Кіріспе

Қайыңның түрі – Betula pubescens (syn. Betula alba), көбінесе түкті қайың, сондай-ақ батпақты қайың, ақ қайың, еуропалық ақ қайың немесе түкті қайың деп аталады. Бұл жапырақты ағаштардың түрі, Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Азияда кең таралған және өте көп. Ол кез келген басқа жапырақты ағаштан солтүске қарай өседі. Бұл қайың (B. pendula) күміс қайыңмен тығыз байланысты және онымен шатастырылады, бірақ ауыр топырақ пен нашар су өткізгіштігі бар ылғалды жерлерде өседі; кішкентай ағаштарды жәндік қайыңмен (B. nana) шатастыруға болады. Оның алты түрі анықталған, және ол күміс және жәндік қайыңдармен будандасады. Көптеген сорттары өсірілген, бірақ олардың көпшілігі қазір өсірілмейді. Күзгі көбелегінің (Epirrita autumnata) дернәсілі жапырақтармен қоректенеді, ал кейбір жылдары бұл жәндік қайың ормандарының үлкен аумақтарын жапырақсыз қалдыра алады. Көптеген саңырауқұлақтар осы ағашпен байланысты, ал кейбір патогенді саңырауқұлақтар қайыңның қурау ауруына себеп болады. Бұл ағаш – пионерлік түр, ол тез арада тазаланған жерлерді мекендейді, бірақ кейін оның орнына биік, ұзақ өмір сүретін түрлер келеді. Қабығын ағашқа зиян келтірмей алып тастауға болады, ал қабығы мен ағашы токарлық жұмыстарына, сондай-ақ фанера, жиһаз, сөрелер, табыттар, қамыт, ойыншықтар және ағаш едендерін жасауға қолданылады. Ішкі қабығы жеуге жарамды, және аштық шағында оны ұнтақтап нан жасауға пайдаланған. Көктемде шырынды жаңартатын сусындар, шараптар, сыралар мен ликерлер жасауға болады, ал ағаштың әртүрлі бөліктері халық медицинасында қолданылады.

Сипаттама

Betula pubescens көбінесе түкті қайың деп аталады, сондай-ақ батпақты қайың, ақ қайың, еуропалық ақ қайың немесе жүнді қайың деп те аталады. Түкті қайыңды күміс қайыңнан тегіс, жұмсақ түкті бұтақтары арқылы ажыратуға болады, ал күміс қайыңда бұтақтары түксіз және түйнекті болады. Түкті қайыңның қабығы күңгірт ақшыл-сұр түсті, ал күміс қайыңның қабығы жарқыраған ақ, қағаз тәрізді және қара жарықтары бар. Жапырақ шеттері де әртүрлі: түкті қайыңда ұсақ тісті, ал күміс қайыңда ірі екі қатарлы тісті. Екі түрдің де өсу ортасына қойылатын талаптары әртүрлі: түкті қайың көбінесе ылғалды, нашар дренаждалған жерлерде, мысалы, саз және торф батпақтарында кездеседі, ал күміс қайың негізінен құрғақ, құмды топырақта өседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Betula pubescens Солтүстік және Орталық Еуропа мен Азияда кеңінен таралған. Оның ареалы Ньюфаундлендтен, Исландиядан, Британ аралдары мен Испаниядан шығысқа қарай Солтүстік және Орталық Еуропа мен Азия арқылы Сібірдегі Байкал көлі аймағына дейін созылады. Аймақ оңтүстікке қарай шамамен 40°N дейін жетеді, ең оңтүстік шегі Түркия, Кавказ және Алтай таулары болып табылады. Бұл – жаңа жерлерде, аналық ағаштан алыс орналасқанда тез бейімделетін пионерлік түр. Бұл басқа орман ағаштарының өсуіне жағдай жасайды, ал өмір сүру ұзақтығы қысқа қайың ағашы, оның көшеттері көлеңкеге төзбейтіндіктен, бірте-бірте ығыстырылып қалады. Құралай қайың Арктикаға қарай басқа кең жапырақты ағаштарға қарағанда әлдеқайда солтүстікке дейін өседі. Субарктикалық популяцияларының өкілдері көбінесе кішкентай және өте бұрылып өседі, олар арктикалық құралай қайың немесе тау қайың, B. p. var. pumila деп аталады (B. nana-мен шатастыруға болмайды). Бұл түр Исландия мен Гренландияда өсетін сирек ағаштардың бірі және Исландияда орманды аймақтарды құрайтын жалғыз ағаш. Бұрын аралдың құралай қайың орманымен жабылған болуы мүмкін, бірақ қазіргі кезде бұл көрсеткіш жер бетінің шамамен бір пайызын құрайды. Бұл соңғысы var. pubescens және B. nana (күркіт қайың) арасындағы будандасу нәтижесінде пайда болды және бұта тәрізді өсуімен, кішкентай жапырақтарымен, шайырлы бездерімен және жемісінің кішкентай қанаттарымен сипатталады. Көптеген сорттар өсірілген, бірақ олардың көпшілігі қазір өсірілмейді. Олардың ішінде "Армения алтыны", "Арнольд Брембо" (хош иісті жапырақтары), crenata nana (бұталы және кішкентай), incisa (тілімделген жапырақтары), integrifolia (тілімделмеген жапырақтары), murigthii (екі рет тісті жапырақтары бар бұталы), ponitica (түксіз), undulata (жапырақ шеттері балауызды), urticifolia (қырыққабыл жапырақтары), variegata (алыс түсті) және "Сары қанаттар" бар. 1903 жылы неміс ботанигі Эрнст Шелле сипаттаған тағы екі сорт – pendula (төбесі және салбыраған бұтақтары бар) және pendula nana (жамылғы тәрізді ағаш, салбыраған бұтақтары бар, бірақ төбесі жоқ) – қазір жоғалып кеткен.

Экология

Күзгі күбәләктің (Epirrita autumnata) личинкасы Betula pubescens және басқа да ағаш түрлерінің жапырақтарымен қоректенеді. Жылдар бойы кең таралған кезде, осы жәндік қайың ормандарының кең аумақтарын жапырақтарынан айыруы мүмкін. Жапырақ тінінің зақымдануы ағашты жапырақ сапасын төмендететін химиялық заттар өндіруге ынталандырады, личинкалардың өсуін тежейді және олардың қуыршақ салмағын азайтады. Гренландияда B. pubescens-пен байланысты, тірі немесе өлі ағаштарда паразит немесе сапрофит ретінде өсетін 70-ке жуық саңырауқұлақ түрлері табылды. Ең көп кездесетін саңырауқұлақтардың ішінде Ceriporia reticulata, Chondrostereum purpureum, Exidia repanda, Hyphoderma spp., Inonotus obliquus, Inonotus radiatus, Mycena galericulata, Mycena rubromarginata, Panellus ringens, Peniophora incarnata, Phellinus lundellii, Radulomyces confluens, Stereum rugosum, Trechispora spp., Tubulicrinis spp. және Tyromyces chioneus бар. Marssonina betulae және Anisogramma virgultorum саңырауқұлақ патогендерімен байланысты қайыңның қурау ауруы отырғызылған ағаштарға әсер етуі мүмкін, ал табиғи түрде жаңарып өскен ағаштар оған төмен сезімтал. Бұл ауру Betula pendula-ға да әсер етеді және 2000 жылы Шотландияда 1990-шы жылдарда қайың отырғызылған көптеген жерлерде тіркелді.

Қолданылуы

Ағаш қабығының сыртқы қабатын оны өлтірмей-ақ алып тастауға болады және оны каноэ терісі, су ішетін ыдыстар мен шатыр жабу үшін пайдалануға болады. Скандинавиялық саам халқы B. pubescens және B. pendula ағаштарының қабығын нан жасау үшін ингредиент ретінде қолданған; сыртқы қабықтың астындағы қызғылт түсті флоэма кептіріліп, ұнтақталған да, бидай ұнымен араластырылып дәстүрлі нан жасалған. Финляндияда, дәстүрлі Раушангүл мерекесінің тағамы – мәмми, қайың қабығынан жасалған қораптарға салынып пісірілген. Бүгінде картон қораптар қолданылады, бірақ оларға әдеттегі қабық өрнегі салынған. Қайың қабығы ашаршылық кезіндегі шұғыл тағам ретінде пайдаланылған; 1127-28 жылдары Новгородта мұңайған халық оны липа жапырақтарымен, ағаш целлюлозасымен, сабанмен, қабықпен және мүкпен бірге жеген. Исландияда қайың ағаштарының қиылған бөліктері қайың шырынымен бірге тәтті қайың ликерін жасау үшін қолданылады. Бір кезде қабықтарды алып тастау соншалықты кең таралған еді, Карл Линней орманның сақталуына қатысты алаңдаушылық білдірген. Жапырақтарын қайнаған суға салып шай дайындауға болады, ал өсімдіктің сығындылары дәрілік құрал ретінде қолданылған.