізгі күші болды, сондықтан Полибий оны жалпы "әскери кеме" деген мағынада қолданды. Квинкерема 300 адамнан тұратын экипажды тасыды, оның 280-і ескіштер, ал 20-ы палубадағы экипаж және офицерлер болды. Әдетте, олармен бірге 40 теңізші де болады, ал шайқас жақын болса, бұл сан 120-ға дейін жетеді. Ескіштерді бірлесіп жұмыс істеуге және күрделі маневрлерді орындауға үйрету үшін ұзақ және қиын жаттығулар қажет болды. Кемені тиімді басқару үшін ескіштердің кем дегенде жартысы тәжірибелі болуы керек еді. Осы себепті римдіктер бастапқыда тәжірибелі картагендіктерге қарсы нашар нәтижелер көрсетті. Барлық әскери кемелерде су сызығында орналасқан үш қабатты қола жапырақтан жасалған тарау құрылғысы болды, олардың салмағы шамамен болды. Олар жеке-жеке құйылған балауыз әдісімен жасалып, кеменің мұртымен берік бекітілді және қола тікенектермен қоса сенімді түрде орнатылды. Пуника соғыстарына дейінгі ғасырда, кемеге шабуыл жасау жиіледі, ал тарау құрылғысын пайдалану азайды, себебі осы кезеңде қолданылатын үлкен және ауыр кемелерде тарау үшін қажетті жылдамдық пен маневрлеу қабілеті болмады, ал олардың берік конструкциясы сәтті шабуыл жасалған жағдайда да тарау құрылғысының тиімділігін азайтты.
Шайқас
Римдіктер жыл сайын екі адамды консул етіп сайлап, әрқайсысы әскерлеріне басшылық ететін. Сол жылы жоғары консул болған патриций Гней Корнелий Сципионға флоттың басқаруы тапсырылды. Ол алғашқы 17 кемесімен теңізге шықты. Бұл кемелер алғашқы римдік соғыс кемелері болғандықтан, Мессанаға бет алғанға дейін отандық суларда жаттығудан өтті. Олар негізгі флоттың келуіне дайындалып, Сицилияға теңіз арқылы өтудегі рим әскерінің логистикалық қолдауына көмектесті. Сципион Мессина бұғазында болғанда, Липара қаласының гарнизоны рим жағына көшуге дайын екендігі туралы хабар алды. Липара Липари аралдарының маңызды порты болды және бұғаз арқылы римдік байланыстарға үнемі қауіп төндірді. Оның экипажы әлі толық тәжірибелі болмаған және жаңадан салынған кемелер теңіз сынақтарынан өтіп жатса да, консул маңызды қаланы шайқассыз бағындыру мүмкіндігіне қарсы тұра алмады және Липараға жол тартты. Кейбір көне дереккөздер Липараны тапсыру туралы ұсыныс Карфагеннің римдіктерді кемелерін тұзаққа түсіруге болатын жерге тарту үшін жасаған алдауы екенін болжайды, бірақ дереккөздер көп мәлімет бермейді және көбінесе римдіктерге жақын. Римдіктер Липара портына кірді. Карфагендік флотқа Агригент гарнизонына бұрын басшылық еткен генерал Ганнибал Гиско басшылық етті және ол Панормда (қазіргі Палермо) орналасқан, Липарадан біршама қашықтықта. Римдіктердің Липараға жол тартқанын естігенде, ол қалаға Карфаген аристократы Бодес басқаратын 20 кеме жіберді. Карфагендіктер түнеуде келді және римдіктерді портта қоршап алды. Бодес кемелерін басқарып, ертесі күні таңда порттағы римдіктерге шабуыл жасады. Сципионның әскері аз қарсылық көрсетті. Тәжірибесіз экипаж жақсы жаттығудан өткен карфагендіктерге тең келмеді және олар тез жеңіліске ұшырады. Кейбір римдіктер қорқып, ішкі аймаққа қашты, ал консул көптеген жоғары лауазымды римдік офицерлермен бірге тұтқынға алынды. Кейбір кейінгі есептерде Сципион келіссөздер кезінде опасыздықпен тұтқынға алынғаны айтылады, бірақ бұл, мүмкін, римдіктердің өнегесі. Римдіктердің барлық кемелері жаулап алынды, көбісі аз зақымдалған. Бұл шайқас ірі қақтығыс емес, бірақ Пуникалық соғыстардың алғашқы теңіз шайқасы және римдік соғыс кемелерінің алғаш рет шайқасқа қатысқандығымен маңызды.
Салдары
Сципион кейін босатылды, мүмкін, құны төленген. Оның жеңіл жеңілісі оған латын тілінде «есек» деген мағына беретін «Асина» деген кемсітетін лақап ат әкелді. Бұл лақап ат одан да қорлаушы болды, себебі «асина» сөзі «asinus» еркек түріне қарамастан, есек сөзінің әйел түрінде болды. Осыған қарамастан, Сципионнің мансабы дамыды және ол б.з.б. 254 жылы екінші рет консул болды. Липара шайқасынан кейін Ганнибал Гиско 50 Карфаген кемесімен барлау жүргізіп жатқанда, толық рим флотына кездесті. Ол қашып құтылды, бірақ кемелерінің көп бөлігін жоғалтты. Осы шайқастан кейін римдіктер кемелеріне [[Corvus (құрал)] орнатты. Corvus – жау кемесінің палубасын тесіп, бекітуге арналған ауыр тігілі бар, ені және ұзындығы бар көпір. Бұл теңізшілерге жау кемелеріне оңай шығуға және оларды басып алуға мүмкіндік берді. Содан кейін сол жылы Сципионның әріптес консулы Гай Дуилиус рим әскері бөлімдерін бағыныштыларына тапсырып, флотқа қолбасшылық етті. Ол дереу теңізге шығып, шайқас іздеді. Екі флот Мила жағалауында Мила шайқасында кездесті. Ганнибал Гисконың 130 кемесі болды, ал тарихшы Джон Лэзенби Дуилиусқа да шамамен осы сан кеме болғанын есептейді. Corvus-ты пайдаланып, римдіктер 50 Карфаген кемесін басып алып, Карфагендіктерге ауыр күйреуді сыйлады. Соғыс тағы 19 жылға созылды, содан кейін Карфаген жеңіліске ұшырап, келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатылды. Одан кейін Рим Батыс Жерорта теңізіндегі және, көбінесе, Жерорта теңізі аймағындағы жетекші әскери күшке айналды. Римдіктер соғыс кезінде 1000-нан астам галера салды, және мұндай кемелерді салу, жалдау, оқыту, жабдықтау және күтіп ұстау тәжірибесі Римнің 600 жылға созылған теңіз үстемдігіне негіз болды.