Кіріспе
Том Клэнсидің 1984 жылғы романы. "Қызыл қазанға аңшылық" – американдық автор Том Клэнсидің дебюттік романы, алғаш рет 1984 жылғы 1 қазанда Naval Institute Press баспасында жарық көрді. Онда советтік суасты кемесінің капитаны Марко Рамиус елінің ең заманауи баллистикалық зымыран тасымалдайтын "Қызыл қазан" суасты кемесімен бірге күрттен бұрылып, елден тысқары шығуға тырысады. Бұл роман Клэнсидің ең танымал көркем кейіпкері – Орталық барлау агенттігінде талдаушы болып жұмыс істейтін Джек Райанның тұңғыш рет пайда болуын көрсетеді, ол Рамиус АҚШ-қа дезертирлеуі мүмкін деген теориясын дәлелдеуге тиіс. "Қызыл қазанға аңшылық" Клэнсидің жазушылық мансабын сәтті бастады, әсіресе АҚШ президенті Рональд Рейган кітапты оқып ризашылығын білдіргеннен кейін. 1990 жылғы 2 наурызда кітап бойынша фильм түсірілді және одан кейін бірнеше компьютерлік және бейне ойындар жасалды. Бұл кітап техно-триллер жанрын кеңінен танымал етуге зор үлес қосты.
The Hunt for Red October is the debut novel by American author Tom Clancy, first published on October 1, 1984, by the Naval Institute Press. It depicts Soviet submarine captain Marko Ramius as he seemingly goes rogue with his country's cutting edge ballistic missile submarine Red October, and marks the first appearance of Clancy's most popular fictional character, Jack Ryan, an analyst working for the Central Intelligence Agency, as he must prove his theory that Ramius is intending to defect to the United States. The Hunt for Red October launched Clancy's successful career as a novelist, especially after then U. S. President Ronald Reagan remarked that he had enjoyed reading the book. A film adaptation was released on March 2, 1990, and several computer and video games based on the book have been developed. The book was instrumental in bringing the book genre of techno thriller into the mainstream.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кеңес-Америка суық соғысы кезінде, советтік теңіз күштерінің су асты кемелерінің командирі Марко Рамиус, "Қызыл қазан" баллистикалық зымырандық су асты кемесімен АҚШ-қа қашуды жоспарлайды. Кеме "құрттық жетекпен" жабдықталған – жаңа буынның шусыз қозғалтатын жүйесі, ол пассивті гидролокациямен дыбысты анықтауды қиындатады және су асты кемесіне американдық аумақтық суларға кіріп, ешқандай ескертусіз ядролық зымырандарды ұшыруға мүмкіндік береді. "Қызыл қазан" Полярный кемежайынан шығар кезде Рамиус саяси комиссарын өлтіреді, ол оның жоспарына кедергі келтірмеуі үшін. Рамиусқа бұрынғы шәкірті Виктор Туполев басқаратын "В.К. Коновалов" советтік шабуылдық су асты кемесімен "құрттық жетектің" тиімділігін сынау үшін жаттығулар өткізуге бұйрық берілген. Бірақ ол Солтүстік Америка жағалауына бағыт алады, экипажға Кубаға дейін байқалмай жететінін жалған мәлімдейді. Теңізге шығу алдында Рамиус адмирал Юрий Падоринге хат жолдап, дезертирлік ниетін білдіреді. Содан кейін советтік Солтүстік флот "Қызыл қазанды" іздеу-құтқару операциясы деген желеумен батыру үшін теңізге шығады. "Қызыл қазан" Даллас маңынан өтеді, ол Барт Манкузо басқарады және Исландияның Рейкьянес қырқасынан советтік су асты кемелерінің өтетін маршрутының кіреберісінде күзетте тұрады. "Даллас" гидролокация операторы жаңа жетек қозғалтқышының дыбысын естиді, бірақ оны су асты кемесі деп анықтай алмайды. АҚШ және КСРО флоттары арасындағы шиеленіс күшейгенде, советтік Солтүстік флоттың Атлант мұхиты суларына кіргеніне байланысты, "Даллас" экипажы "Қызыл қазанның" акустикалық белгілерін талдап, жаңа қозғалтқыш жүйесінің дыбысы екенін түсінеді. Осы уақытта ЦРУ сарапшысы Джек Райан су асты кемесінің жаңа конструкциялық ерекшеліктерінде жасырын жетек орнатылғанын анықтайды. Райан хат туралы ақпаратты Солтүстік флоттың толыққанды іске қосылуымен байланыстырып, Рамиус дезертирлік жоспарлап отыр деген қорытындыға келеді. АҚШ әскерилері, советтік флоттың басқа ниеттері болуы мүмкін екенін ескере отырып, көмек көрсетуге келіседі және алдын ала жоспарлар жасайды. Райан Рамиус пен оның су асты кемесін советтік флоттан қашырып алып жүруге жауапкершілік алады және "Корольдік теңіз күштерінің" танысы адмирал Джон Уайтпен кездеседі, ол әуе тасымалдаушыдан жасақталған топқа қолбасшылық етеді. Рамиус реактор апатын жасағаннан кейін, АҚШ теңіз күштері "Қызыл қазан" экипажын DSRV құтқару су асты кемесімен эвакуациялайды. Рамиус және оның офицерлері су асты кемесі американдықтардың қолына тимеуі үшін оны батыруды жоспарлап, артта қалады. Советтіктерді "Қызыл қазан" шынымен жойылғанына сендіру үшін, АҚШ-тың ескірген баллистикалық зымырандық су асты кемесі "Итан Аллен" су астында жарылады. "Қызыл қазанның" бас приборлық панелінен алынған тереңдік көрсеткіші "Итан Алленнің" қираған қалдықтарынан құтқарылғандай етіп көрсетіледі. Осы арада Райан, Манкузо, "Даллас" экипажының бір бөлігі және Оуэн Уильямс "Қызыл қазанға" өтіп, Рамиуспен бетпе-бет кездеседі. Алдау советтік бақылаушыларды "Қызыл қазан" жоғалғанына және советтік күштер кері шегінгенін сендіреді, бірақ Туполев артта қалады. Ешкімге белгілі болмағандай, "Қызыл қазандағы" ас әзірлеушісі Игорь Логинов, шын мәнінде GRU офицері, қалған экипаж эвакуацияланғаннан кейін де кемеде қалады. Ол су асты кемесінің шахтасындағы зымыранды жарыту арқылы "Қызыл қазанды" жоюға тырысады. Логинов ашылып, капитан-лейтенант Камаровты өлтіріп, Рамиус пен Уильямсты ауыр жарақаттайды. Райан Логиновты ақылға келтіруге тырысады, бірақ ол тыңдаудан бас тартады және су асты кемесінің зымыран бөлімінде болған атыс кезінде қаза табады. Кейін "В.К. Коновалов" екі басқа су асты кемесімен бірге жүретін су асты кемесі деп есептелетін су асты кемесіне тап болады. Оның акустикалық белгілеріне сүйеніп, Туполев бұл шын мәнінде "Қызыл қазан" екенін түсінеді және оған шабуыл жасайды. "Қызыл қазанды" сүйемелдеп жүрген екі американдық су асты кемесіне қақтығысу ережелері бойынша "Коноваловқа" атуға тыйым салынған, ал "Қызыл қазанның" бортында торпедалар жоқ. Соңғы шайқастан кейін Рамиус "Коноваловты" таратып, Туполев пен оның экипажын өлтіреді. Американдықтар "Қызыл қазанды" Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы құрғақ докқа аман-есен жеткізеді, онда оны АҚШ әскери барлау қызметі талдайды. Рамиус пен оның экипажы ЦРУ-ның қауіпсіз үйіне әкелінеді және жаңа жеке тұлғаларға ие болып, американдық өмірге еніп кетеді. Райан жоғары лауазымды тұлғалардың мақтауына ие болып, Лондонға қайтады.
After Ramius fakes a reactor accident, the US Navy evacuates Red October crew using a DSRV rescue submarine. Ramius and his officers stay behind, claiming that they plan to scuttle the submarine to prevent it getting into the hands of the Americans. To convince the Soviets that Red October has in fact been destroyed, a decommissioned US ballistic missile submarine, Ethan Allen, is blown up underwater as a deception. A depth gauge taken from Red October's main instrument panel is made to appear as if it had been salvaged from Ethan Allens wreckage. Meanwhile, Ryan, Mancuso, some of the Dallas crew, and Owen Williams board Red October and meet Ramius face to face. The deception succeeds in convincing Soviet observers that Red October has been lost and the Soviet forces withdraw, but Tupolev stays behind. Unbeknownst to anyone, Igor Loginov, a cook on Red October who is actually an undercover GRU officer, has remained aboard after the other crewmen evacuated. He attempts to destroy Red October by exploding one of the submarine's missiles in its silo. Loginov is discovered and fatally shoots Captain Lieutenant Kamarov and seriously wounds Ramius and Williams. Ryan tries to reason with Loginov, who refuses to listen and is eventually killed in a firefight in the submarine's missile compartment. Later, the V. K. Konovalov happens upon what is initially believed to be an submarine being escorted by two other submarines. Based on its acoustical signature, Tupolev realizes that it is in fact Red October, and proceeds to engage it. The two US submarines escorting Red October are prohibited from firing on Konovalov by rules of engagement, and Red October has no torpedomen on board. After a battle, Ramius sinks Konovalov by ramming it, killing Tupolev and his crew. The Americans escort Red October safely into dry dock in Norfolk, Virginia, where it is analyzed by US military intelligence. Ramius and his crew are taken to a CIA safehouse and are given new identities, beginning their settlement into American life. Ryan is commended and debriefed by his superiors and returns to his posting in London.
Тақырыптар
"Қызыл қазанға аңшылық" Том Клэнсидің жазу стилін таныстырды, оған қару-жарақ, су асты кемелері, тыңшылық және әскери сала туралы техникалық егжей-тегжейлі мәліметтер кірді. Клэнсидің жазбаларының дәлдігі американдық әскерилер арасында жақсы белгілі болғандықтан, Клэнси 1986 жылғы сұхбатында былай деді: "Өткен жылы Әскери-теңіз министрі Джон Леманмен кездескенде, ол кітап туралы алғашқы сұрағы ретінде: "Бұл кітапты кім мақұлдады?" деп сұрады. Роман Джеймс Клавэллдің туындыларымен, әсіресе "Shōgun" (1975) және "Noble House" (1981) шығармаларымен ұқсастықтарды бөліседі, онда жаумен физикалық қақтығыс орнына саяси күш қолданылады. Клэнси кеңестіктерді, әсіресе капитан Рамиусты, жақсы жағынан көрсетеді, көптеген кейіпкерлердің іс-әрекеттері мен қорқыныштары түсінікті, сонымен бірге олардың философиялары мен құндылықтары американдық әріптестерімен салыстырылып, қарама-қарсы қойылады. Американдықтар өз кезектерінде өз саласында тиімдірек көрінеді, бұл АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кеңес теңізшілеріне қарағанда жақсы жабдықталған және оқытылғандығымен түсіндіріледі, ал кеңес теңізшілерінің көпшілігі мерзімі өткен әскерлер. Романда АҚШ және оның қызметкерлері күмәнсіз "жақсы жігіттер". АҚШ-тың кемшіліктері бар, бірақ сонымен бірге әлемде жақсылық пен үміт күші ретінде бейнеленеді, бұл тақырып автор кейінгі романдарының көпшілігінде кеңінен зерттейді. Дегенмен, "Қызыл қазанға аңшылықтан" айырмашылығы, кейінгі романдарда көбінесе билік немесе ашкөздікпен жетекшілікке ие болған жағымсыз американдық кейіпкерлер кездеседі. Сонымен қатар, "Қызыл қазанға аңшылық" басты кейіпкер Джек Райанның өмірге келу тарихы ретінде қарастырылады. Бірақ, қазіргі американдық әдебиетте кең таралған жауапкершіліктен қашу тақырыбынан өзгеше, Клэнси Райанды ересектер әлемінің ауыртпалықтарына ұмтылу арқылы бұл дәстүрді бұзады. Одан ары, кітап Джек Райанды белгілі бір дағдарысты шешуде физикалық күш емес, алдыңғы білімін пайдаланатын американдық батырдың жаңа архетипі ретінде таныстырады.
Даму
Клэнси жас кезінен бастап теңіз тарихын және теңіз зерттеулерін зейін қойып оқыды. Бірақ, нашар көру қабілеті салдарынан әскери қызметке қабылданудан бас тартты. Орта мектепті бітіріп, кейін ағылшыз тілі мамандығын алғаннан бастап, ол роман жазуды армандады. Соңында бұрынғы әйелінің отбасына тиесілі шағын кәсіпорында сақтандыру агенті болып жұмыс істеді. Бос уақытында Клэнси 1982 жылдың 11 қарашасында "Қызыл қазанға аңшылық" романына кірісіп, төрт айдан кейін, 1983 жылдың 23 ақпанында аяқтады. Романды зерттеу үшін Клэнси құпия ақпаратқа қол жеткізді деген жалған пікірге қарамастан, ол техникалық нұсқаулықтарды, бұрынғы теңізшілермен әңгімелерді және Норман Полмардың "Кеңес теңіз флоты және әлемдік жауынгерлік флоттар туралы нұсқаулық" сияқты кітаптарды пайдаланып, кеңестік су асты қайықтарын сипаттауда дәлдікті сақтады. Одан кейін ол романның бірінші нұсқасын Naval Institute Press баспасына жіберді, бұл баспаға ол бұрын "Proceedings of the U.S. Naval Institute" журналы үшін MX зымыраны туралы мақала жазған болатын. Үш аптадан кейін баспа компания оның қолжазбасын қайтарып, көптеген техникалық егжей-тегжейлі жүз беттей мәліметтерді қысқартуды сұрады. Жұмысын түзеткеннен кейін Клэнси "Қызыл қазанға аңшылық" романын Naval Institute Press баспасына 5000 долларға сатты. Баспа компания жақында көркем әдебиет жариялауға шешім қабылдағандықтан, Клэнсидің жұмысы олардың алғашқы басылған романы болды. Редактор Дебора Гросвенор кейін баспагерлерді: "Менің ойымша, бұл кітап бестселлер болуы мүмкін, егер біз оны алмасқа, басқа біреу алады" деп сендіргенін еске алды. Ол Клэнсиде "табиғи әңгіме айту қабілеті бар екеніне және оның кейіпкерлерінің өте тапқыр диалогтары бар екеніне" сенді.
Сыни
Кітап сыншылардың жоғары бағасын алды, әсіресе Америка үкіметінен. АҚШ президенті Рональд Рейган Рождество сыйы ретінде алған кітапты "тамаша оқиға" және "қолдан шығармайтын" деп атады; оның мақтауы романның сатылымын арттырып, Клэнсидің бестселлер автор ретіндегі даңқын нығайтты. Клэнси осы қабылдау туралы: "Мен қатты таңқалдым, сөзсіз қалдым, әсерге түстім, таңырқадым. Бірақ мен таңғалған жоқпын" деді. Ақ үйдің көптеген қызметкерлері кітаптың жанкүйерлері болды. "Қызыл қазанға аң аулау" әскерилер арасында да танымал болды. 1985 жылы Хайман Г. Риковерге сапар барысында Клэнси экипаж арасында романның 26 данасын тапты. "The Washington Post" газеті алғашқы шолуында романды "К.С. Форестер осы жанрды жетілдіргеннен бері теңіздегі қуғын-талқының ең қанағаттанарлық романы" деп мақтады.
Коммерциялық
Әскери институты баспасының алғашқы көркем туындысы үшін жасаған кең ауқымды маркетингтік науқанының нәтижесінде, кітап 1985 жылдың наурыз айына дейін 45 000 дана сатылды. Клэнси 1991 жылғы сұхбатта: "Шамамен бес мың немесе он мың қатты мұқабалы кітап сатылады деп ойладым, сонда бәрі аяқталған болар еді. Мен ақша табу туралы ешқашан ойламадым" деді. Рейганның қолдауынан кейін "Қызыл қазанға аң ауы" ұлттық бестселлер тізімдерін, әсіресе "Нью-Йорк Таймс" тізімін жеңіп алды. Соңында, кітаптың қатты мұқабалы нұсқасы 365 000-нан астам дана сатылды. Беркли баспасына 49 500 долларға кітапты жариялау құқығын сатқаннан кейін, роман тағы 4,3 миллион данаға сатылды.
Фильм
Роман көркем фильмге бейімделді, ол АҚШ-та 1990 жылдың 2 наурызында, Суық соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң көрсетілді. Капитан Марко Рамиусты Шон Коннери, ал Джек Райанды Алек Болдуин ойнады. Бұл Джек Райан фильмдер сериясының бірінші фильмі болып табылады, кейіннен оның хронологиялық реті романдардағы реттен өзгеше болады. Фильм романға өте жақын бейнелеу болып табылады, бірақ көптеген ауытқулар бар, соның ішінде "Қызыл қазанның" Мэн штатындағы Пенобскот өзенімен құрғақ докқа қарай жүзуі, Райанның кемеде болған уақытын қамтитын Корольдік теңіз күштерінің топтамасының болмауы және "қазаншаң қозғалтқышының" ағын туннельдеріндегі механикалық иінтіректерімен жұмыс істейтін қозғалтқыш емес, "суға арналған реактивті қозғалтқыш" ретінде сипатталатын магнитогидродинамикалық жетегі жүйесі. Роман мен фильмнің екесінде де, қазаншаң жетегінің анықталмайтын түрде үнсіз болуы тиіс еді. Фильм сыншылардан негізінен оң пікірлер алды, Rotten Tomatoes 74 рецензияға негізделген 88% рейтингке ие болды. Ол сол жылдың ең табысты алтыншы фильмі болды, Солтүстік Америкада 122 миллион доллар, ал әлем бойынша 200 миллион доллардан астам кассалық табыс тапты. 1991 жылғы сұхбатта Клэнси фильмнің табысы туралы былай деді: "Фильм кітаптың рухын сақтады, бірақ онда көптеген техникалық қателер және мен қажет деп ойламайтын сюжеттік өзгерістер бар. Бірақ баспа сөз бен экрандағы бейнелеу – екі түрлі өнер формасы екенін және олардың өте әртүрлі мақсаттары бар екенін есте сақтау керек".
Ойындар
Роман сонымен қатар үш компьютерлік, бейне және консольдік ойынның негізі болды. 1987 жылы суасты кемесі симуляторы мен стратегиялық ойынның үйлесімі шығарылып, жағымды пікірлер алды. Тағы бір ойын, фильм негізінде, 1990 жылы жарық көрді. Консольдік ойын 1991 жылы Nintendo Entertainment System үшін, содан кейін Game Boy және Super Nintendo Entertainment System үшін шығарылды. Бұған қоса, TSR, Inc. компаниясы 1988 жылы шығарған "Қызыл қазанды іздеу" атты үстел ойыны барлық уақыттағы ең көп сатылған стратегиялық ойындардың біріне айналды. 2015 жылдың соңында River Horse компаниясы құқықтарды сатып алғанын және осы зияткерлік меншік негізінде жаңа ойынды халықтан қаржы жинау арқылы жасауды жоспарлап отырғанын хабарлады.
Мұра
"Қызыл қазанға аңшылық" техно-триллер жанрын көпшілікке кеңінен таныстырды. "Том Клэнси триллерлер ғана емес, жалпы халық мәдениетінің бір дәуірін қалыптастырды", - деді Халықаралық триллер жазушылар қауымдастығының авторы және маркетинг төрағасы Джон Лэнд. "Рейган дәуірінің ой-санасын және көзқарасын ешкім осылай шебер бейнелей алмады, өйткені Суық соғыс соңғы рет күшейіп, біз қазіргі заманғы соғыстың жаңа кезеңіне қадам бастық. Клэнсидің кітаптары біздің қорқыныштарымызды оятып, санамызды қалыптастыруға көмектесті, сонымен қатар миллиондаған жаңа оқырмандарды тартқан триллер жанрын қайта жаңғыртты". 2018 жылдың 20 сәуірінде "Қызыл қазанға аңшылық" PBS телеарнасының жаңа сериясы және көп платформалы жобасы "Американың ұлы оқуы" аясында құрастырылған АҚШ-тағы ең сүйікті 100 кітап тізіміне енді. Кітап 2018 жылдың 16 шілдесінде шыққан Netflix веб-телесериалы "Stranger Things" үшінші маусымының тизер-трейлері ретінде жасалған әзіл-қалжыңды жарнамада пайда болды.