Адольф Гитлерге жасалған қастандық әрекеті: Йохан Георг Эльсердің тарихы
Georg Elser
Йоханн Георг Эльсер – Гитлерге жасаған қастандық әрекетінің ұйымдастырушысы. 1939 ж. Мюнхендегі бомбалық шабуыл, өлімі, қамаудағы жылдары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адольф Гитлерді өлтіруге талпынған (1903–1945)
Attempted assassin of Adolf Hitler (1903–1945)
Иоганн Георг Эльсер (1903 жылдың 4 қаңтары – 1945 жылдың 9 сәуірі) – неміс жұмысшысы, ол 1939 жылдың 8 қарашасында Мюнхендегі Бюргербройкеллерде Адольф Гитлер және басқа да жоғары ранкті нацистік көшбасшыларды өлтіруге күш салды (Бюргербройкеллердегі бомбалау оқиғасы ретінде белгілі). Эльсер Гитлер сөз сөйлейтін алаңға жақын жерге бомба жасап орналастырды. Гитлер күткеннен бұрын кеткендіктен, ол өлмеді, бірақ салдарынан 8 адам қаза тауып, 62 адам жарақаттанды. Эльсер нацистік Германияның капитуляциясына бір ай қалғанда Дахау концлагерінде азаппен өлтірілді, ол бес жылдан астам уақыт тұтқында болған еді.
Johann Georg Elser (; 4 January 1903 – 9 April 1945) was a German worker who planned and carried out an elaborate assassination attempt on Adolf Hitler and other high ranking Nazi leaders on 8 November 1939 at the Bürgerbräukeller in Munich (known as the Bürgerbräukeller Bombing). Elser constructed and placed a bomb near the platform from which Hitler was to deliver a speech. It did not kill Hitler, who left earlier than expected, but it did kill 8 people and injured 62 others. Elser was held as a prisoner for more than five years until he was executed at Dachau concentration camp less than a month before the surrender of Nazi Germany.
Отбасы және ерте өмірі
Георг Элсер (әдетте оған қатысты қолданылатын есім) Вюртемберг, Гермарингенде Людвиг Элсер мен Мария Мюллер отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы оның туғанынан бір жыл кейін үйленді, ал Мария Людвигтің шағын шаруашылығында тұру үшін Кенигсброннға көшті. Оның әкесі ағаш сатумен айналысты, ал анасы фермада жұмыс істеді. Георг көбінесе бес кіші туысын: Фридериканы (1904 жылы туған), Марияны (1906 жылы туған), Людвигті (1909 жылы туған), Аннаны (1910 жылы туған) және Леонхардты (1913 жылы туған) бағып-күтуге қалды. Ол 1910-1917 жылдары Кенигсбронн қаласындағы бастауыш мектепте оқыды және сурет салу, қаламмен жазу және математика салаларында қабілетін көрсетті. Оның балалық шағы әкесінің көп ішетінінен қиындыққа толы болды. Элсер 1939 жылы Гестаподағы тергеуде әкесінің жұмыстан мас күйінде кеш келгенін еске алды.
Georg Elser (the name normally used to refer to him) was born in Hermaringen, Württemberg, to Ludwig Elser and Maria Müller. His parents married one year after his birth, and Maria moved to Königsbronn to live with Ludwig on his smallholding. His father was a timber merchant, while his mother worked on the farm. Georg was often left to care for his five younger siblings: Friederike (born 1904), Maria (born 1906), Ludwig (born 1909), Anna (born 1910) and Leonhard (born 1913). He attended elementary school in Königsbronn from 1910 to 1917 and showed ability in drawing, penmanship and mathematics. His childhood was marred by his father's heavy drinking. Elser recalled in his interrogation by the Gestapo in 1939 how his father habitually came home late from work drunk.
Карьера және әлеуметтік өмір
1917 жылы Елсер жарты жыл бойы әкесінің бизнесіне көмектесті. Тәуелсіздікке ұмтылып, ол Кенигсбронн қаласындағы балқыту зауытында токарь болып жұмыс істей бастады, бірақ денсаулығына байланысты жұмыстан кетуге мәжбүр болды. 1919-1922 жылдары Кенигсбронн қаласында ағаш шебері Роберт Саппердің оқушысы болды. Хайденхайм сауда мектебін үздік бітіргеннен кейін ол Алендегі Пол Ридердің жиһаз фабрикасында жұмыс істеді. 1925 жылы ол үйден шығып, Теттангқа жақын Бернридтегі Вахтер ағаш өңдеу компаниясында қысқа уақыт жұмыс істеді. Констанс көлінің бойын жаяу аралап, Фридрихшафенге келді. 1925 жылдың тамызында бір жұмыс досы Эльсерді Констанцқа сағат фабрикасында жұмыс істеуге шақырды. Жұмыс жоқтығынан сағат фабрикасы жабылып, сатылып, кейін Шюкманн сағат фабрикасы ретінде қайта ашылды. Эльсер қайта жұмысқа орналасты, бірақ иесі бизнесін сатуға тырысқаннан кейін фабрика құпия түрде өртенгенде, ол басқа қызметкерлермен бірге жұмыстан босатылды. Осы кезеңде Элсер коммунист әріптесімен бір бөлмеде тұрып, оны Қызыл майдан жауынгерлері лигасына қосылуға көндірді. Ол сонымен қатар дәстүрлі киім және би ұйымдарына (Trachtenvereine) қосылды. 1929 жылы ол Боттигофендегі шағын ағаш өңдеу компаниясы Шёнхольцерде жұмыс тапты, бұл үшін Елсердің күнделікті Швейцария шекарасын өтуі қажет болды. Алайда алты ай ішінде жұмыс бітіп, ол жұмыстан босатылды. "Келесі апталарда мен жарылғыш заттарды баяндамашы тұрған орынның тікелей артындағы тіреуге орналастырудың дұрыс екенін ойладым", - деді Элсер бір жылдан кейін тергеушілерге. Ол Хайденхаймдегі Уолденмайер қару-жарақ фабрикасында жұмыс істеуді жалғастырды және жүйелі түрде жарылғыш заттар ұрлап, ұнтақ пакеттерін жатын бөлмесінде жасырды. Бомба жасау үшін тіреудің нақты өлшемдерін білу қажеттігін түсінгеннен кейін ол Мюнхенге оралып, 1939 жылдың 4-12 сәуірінде болды. Ол өзімен бірге Мария Шмаудердің Рождестволық сыйығы болған фотоаппаратты алып келді. Ол фабрика басшысымен дауласып, жұмыстан босатылған еді. Элсерге беймәлім болғандай, Гитлер бастапқыда Франциямен соғысты жоспарлауға көңіл бөлгендіктен Бюргербрюкеллердегі сөйлеуін тоқтатқан, бірақ кейін ойын өзгертті және бәрібір қатысты. Тұман күтілуде болғандықтан, ол ертесіне таңертең Берлинге ұша алмауы мүмкін екенін ескеріп, Гитлер сол түні жеке пойызбен Берлинге қайтуға шешім қабылдады. Мюнхеннің бас станциясынан сағат 21:30-да шығуы тиіс болғандықтан, кездесудің басталу уақыты жарты сағатқа, 20:00-ге дейін жылжытылды және Гитлер сөйлеуін жоспарланған екі сағаттан бір сағатқа қысқартты. Тағы алпыс үш адам жарақат алды, он алтысы ауыр, ал біреуі кейін қайтыс болды. Зақымдалғандардың барлығынан басқа біреуі нацистік партияның мүшелері болды, олардың барлығы дерлік идеологияның ұзақ жылдар бойы қолдаушылары болды. Гитлер өзіне жасалған қастандық туралы сол түні Нюрнбергтегі аялдамасында ғана білді. Гёббельс бомбалау туралы хабарлағанда Гитлер: "Адамның сәтіне орай болуы керек" деді. Біраз уақыттан кейін Гитлер басқаша пікір білдіріп: "Енді мен толыққанды тыныштықтамын! Мен Бюргербрюкеллерден әдеттегіден ертерек кеткенім Құдайдың маған мақсатымды жеткізуімді қалайтынын көрсетеді". 1964 жылға дейін Кобленцтегі неміс архивінде сақталған бұл есеп қазір Элсер туралы ақпараттың ең маңызды көзі болып саналады. Есепте Элсердің отбасы мүшелері мен Эльза Херленнің Берлиндегі тергелуі туралы айтылмаған, өйткені баяндамада Элсердің тергеушілерге берген жауаптары ғана бар. Ол жалғыз қозғаушы күш болды деген маңызды сұраққа Элсер былай деді:
In 1917, Elser worked for half a year assisting in his father's business. Seeking independence, he started an apprenticeship as a lathe operator at the smelter in Königsbronn, but had to quit for health reasons. Between 1919 and 1922, he was apprenticed to master woodworker Robert Sapper in Königsbronn. After topping his class at Heidenheim Trade School, he worked in the furniture factory of Paul Rieder in Aalen. In 1925, he left home to briefly work at the Wachter woodworking company in the small community of Bernried, near Tettnang. Exploring along Lake Constance on foot, he arrived at Friedrichshafen, where he found employment shaping wooden propellers for the fledgling aircraft manufacturer Dornier. In August 1925, a work friend enticed Elser to go with him to Konstanz to work in a clock factory. Due to lack of work, the clock factory closed down, was sold, then reopened as the Schuckmann Clock Factory. Elser was re employed, but, along with the other employees, he was dismissed when the factory mysteriously burned down after the owner had unsuccessfully tried to sell the failing business. During this period, Elser shared a room with a Communist co worker who convinced him to join the Red Front Fighters League. He also joined traditional dress and dance groups ( Trachtenvereine). In 1929, he found work with Schönholzer, a small woodworking company in Bottighofen; this required Elser to cross the border daily into Switzerland. The work ran out within six months, however, and he was let go. "In the following weeks I slowly concocted in my mind that it was best to pack explosives in the pillar directly behind the speaker's podium," Elser told his interrogators a year later. He continued to work in the Waldenmaier armament factory in Heidenheim and systematically stole explosives, hiding packets of powder in his bedroom. Realising he needed the exact dimensions of the column to build his bomb he returned to Munich, staying 4–12 April 1939. He took a camera with him, a Christmas gift from Maria Schmauder. He had just become unemployed due to an argument with a factory supervisor. Unknown to Elser, Hitler had initially cancelled his speech at the Bürgerbräukeller to devote his attention to planning the imminent war with France, but changed his mind and attended after all. As fog was forecast, possibly preventing him from flying back to Berlin the next morning, Hitler decided to return to Berlin the same night by his private train. With the departure from Munich's main station set for 9:30 p. m., the start time of the reunion was brought forward half an hour to 8 p. m. and Hitler cut his speech from the planned two hours to a one hour duration. Another sixty three were injured, sixteen seriously, with one dying later. All but one of those killed were members of the Nazi Party, of which all but one had been longtime supporters of the ideology. Hitler did not learn of the attempt on his life until later that night on a stop in Nuremberg. When told of the bombing by Goebbels, Hitler responded, "A man has to be lucky." A little later Hitler had a different spin, saying, "Now I am completely at peace! My leaving the Bürgerbräukeller earlier than usual is proof to me that Providence wants me to reach my goal." Buried in the German archives in Koblenz until 1964, this report is now considered the most important source of information on Elser. The report did not mention the interrogation of Elser's family members and Elsa Härlen in Berlin, as the report contains only the answers Elser gave to his interrogators. On the vital question that he was the sole instigator, Elser had this to say:
1945 жылдың 9 сәуірінде, Еуропадағы соғыс аяқталуына төрт апта қалғанда, Георг Элсер атып өлтірілді және оның толық киінген денесі Дахау концлагерінің крематорийінде бірден өртелді. Ол 42 жаста болды. 1954 жылы, СС Oberscharführer Теодор Бонгартц, Дахаудағы крематорийдің басшысы, Георг Элсерді өлтіргені анықталды, бұл сот процесінде SS Unterscharführer Эдгар Стиллер кісі өлтіруге көмектескені үшін сотталды. 1943-1945 жылдары Дахаудағы арнайы тұтқындардың СС адамы ретінде Стиллер Элсерді крематорийге сүйеп әкелгені айыпталды, онда ол Бонгартцпен атып өлтірілді. Теодор Бонгартц 1945 жылы аурудан қайтыс болғандықтан жауапкершілікке тартылмады. 1969 жылы Антон Хохтың 1939 жылғы 19-23 қарашадағы "Гестапо протоколына" (тергеу есебі) негізделген тарихи зерттеулері Элсердің жалғыз әрекет еткенін және нацистік режимді немесе басқа топты қастандыққа араластыруға дәлел жоқ екенін көрсетті.
On 9 April 1945, four weeks before the end of the war in Europe, Georg Elser was shot dead and his fully dressed body immediately burned in the crematorium of Dachau Concentration Camp. He was 42 years old. In 1954, SS Oberscharführer Theodor Bongartz, the man in charge of the crematorium at Dachau, was determined to have been the murderer of Georg Elser, during a German court proceeding in which SS Unterscharführer Edgar Stiller was on trial as an accessory to murder. As the SS man in charge of the special prisoners at Dachau from 1943 to 1945, Stiller was accused of escorting Elser to the crematorium where he was allegedly shot by Bongartz. Theodor Bongartz was not brought to account as he had died of an illness in 1945. In 1969, historical research by Anton Hoch based on The Gestapo Protokoll (interrogation report) dated 19–23 November 1939, found that Elser had acted alone and there was no evidence to involve the Nazi regime or any outside group in the assassination attempt.
Ескерткіштер
1944 жылғы 20 шілдеде Гитлерге жасалған қастандыққа қатысқандардан өзгеше, Эльсер 1990 жылдарға дейін Германия Федеративтік Республикасының ресми естелік мәдениетінде көрініс таппады. Эльсерге жағымды көзқарас қалыптасуына 1999 жылы Хеллмут Г. Хаазистің жазған өмірбаяны, содан кейін 2009 жылы кеңейтілген және қайта жаңартылған басылымы себеп болды. 2001 жылдан бері екі жылда бір рет Георг Элсер сыйлығы батылдық көрсеткендерге табыс етіледі, ал 2003 жылғы қаңтарда Эльсердің 100 жылдығына орай Deutsche Post арнайы марка шығарды. Германияда кем дегенде 60 көше мен алаң Эльсердің есімімен аталады. Клаус Кристиан Малзан 2005 жылы былай деп жазды: «Оның Шығыс және Батыс Германия тарихшылары тарапынан ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалғаны, Германияның өз тарихымен ашық және адал бетпе-бет кездесуіне көп уақыт кеткенін көрсетеді. Иоганн Георг Эльсер идеологиялық жіктемелерге бағынбады, және осы себепті ол – нағыз неміс батыры». 2008 жылы Мюнхендегі «Георг Эльсер залдары» деп аталатын музыкалық орын бұзылды. Дегенмен, 2014 жылы Мюнхенде «Георг Эльсер залдары» деген атпен бес орын болды. 2011 жылы Берлинде неміс драматургы Рольф Хоххуттың қолымен Георг Эльсердің болаттан жасалған мүсіні ашылды. 200 000 еуроға жуық құны бар ескерткіш, Хоххуттың бастамасымен салынды, ал қала әкімдігі жобаны тым қымбат деп санап, қабылдаудан бас тартқан болатын. Ақырында, Берлин штатының сенаты Эльсер мүсінін қаржыландырды. 1979 жылғы қыркүйекте Bürgerbräukeller бұзылды. Оның орнында қазір GEMA ғимараты, Gasteig мәдени орталығы және Мюнхен қалалық Hilton қонақ үйі орналасқан. GEMA ғимаратының кіреберісінде Эльсердің бомбасын жасырған бағананың орнын көрсететін тақташа орнатылған. 8 қараша 1939 жыл – Мюнхендегі Иоганн Георг Эльсер ескерткішінің атауы. Ескерткіш Максворштадт ауданында орналасқан. Эльсердің өмірі мен ерлігі туралы 1989 жылы Клаус Мария Брандауэр түсірген «Жеті минут» (Georg Elser – Einer aus Deutschland) және 2015 жылы Оливер Хиршбигель түсірген «13 минут» (Эльсер) фильмдерінде айтылады. Георг Эльсер сыйлығы 2001 жылы құрылды. Ол әр екі жылда бір рет мемлекет тарапынан жасалған зұлымдыққа қарсы азаматтық батылдық танытқан немесе наразылық білдірген адамдарға табыс етіледі.
In contrast to the conspirators of the 20 July 1944 assassination attempt on Hitler, Elser was barely acknowledged in the official commemorative culture of the Federal Republic of Germany until the 1990s. A breakthrough to a positive way of looking at Elser came with the publication of a biography by Hellmut G. Haasis in 1999 followed by an expanded and revised edition in 2009. Since 2001, every two years the Georg Elser Prize is awarded for courage, and on the occasion of Elser's 100th Birthday in January 2003, Deutsche Post issued a special stamp. There are at least 60 streets and places named after Elser in Germany and several monuments. Claus Christian Malzahn wrote in 2005: 'That he was for so long ignored by the historians of both East and West Germany, merely goes to show just how long it took Germany to become comfortable with honestly confronting its own history. Johann Georg Elser, though, defied ideological categorization—and for that reason, he is a true German hero.' In 2008, a music venue called Georg Elser Hallen was demolished in Munich. However, as of 2014, there were five venues in Munich bearing the name Georg Elser Hallen. In 2011, a steel sculpture of Georg Elser was unveiled in Berlin, by German playwright Rolf Hochhuth. The memorial, which cost 200,000 euros, was built on Hochhuth's initiative, after the city authorities dismissed the project as too expensive. In the end, the Berlin state senate financed the Elser sculpture. In September 1979, the Bürgerbräukeller was demolished. On its site now stands the GEMA Building, the Gasteig Cultural Centre and the Munich City Hilton Hotel. A plaque in the pavement at the entrance to the GEMA Building marks the position of the pillar that concealed Elser's bomb. 8. November 1939 is the name of the Johann Georg Elser Memorial in Munich to commemorate the resistance fighters fighting against the Nazis. The monument is located in the Maxvorstadt district. The story of Elser is commemorated in the 1989 film Seven Minutes (Georg Elser – Einer aus Deutschland) directed by Klaus Maria Brandauer, and the 2015 film 13 Minutes (Elser), directed by Oliver Hirschbiegel. The Georg Elser Prize was established in 2001. It is awarded every two years to individuals who have demonstrated civil courage or civil disobedience against injustice committed by the state.