Кіріспе

Швейцариядағы тікелей демократияның түрі – Ландсгемейнде («кантондық жиналыс»; көпше – Ландсгемейндер) – көпшілік қағидасы бойынша жұмыс істейтін, құпия емес дауыс беру жүйесі. Бұл тікелей демократияның ең көне нысандарының бірі. Швейцарияда әлі де бірнеше жерде ұлттық емес саяси деңгейде қолданылып келеді, ал бұрын ол сегіз кантонда практикаланды. Практикалық себептерге байланысты, Ландсгемейнде кантондық деңгейде барлық кантондарда, екі кантонды – Аппенцель Иннерроден және Гларус – қоспағанда, жойылды, олар әлі де ең жоғары саяси билікті иеленеді. Ландсгемейнде сондай-ақ, Аппенцель Иннерроден, Граубюнден және Швицтің кейбір аудандарында жергілікті мәселелерді шешу үшін шақырылады. «Landsgemeinde» неміс термині алғаш рет 16 ғасырда, 1561 жылғы Пикториус сөздігінде кездеседі. Ол «Land» – «жер, кантон; ауылдық кантон» және «Gemeinde» – «қауым, коммуна» сөздерінен құралған. Кантонның немесе ауданның құзырлы азаматтары белгілі күні ашық ауада жиналып, нақты мәселелерді шешеді. Дауыс беру қол көтеру арқылы жүзеге асырылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ер адамдардың дауыс беру аймағына кіруі үшін азаматтығын растаудың жалғыз тәсілі – олардың салтанатты қылышын немесе швейцариялық әскери қаруын (найзағайын) көрсету болған; бұл олардың қару-жарақ алып, дауыс беруге құқылы еркін адам екендігін көрсететін. Дауыс беру карточкалары енгізілгенімен, Аппенцельде қару көрсету ерлер үшін дауыс беру карточкасына қолданылатын балама болып табылады. Ландсгемейнде орта ғасырдың соңынан бері Швейцарияның ауылдық кантондарының егеменді институты болып табылады, ал Люцерн, Шаффхаузен немесе Берн сияқты қалалық кантондарда барлық азаматтардың жалпы жиналысы ешқашан құрылмаған. Тәуелді аумақтардағы ұқсас жиналыстар Talgemeinde (Талсхафтен үшін, Урсерн, Хасли, Оберсиментальда), Тединг (Энгельберг), Парламенто (Левентина) және Зендгеймден (Вале округтерінің Зендендері үшін) сияқты атаулармен, сондай-ақ Тоггенбургте және Граубюнденнің кейбір бөліктерінде Ландсгемейнде ретінде белгілі болды.

Құрылымы

Елдің немесе кантонның азаматтары жыл сайын ашық аспан астында жиналып, бірқатар мәселелер бойынша дауыс береді. Кантонға байланысты олар қол көтеріп немесе сайлаушы куәлігін көрсету арқылы ұсынысты қабылдауға немесе қабылдамауға болады, бұл ашық дауыс беру болып табылады. Шешім көпшілік дауыспен қабылданады, ал дауыс нәтижесі анық болмаған жағдайда, Ландамман коммуналдық кеңес мүшелерінің көмегімен көпшіліктің қай жаққа басым екенін анықтайды. Landsgemeinde-нің ұзақтығы оны өткізіп тұратын екі кантон арасында едәуір өзгеше. Гларста азаматтардың қолданыстағы заң баптарына түзетулер ұсынуы немесе жаңа бап енгізу мүмкіндігі жоғары болғандықтан, Landsgemeinde орташа есеппен 2 мен 4,5 сағатқа созылады. Ал Аппенцель Иннерроденде талқылау уақыты шектеулі, сондықтан Landsgemeinde әдетте 1-2,5 сағаттың ішінде аяқталады.

Дауыс берудің мәні

Швейцарияның федералистік жүйесіне тән ерекшелік ретінде, Ландсгемейнде кантондар арасында қолданылу ауқымы бойынша айырмашылықтарға ие. Заң шығару билігі Аппенцель Иннерроден мен Гларуста да қолданылады, онда Ландсгемейнде заңдарды қабылдауға немесе кантондық конституцияны өзгертуге пайдаланылуы мүмкін. Аппенцель Иннерроденде Ландсгемейнде үкіметтік мәселелерді де қарастыруға болады, ал Гларуста салық заңдары Ландсгемейнде қабылдаған шешімдермен реттеледі және азаматтар балама заңнамалық ұсыныстарды ("конструктивті референдумдар") жасап, осы оқиғада дауыс бере алады. Екі кантонның ешқайсысында да Ландсгемейнде парламент сайлау үшін қолданылмайды.

Шығу тегі

Ландсгемейнде жиналысы – кейінгі орта ғасырларға дейін сақталған дәстүр, алғаш рет Ежелгі Швейцария Конфедерациясы құрылған кезде жазылған. Бұл дәстүр германдық тінгін жалғастырады, бірақ үзіліссіз емес, себебі аламандықтар 8-ғасырда франк империясына тәуелсіздігін жоғалтты, бірақ 13-ғасырдан бастап императорлық тікелей билік аймақтарында қайта пайда болды. Алғашқы Ландсгемейнде 1231 жылы Уриде тіркелген; алайда, бұл ерте жиналыстар қан соттарының (қылмыстық құқық бұзушылықтары бойынша сот жүргізу мақсатындағы жиналыстар, жоғары сотқа қараңыз) ескі институтынан біртіндеп өркендеді. Орта латын тіліндегі мәтіндер Ландсгемейнде туралы жазғанда, әдетте, белгілі бір кантонның «университас» – «жалпылық» немесе «коммунитас гоминум» – «адамдар қауымы» сөйлемнің жолдасы ретінде қолданылады (мысалы, 1291 жылғы Федералдық хартаны қараңыз), шешімді саяси элита емес, қауым қабылдағанын көрсету үшін. Ескі Швейцария Конфедерациясында Ландсгемейнде болуы ауылдық кантондардың (қалалық кантондарға қарама-қарсы «Ландерорте») ерекше белгісі болды. Бұл кантондар: Ури, Швиц, Унтервальден (орман кантондары), Гларус, Аппенцель және Цуг. Цуг ерекше жағдайға ие болды, өйткені ол қала кантоны болғандықтан, Ландсгемейнде болғандықтан ауылдық кантондардың қатарына да кірді. Швейцарияның федеративтік мемлекет ретінде құрылуымен бұрынғы тәуелсіз кантондық жиналыстар федералдық заңға бағынды, ал Ландсгемейнделер өткен заманның қалдығы ретінде қарастырыла бастады.

Даму және қазіргі жағдай

Ландсгемейнде кантондық деңгейде 19 және 20 ғасырларда бірте-бірте қолданыстан шығарылды. 1848 жылы Цуг және Швиц, содан кейін 1928 жылы Ури одан бас тарды. Нидвальден 1996 жылы, Аппенцелль Аусерроден 1997 жылы және Обвальден 1998 жылы жасырын дауыс беру арқылы өз кантондық Ландсгемейнделерін жойды. Қазіргі уақытта 1991 жылы Ландсгемейнде бұл институтты жою туралы шешімді қабылдамаған Аппенцелль Иннерроден және Гларус – тікелей демократияның осы түрін қолданатын жалғыз кантондар. 1991 жылы Аппенцелль Иннерроденде өткен дауыс беруден бері осы екі кантонда Ландсгемейнде қолданылуына ешқандай күмән туырамады, бұл азаматтардың өз институтына берілгендігін көрсетеді. Сонымен қатар, соңғы 50 жылда Аппенцелль Иннерроден және Гларус кантондарында сайлауға қатысу деңгейі тұрақты болды. Соңғы кантонда 2001 жылы қатысу көрсеткіші 50%-ға жетті. Сондай-ақ, жыл сайынғы Ландсгемейнде күні қатысушылар кантонның барлық қоғамдық көлік құралдарын тегін пайдалана алады. Аппенцелль Иннерроден және Гларус кантондарында институтты жаңғырту, мысалы электронды дауыс санау жүйесін енгізу мәселесі талқыланып жатыр, бірақ ешбір саяси партия Ландсгемейнделерді сақтауға қарсы емес. Сонымен қатар, 2012 жылы Клотен қалалық муниципалитеті жергілікті жобаларды қаржыландыру мәселесін талқылау үшін Ландсгемейнде нұсқасын енгізді, бұл мысалы, жаңа балабақша салуға мүмкіндік берді.

Тікелей демократия

Ландсгеймде – Швейцария саяси құрылымының тікелей демократиялық ядросының маңызды тіректерінің бірі. Өткен ғасырда оның қолданылуы күрт азайғанмен, ол әлі де Швейцария демократиясының ерекше институты саналады және көбінесе қатысушылықты және инклюзивті демократиялық тәжірибе ретінде қарастырылады. Дегенмен, кантондық конституцияларға сәйкес, қатысуға ғана емес, сонымен қатар тиісті азаматтардың азаматтық борышының бір бөлігі ретінде де ынталандырылады, бірақ Ландсгеймде дәстүрлі жасырын дауыс беру әдістеріне қарағанда жақсырақ инклюзивтілік пен жоғары деңгейде қатысуды қамтамасыз ете ме, әлде жоқ па, бұл әлі белгісіз. Мысалы, Пол Лукарди (2014) мынадай тұжырым жасайды: "Деректерге сүйенсек, Аппенцель және Гларстағы жиналыстарға, сондай-ақ Вермонттағы және мүмкін, ежелгі Афинадағы көптеген қалалық жиналыстарға қатысу әрқашан азаматтардың шамамен жиырма пайызымен шектелген". Сонымен қатар, әйелдерді қосуға қатысты мәселелер соңғы уақытқа дейін Ландсгеймде инклюзивтіліктің басты қиындықтарының бірі болып келді. 1991 жылға дейін әйелдерге Аппенцель Иннерроден кантонында Ландсгеймде болуға рұқсат берілмеген, ол Швейцарияда әйелдерге дауыс беру құқығын соңғы берген кантон болды, бұл еуропалық ел үшін әйелдердің сайлау құқығын ерекше кеш енгізу болып табылады.

Оклократия

Ландсгемейнде жүйесін кейде "оглократия" немесе "көпшіліктің диктатурасы" деп атауға болады. Блум мен Кёлер (2006) алдын ала талқылаудың мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін екенін, соның салдарынан азшылық пікірлері ескерілмей қалуы ықтимал екенін айтты. Ашық дауыс беру жүйесі дауыс берудің құпиялылығын толық қамтамасыз етпейді. Швейцария Ландсгемейнде институтын қорғау мақсатында, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 25-бабына ерекшелік енгізді, соның ішінде дауыс беру құпиясын қорғауды көздейтін Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 21.3-бабының талаптарын толық орындаудан жаңылды. Швейцария осыған ұқсас себептермен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның бірінші протоколын да ратификацияламады. Мұндай жағдайларда әлеуметтік бақылау мен басқа да көпшілік манипуляциясы азаматтардың өз қалауынша дауыс беруіне кедергі келтіріп, рационалды шешімдерді бұрмалауы мүмкін. Алайда, ежелгі гректердің "паресия" дәстүріне сәйкес, яғни "әуелі айту" қағидасына орай, ашық жиналыстар адамдарға өз пікірлерін еркін білдіруді және олардың жауапкершілігін сезінуді үйретеді. Әр түрлі әкімшілік аймақтардағы Ландсгемейнде нәтижелерін зерттеулер (Шауб 2012, Гербер және Мюллер 2014) дұрыс алдын ала талқылаудың "жақсы аргументтің күшімен" (Хабермас, 1992) анықталатын тиімді шешімдерге жетуге көмектесетінін көрсетеді.