Кіріспе
Стэнли Кубрик режиссерлік еткен 1964 жылғы фильм.
Сюжет
Біріккен Штаттар Әскери-әуе күштерінің бригада генералы Джек Д. Риппер, Бурпельсон әуе базасының қолбасшысы, өзінің жетекші офицеріне, топ капитаны Лайонель Мандрейкке (Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінен келген офицер), базаны дабылдауға, база қызметкерлерінің жеке меншігіндегі барлық радиоларын тәркілеуге және 843-ші бомбалаушылық қанаттың ұшақтарына «R шабуыл жоспары»н беруге бұйрық береді. Сутекті бомбалармен қаруланған B-52 бомбалаушыларынан құралған ұшақтар КСРО ішіндегі нысаналарына екі сағаттық ұшу қашықтығында, әуедегі дайындық күйінде болады. Барлық ұшақтар КСРО-ға қарсы шабуылдарды бастап, радио байланысын тек CRM-114 дискриминаторлары арқылы жүзеге асыруға рұқсат береді, олар генерал Рипперге ғана белгілі үш әріпті құпия кодты алған хабарламаларды қабылдауға бағдарланған. Бұрын байқаусыз қалған радионы тауып, одан азаматтық хабар таратуды естіген Мандрейк Пентагоннан шабуыл бұйрығы келмегенін түсінеді және Рипперді тоқтатуға тырысады, ол екеуін де кеңсесіне құлыптайды. Риппер Мандрейкке кеңестіктер американдықтардың «қымбатты дене сұйықтықтарын» ластау үшін американдық суға фтор қосып отыр деп сенетінін айтады. Мандрейк Риппердің толығымен ақылынан айырылғанын түсінеді. Пентагонның соғыс бөлмесінде генерал Бак Тургидсон президент Меркин Маффлиге және басқа офицерлерге «R жоспарының» жоғары офицерге, егер оның барлық жоғары офицерлері АҚШ-қа жасалған алғашқы шабуылда қаза тапса, кеңестіктерге қарсы ядролық шабуылды бастауға мүмкіндік беретінін түсіндіреді. Кері шақыру бұйрығын беру үшін CRM кодтарының барлық комбинацияларын сынауға екі күн қажет болғандықтан, Маффли АҚШ армиясына базаға шабуыл жасап, генерал Рипперді қамауға бұйрық береді. Тургидсон ұшақтарды уақытында қайтару мүмкіндігінің аздығын ескере отырып, Маффлиге шабуылға жол беруді ғана емес, күштерді нығайтуды ұсынады. Маффли Тургидсонның ұсынысын қабылдамайды және оның орнына кеңес елшісі Алексей де Садескиді Соғыс бөлмесіне шақырып, Кеңес Премьер-Министрі Дмитрий Киселевке телефон арқылы хабарласады. Маффли премьер-министрді жақындап келе жатқан шабуыл туралы ескертеді және кеңестіктер өзін қорғау үшін бомбалаушылардың нысаналарын, ұшу жоспарларын және қорғаныс жүйелерін ашуға уәде береді. Премьер-министрмен болған қызу пікір алмасынан кейін елші президент Маффлиге Кеңес Одағының ядролық қорқыту ретінде «қиямет машинасы» құрғанын хабарлайды; ол көптеген жерге көмілген кобальт бомбаларынан тұрады, егер елге ядролық шабуыл жасалса, олар автоматты түрде жарылады. Нәтижесіндегі ядролық ластану Жер бетін 93 жылға дейін өмірге жарамсыз етеді. Құрылғыны өшіру мүмкін емес, өйткені ол осындай әрекет жасалса жарылады. Президенттің неміс ғылыми кеңесшісі, параличпен ауырған бұрынғы нацист доктор Стрейнджлав, мұндай «қиямет машинасы» тек барлығы білсе ғана тиімді қорқыту құралы болатынын айтады; де Садески кеңес премьері келесі аптада партиялық съезде оның бар екенін әлемге жариялауды жоспарлағанын жауап береді. АҚШ әскерлері Бурпельсонды басып алған кезде генерал Риппер өз-өзіне қол жұмсайды. Мандрейк Риппердің CRM кодын оның үстеліндегі сызбалардан шешеді және оны Пентагонға жібереді. Кодты пайдаланып, Стратегиялық әуе қолбасшылығы майор Т.Дж. басқаратын бір ұшақтан басқа барлық бомбалаушыларды сәтті қайтарып алады. «Король» Конг. Оның радио жабдықтары кеңестік зениттік қорғаныс жүйесімен зақымдалғандықтан, ол байланыс қабылдай да, жібере де алмайды. Отынды үнемдеу үшін Конг радардан төмен ұшып, нысананы өзгертеді. Кеңес шабуылы бомба бөлімшесінің есіктеріне де зақым келтіргендіктен, Конг бөлімшеге кіріп, электр сымдарын жөндеуге кіріседі. Ол жөндеу жұмысын аяқтағанда, бомба онымен бірге құлайды. Конг құлап бара жатқан бомбаға мініп, өлімге бетке айнып, қуанышпен айқайлайды және каубойлық шляпасын желбіретеді. Соғыс бөлмесінде доктор Стрейнджлав президентке бірнеше жүз мың адамды радиация өткізбейтін терең жер асты шахталарында орналастыруды ұсынады. Кеңестіктер де солай істейді деп уайымдап, Тургидсон «шахта тесігі» туралы ескертеді, ал де Садески жасырын түрде Соғыс бөлмесінің суретін түсіреді. Д.Стрейнджлав кенеттен мүгедектер арбасынан тұрады. «Менің фюрерім, мен жүре аламын!» деп айғайлайды. «Қиямет машинасы» жарылады.
Питер Селлерстің бірнеше рөлі
Columbia Pictures Питер Селлерс кем дегенде төрт басты рөлді ойнаса, фильмді қаржыландыруға келісті. Бұл талап студияның пікірінен туындады, өйткені Кубриктің бұрынғы «Лолита» (1962) фильмінің табысының көп бөлігі Селлерстің өнерлеген рөліне байланысты болды, онда оның кейіпкері бірнеше түрлі бейнелерді қабылдады. Селлерс «Қыңғырлаған тышқан» (1959) фильмінде де үш рөл ойнаған. Кубрик бұл талапты қабылдап, кейін «мұндай қарапайым және әзіл-қалжың талаптар кино бизнесінің қажетті шарты» деді. Селлерс оған жазылған төрт рөлдің үшеуін орындады. Ол әуе күштерінің майоры Т. Дж. «Кинг» Конг, B-52 ұшағының командирі рөлін ойнауы тиіс болған, бірақ бастапқыда Селлерс оған қарсы болды. Ол өзінің жұмыс жүктемесінің тым ауыр екенін сезінді және кейіпкердің техас акцентін дұрыс бере алмайтынынан қаушады. Кубрик оны көндіруге тырысты, сосын сценарист Терри Саутерннен (Техаста өскен) Конгтың сөздерін дұрыс акцентпен жазып алуын сұрады, және Селлерс Саутерннің жазбаларын тыңдап жаттықты. Бірақ ұшақта түсірілім басталғаннан кейін Селлерс білегін жұлынып алды және тар ұшақ макетінде жұмыс істей алмады. Селлерс көптеген диалогтарын өзінен шығарды, ал Кубрик осы импровизацияларды сценарийге енгізіп, осылайша өзінен шығарылған сөздер канондық сценарийдің бөлігіне айналды, бұл ретроскрипт деп аталады.
Топ капитаны Лайонел Мандрейк
Киносыншы Александр Уокер, Селлерс пен Кубриктің өмірбаянының авторы, топ капитаны Лионель Мандраке рөлі Селлерс үшін ең оңай болғанын айтады, себебі ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде RAF-те қызмет еткенде жоғары шенділерді еліктеу тәжірибесіне ие болған. Ол президент Мафлидің соғыс бөлмесіндегі ғылыми кеңесшісі. Генерал Тургидсон мырза Стейнске (Джек Крейли) "Стрейнджлав" деген есімнің қандай екенін, мүмкін "неміс есімі" екенін сұрағанда, Стейнс Стрейнджлавтың бастапқы неміс тегі Мерквердиглиебе ("Неміс тілінде "ажарлы махаббат" деген мағынаны білдіреді") екенін және "оның азаматтыққа өткеннен кейін оны өзгергенін" жауап береді. Стрейнджлав фильмде президентке екі рет "Майн фюрер" деп тіл қатады. Доктор Странжлав "Қызыл ескерту" кітабында болған емес. Бұл кейіпкер RAND корпорациясының стратегия Герман Кан, ракета ғалымы Вернер фон Браун (соғыстан кейін АҚШ-қа тартылған нацистік Германияның ракета дамыту бағдарламасының негізгі тұлғасы) және "сутекті бомбаның әкесі" Эдвард Теллердің қосындысы. Кейде бұл кейіпкер Генри Киссинджерге негізделген деген қауесет тарады, бірақ Кубрик пен Селлерс оны жоққа шығарды; Селлерс: "Стрейнджлав ешқашан Киссинджерден үлгі алған жоқ – бұл кең таралған жаңылыс пікір. Ол әрқашан Вернер фон Браун болды". Генри Киссинджер өз естеліктерінде "Др. Странжлав" жазылған кезде ол көңіл көшірмейтін ғалым болғанын айтады. Мүгедектер арбасына отырған Стрейнджлав Кубриктің қауіпті, отыратын қарсыласының бейнесін дамытады, бұл бейне алғаш рет "Лолита" фильмінде "Др. Заемпф" кейіпкері арқылы көрсетілген. Стрейнджлавтың акценті Кубрик үшін арнайы фотоэффекттер бойынша кеңесші болған австриялық-американдық фотограф Вейгидің әсеріне тап болды. Александр Уокердің айтуынша, Селлерс доктор Странжлавтың нацистік сәлемдеме жасауына импровизация жасады, сол үшін Кубриктің қара былғары қолғабының біреуін алды. Доктор Странжлавтың шетелдік қол синдромы болуы мүмкін. Кубрик ыстық шамдарды ұстағанда күйіп қалмау үшін қолғаптар киіп жүрді, ал Селлерс Лэнгтің жұмысына байланысты оның әлеуетті мағынасын байқап, оларды қорқынышты деп тапты. "Боннанза" батыс телесериалының актері Ден Блокер де осы рөлге үміткер болған, бірақ Оңтүстікке сәйкес, Блокердің агенті сценарийді "өте солшыл" деп қабылдамады. Содан кейін Кубрик Пикенсті шақырды, оны Марлон Брандоның батыс фильмі жобасындағы қысқа қатысуынан білген, ол кейін "Бір көзді Джек" деп аталды. Кубриктің өмірбаянын жазған Джон Бакстер "Др. Странжлавты жасау" атты деректі фильмінде былай деді:
Көрінетінідей, Слим Пикенс ешқашан АҚШ-тан шықпаған. Ол өзінің алғашқы паспортын алуға асығу керек болды. Ол түсірілім алаңына келді, сонда біреу: "Уау, ол костюммен келді!" деді, оның ковбой шапаны, жиектелген күртесі және ковбойлық буттарын киіп жүргенін, кейіпкерге ұқсамайтынын және оның сөйлеу әдебін түсінбеді. Бұрын тек қосалқы және кейіпкерлік рөлдерді ойнаған Пикенс майор Конг рөліндегі өнерінің мансабын жақсартқанын айтты. Кейін ол: "Др. Странжлавтан кейін менің жалақым бес есе өсті, және режиссердің көмекшілері "Сәлем, Слим" деп айта бастады, "Сәлем, сен" емес".
As it turns out, Slim Pickens had never left the United States. He had to hurry and get his first passport. He arrived on the set, and somebody said, "Gosh, he's arrived in costume! ", not realizing that that's how he always dressed with the cowboy hat and the fringed jacket and the cowboy boots—and that he wasn't putting on the character—that's the way he talked. Pickens, who had previously played only supporting and character roles, said that his appearance as Maj. Kong greatly improved his career. He later commented, "After Dr. Strangelove, my salary jumped five times, and assistant directors started saying 'Hey, Slim' instead of 'Hey, you'."
Джордж С. Скотт - генерал Бак Тургидсон
Джордж С. Скотт Бірлескен штабтар төрағасы генерал Бак Тургидсон рөлін ойнады. Осы қызметі барысында генерал Тургидсон елдің жоғары дәрежелі әскери шенеунігі және Президент пен Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің басты әскери кеңесшісі болды. Фильмнің көп бөлігінде ол президент Мэфлиге совет жеріне ядролық бомба тастау үшін бригадир генерал Джек Д. Риппер жіберген B-52 Stratofortress эскадрильясын тоқтату үшін қабылдауға тиіс ең дұрыс қадамдар туралы кеңес береді. Джеймс Эрл Джонстың (Скоттпен бірге түспеген) айтуынша, Кубрик Скотты генерал Тургидсон рөлін Скоттың қалауынша емес, әлдеқайда эксцентриктік етіп ойнауға итермелеген. Джонстың сөзіне қарағанда, Кубрик Скотты "нағыз" түсірілімге дайындық үшін ешқашан қолданылмайтын абсурдты "жаттығу" сахналарын түсіруге көндірген. Джонстың айтуынша, Кубрик соңғы фильмде осы сахналарды, тыныш әрі сәуекті сахналардың орнына қолданған, нәтижесінде Скотт енді ешқашан Кубрикпен жұмыс істемеуге ант берген. Түсірілім барысында Кубрик пен Скотттың кейбір сахналарға қатысты пікір таластары болды, бірақ Кубрик Скоттың келісімін көбінесе шахматта жеңіп алды, олар жиі түсірілім алаңында ойнайтын.
Роман және сценарий
Стэнли Кубрик ядролық апат туралы триллер жасау туралы белгісіз идеямен бастады, бұл идея кең таралған Суық соғыс қорқынышына негізделген еді. Зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында Кубрик ядролық державалар арасындағы "қорқыныш тепе-теңдігінің" күрделі және парадоксалды сипатын біртіндеп ұқты. Кубриктің өтініші бойынша Стратегиялық зерттеулер институтының басшысы Алястер Бухан Питер Джорджтың "Қызыл ескерту" триллерін ұсынды. Кубрик бұл кітапқа қатты әсерленді, оны ойын теориясының маманы және болашақ Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Томас Шеллинг "Атом ғалымдарының бюллетені" журналында жариялаған және "The Observer" газетінде қайта басылған мақаласында жоғары бағалаған еді, содан кейін ол дереу фильмге құқықтарды сатып алды. 2006 жылы Шеллинг Кубрик, Шеллинг және Джордж арасындағы 1960 жылдың соңындағы әңгімелер, континентаралық зымырандарды ескере отырып, "Қызыл ескерту" романына жаңаша қарау, ақырында фильмнің жасалуына әкелгенін жазды. Джорджпен бірлесіп, Кубрик кітап негізінде сценарий жазуды бастады. Сценарийді жазу кезінде олар Шеллингпен және кейін Герман Канмен қысқаша кеңес алды. Кітаптың стиліне сәйкес келу үшін Кубрик бастапқыда оқиғаны тұжырымды драма ретінде түсірмекші болды. Алайда, ол алғашқы нұсқаны жазғанда өзара жойылғаннан туындайтын комедияны көре бастады. Кейін ол былай деді: "Мен оны қарапайым комедия ретінде жасау туралы ойым сценариймен жұмыс істеудің алғашқы апталарында келді. Мен сюжетке мазмұн қосып, көріністерді толыққанды елестете алмайынша, оларды күлкілі етіп қалдырмау үшін абсурдты немесе парадоксалды нәрселерді алып тастау керек екенін түсіндім; және осы нәрселер қарастырылып отырған көріністердің өзегіне жақын болды." Кубрик фильм үшін қарастырған атаулардың арасында "Доктор Ақырзаман немесе: Тіпті тырыспай-ақ үшінші дүниежүзілік соғысты қалай бастауға болады", "Доктор Странгеловтың Уранды құпия қолдануы" және "Тамаша бомба" болды. Фильмді қара комедияға айналдыру туралы шешім қабылдағаннан кейін Кубрик 1962 жылдың соңында Терри Саузернді қосымша сценарийші ретінде шақырды. Бұл шешімге Питер Селлерстен сыйлық ретінде алған Саузерннің "The Magic Christian" комикалық романының оқылуы ықпал етті, ал ол 1969 жылы Селлерстің фильміне айналды. Саузерн фильмге маңызды үлес қосты, бірақ оның рөлі Кубрик пен Питер Джордж арасында шиеленіс тудырды; 1964 жылдың тамызында "Life" журналы Саузерн сценарийдің негізгі авторы екенін көрсететін фотоэссе жариялады - бұл қате түсінік Кубрик пен Саузерн екеуі де түзетуге тырыспады, Джордж журналға 1964 жылдың қыркүйек айында жарияланған хат жолдады, онда ол фильмнің бастапқы романын өзі жазғанын және он ай бойы сценарийдің әртүрлі нұсқаларымен жұмыс істегенін атап өтті, ал "Саузерн Кубрик пен мен үшін қосымша қайта жазу жұмыстарын жасау үшін қысқа мерзімге жұмысқа алынды және менің және мырза Кубриктің артынан үшінші орында сценарийлік еңбек үшін сыйлық алды".
Сюжет пен түсірілім
Доктор Странгеллав Лондонға жақын орналасқан Шеппертон студиясында түсірілді, себебі Селлерс сол кезде ажырасу процесінде болғандықтан Англиядан шыға алмады. Соғыс бөлмесі үшін Кен Адам бастапқыда екі қабатты декорацияны жобалады, ол Кубрикке ұнады, бірақ кейін ол қалағанындай емес екенін шешті. Содан кейін Адам фильмде қолданылған дизайнмен жұмыс істей бастады – бұл экспрессионистік декорация «Доктор Калигари кабинеті» мен Фриц Лангтың «Метрополисі»мен салыстырылды. Бұл үлкен бетон бөлме (ұзындығы 40 метр, ені 30 метр, төбесінің биіктігі 35 метр) болды. Кубрик Адамнан төбені бетоннан салуын сұрады, режиссердің операторын тек декорациядағы шамдарды ғана пайдалануға мәжбүрлеу үшін. Сонымен қатар, шамдар шеңберінің әрбір шамшағы мұқият орналастырылып, Кубрик нәтижеге қанағаттанғанша сынақтан өтті. Пентагон фильмді түсіруде көмектеспегендіктен, декораторлар B-29 Superfortress және B-52 ұшақтарының пилот кабиналарын салыстырып, B-52 фюзеляжының геометриясына сәйкес келуге тырысып, ұшақтың пилот кабинасын мүмкіндігінше қайта жасады. B-52 1960 жылдары заманауи болып саналды, ал оның пилот кабинасына фильм түсіру тобының кіруіне рұқсат жоқ еді. АҚШ Әуе күштерінің қызметкерлерінің бірі қайта құрылған B-52 пилот кабинасын көргеннен кейін: «Бұл мүлдем дұрыс, тіпті CRM болатын кішкентай қара қорабына дейін» деді. Фильмнің 2001 жылғы Special Edition DVD нұсқасындағы «Доктор Странгеллавты жасау» фильмінде B-17 ұшағының кадрлары көрсетілген, оның фюзеляжының оң жағындағы артқы люктің үстіне иінтірекпен «Доктор Странгеллав» деп жазылған. 1967 жылы «Доктор Странгеллавтан» алынған ұшу кадрларының бір бөлігі «Битлз» тобының «Magical Mystery Tour» телефильмінде қайта қолданылды. BBC радиосының «Celluloid Beatles» деректі фильмінде редактор Рой Бенсонның айтуынша, «Magical Mystery Tour» командасы «Flying» әніне арналған тізбекті жабуға жеткілікті кадрларға ие болмады. Бенсон «Доктор Странгеллавтың» B-52 тізбесі үшін түсірілген әуе кадрларына қол жеткізді, олар Шеппертон студиясында сақталған. Кадрларды пайдалану Кубрикті Бенсонға шағымдануға итермеледі.
Қауіпсіз сәтсіздік
Red Alert авторы Питер Джордж сценарийді Кубрик пен сатирик Терри Саузернмен бірлесіп жазды. «Қызыл ескерту» фильмінің нұсқасынан гөрі көлемдірек және салтанаттырақ болды, сондай-ақ Доктор Странгелов кейіпі болмады, бірақ негізгі сюжеттік желісі мен техникалық тұрғысы жақтан ұқсас болды. Питер Джордж фильмнің түпнұсқа романына емес, ерте нұсқасына негізделген романдауын жариялады, онда оқиғаны шеңберлейтін бөлімде, жер бетіне келген және не болғанын анықтауға тырысатын шетелдіктер туралы айтылады. 2015 жылдың қазан айында Candy Jar Books баспасы бұл романды қайта жариялады, онда Странгеловтың ерте мансабына қатысты жаңа материалдар бар. «Доктор Странгелов» фильмін түсірілімі кезінде Стэнли Кубрик осыған ұқсас тақырыптағы «Қауіпсіздік қатесі» («Fail Safe») фильмінің түсіріліп жатқанын білді. «Қауіпсіздік қатесі» ультрареалистік триллер болғанымен, Кубрик сюжеттік ұқсастықтың оның фильмінің кассалық табысына зиян келтіруінен қорқыды, әсіресе егер ол бірінші болып шықса. Шындығында, «Қауіпсіздік қатесі» романы (фильм оған негізделген) «Қызыл ескерту» романына өте ұқсас болғандықтан Питер Джордж плагиат айыбымен сотқа жүгінді және соттан тыс келісімге келді. Кубрикті ең көп алаңдатқан нәрсе – «Қауіпсіздік қатесі» фильмінде беделді режиссер Сидни Люмет пен көрнекті актерлер Генри Фонданың АҚШ президенті және Уолтер Маттаудың Пентагон кеңесшісі, профессор Гротесхеле рөлінде ойнағаны болды. Кубрик «Қауіпсіздік қатесі» өндірісіне құқықтық бөгет қоюға шешім берді. Люмет «Доктор Странгеловтың жасалуы» атты деректі фильмде былай деп еске алады: «Біз актерлерді таңдауға кірістік. Фонданың қатысуы белгілі болды, бұл әрине, қаржылық жағынан үлкен міндеттемелерді білдірді. Мен де, Уолтер [Бернштейн, сценарийші] де дайын едік. Кенеттен Стенли Кубрик пен Columbia Pictures-тен сот арызы келіп түсті». Кубрик «Қауіпсіздік қатесі» романының («Қауіпсіздік қатесі», 1962) Питер Джордждың «Қызыл ескерту» романын плагиаттағанын, ал оған Кубрик авторлық құқыққа ие екенін мәлімдеді. Ол Гротесхеле мен Странгелов кейіпкерлерінің мақсаттарының ұқсастығын көрсетті. Бұл жоспар сәтті аяқталды, сот шешімімен «Странгеловты» қаржылаған және таратқан Columbia Pictures «Қауіпсіздік қатесін» сатып алды. Кубрик студияның алдымен өзінің фильмін шығаруын талап етті, ал «Қауіпсіздік қатесі» «Доктор Странгеловтан» сегіз ай кейін шықты, сыншылардың мақтауына ие болды, бірақ билет сатылымы орташа болды.
Аяқталуы
Фильмнің соңында Доктор Стрейнджлав: "Фюрер, мен жүре аламын!" деп айқайлайды, содан кейін ядролық жарылыстардың кадрлары көрсетіледі, олардың фонында Вера Линн мен оның тыңдаушылары "Біз қайтадан кездесеміз" әнін орындайды. Бұл кадрлар Бикини атолліндегі "Крестовый перелом" операциясының "Бейкер" атты түсірілімі, Тринити сынағы, "Сандстоун" операциясының бір сынағы, сондай-ақ "Кызыл қанат" және "Айви" операцияларындағы сутекті бомба сынақтарынан алынған. Кейбір кадрларда нысана ретінде қолданылған ескі соғыс кемелері (мысалы, неміс ауыр крейсері "Принц Эйген") анық көрінеді. Ал басқа кадрларда калибрлеу фонын жасау үшін пайдаланылған ракеталардың түтін іздерін көруге болады. "Goon Show" радио бағдарламасының бұрынғы авторы және Селлерстің досы Спайк Миллиган Вера Линннің әнін фильмнің соңына ұсынған.
Бастапқы аяғы
Бастапқыда фильмнің соңы соғыс бөлмесіндегі барлық адамдардың пирог тастауға қатысқан көрініспен аяқталуы жоспарланған еді. Пирог тастау көрінісінің неге тоқтатылғаны туралы әңгімелер әртүрлі. 1969 жылғы сұхбатында Кубрик: "Мен бұл фарс екенін және фильмнің қалған бөлігінің сатирикалық тонға сай келмейтінін шештім" деді. Сыншы Александр Уокер: "Кремді пирогтар соншалықты көп ұшып жүргендіктен, адамдардың бейнесі бұзылып, кімге қарап тұрғаныңды анықтау қиын болды" деп атап өтті. Пост-өндіріс кезінде Слим Пикенстің "адам Далласта барлық бұл заттармен өте жақсы демалыс күндерін өткізе алады" деген сөзі "Даллас" орнына "Вегас" деп аударылды, себебі Даллас Кеннединің қаза тапқан жері еді. Далласқа жасалған түпнұсқа сілтеме фильмнің француз тіліндегі субтитрленген нұсқасының ағылшын аудиосында сақталған. Бұл пирог тастау көрінісінің тоқтатылуының тағы бір себебі де болуы мүмкін. Көріністе Мәфли бетіне пирог тигеннен кейін генерал Тургидсон: "Мырзалар! Біздің жас, батыл президентіміз гүлденген шағында қаза тапты!" деп айғайлайды. Редактор Энтони Харви бұл көрініс "Колумбия Суреттері қорқып, президенттің отбасын ренжітеді деп ойламаса, сақталған болар еді" деді. Кубрик және басқалар бұл көрініс алдын ала көрсетімге дейін фильмнің қалған бөлігімен үйлеспегендіктен тоқтатылғанын айтты.
1994 жылы қайта шығарылған
1994 жылы фильм қайта шығарылды. 1964 жылы шыққан түпнұсқа 1.85:1 экран қатынамын пайдаланса, жаңа көшірме Кубриктің бастапқы ниетіне сәйкес, сәл төртбұрышты 1.66:1 (5:3) қатынасында болды.
Салқын соғысты сатирикалық тұрғыдан көтеру
Доктор Странгелав ядролық соғыс жоспарлауды паштайды. Ол "ракеталық қақтығыс" сияқты сол кездегі көптеген суық соғыс көзқарастарын сынайды, бірақ негізінен өзара толыққанды жойылу теориясына (MAD) сатиралық шабуыл жасайды, онда екі тарап та "жеңгеніне" қарамастан, ғаламдық апаттың қаупінен ядролық соғыстан тартынады. Әскери стратег және бұрынғы физик Герман Кан Джон фон Нейман жасаған MAD-тің шектеулерін көрсету үшін "Қиямет машинасы" деген теориялық мысал келтіріп, "Термоядролық соғыс туралы" (1960) кітабында жазған. Мұндай машинаның идеясы MAD доктринасымен логикалық тұрғыдан толыққанды қолданылған жағдайда үйлеседі. Сондықтан Кан әскерилердің қиямет машинасының идеясын ұнатып, оны құруы мүмкін деп алаңдады. MAD-ті және Эйзенхауэр әкімшілігінің КСРО-ның кез келген шағын қадамдарына қарсы жаппай жазалау доктринасын қатаң сынаған Кан, MAD-ті ақымақтықпен байланыстырды және АҚШ-ты пропорционалдылықты жоспарлауға шақырды, тіпті шектеулі ядролық соғысқа дайын болуға. Осы ойлармен Кан икемді жауап беру доктринасының жасаушыларының бірі болды, ол MAD-ге ұқсас болғанымен, шектеулі ядролық шабуылға пропорционалды немесе дәлдеумен жауап беруге мүмкіндік берді (қараңыз, қақтығыстың күшеюі). Кан Кубрикке жартылай шынайы "кобальт торий G" қиямет машинасының тұжырымын түсіндірді, содан кейін Кубрик осы тұжырымды фильмде пайдаланды. Кан өзінің жазбаларында және сөздерінде көбінесе суыққан және есептейтіндей көрінетін, мысалы, "мегаөлімдер" терминін қолдануы және АҚШ қанша адамды жоғалтып, экономикалық тұрғыдан қайта құруға болатынын бағалауы. Канның миллиондаған өлімге бейжай қарауы Тургидсонның президентке алдын ала ядролық соғыстың салдары туралы айтқан сөзінде көрінеді: "Мырза Президент, мен шашымызды бүлдіретінбіз деп айтпаймын. Бірақ оннан жиырма миллионға дейін қаза табады, ең көп дегенде, жағдайға байланысты". Тургидсонның "Мегаөлімдердегі әлемдік нысаналар" деп жазылған папкасы бар, бұл терминді Кан 1953 жылы ойлап тапқан және 1960 жылы шыққан "Термоядролық соғыс туралы" кітабында танымал болған. Фильмде айтылған радиациялық қорғаныс желісінің ұсынысы, оның радиациялық қорғаныс сипаттамалары жоғары, швейцариялық азаматтық қорғаныс желісімен салыстырылады және қарама-қайшы келеді. Швейцарияда халық санына қарағанда ядролық бомбадан қорғану орындарының артық қуаты бар, және заң бойынша жаңа үйлер де қорғану орындарымен салынуы керек. Егер АҚШ солай істесе, бұл MAD рухын бұзу болар еді және MAD жақтастарының пікірінше, жағдайды тұрақсыздандырар еді, өйткені АҚШ бірінші соққы бере алады және оның халқы екінші соққыдан көптеп аман қалар еді (қараңыз, MAD § Теория). 1960 жылдардың басындағы "Fail Safe" және "Доктор Странгелав" сияқты романдар мен Голливуд фильмдері АҚШ-тың ядролық қаруды бақылауы туралы сұрақтар көтергендіктен, Әуе күштері "SAC Command Post" деректі фильмін жасады, президенттік командаға жауап беруге және ядролық қаруды қатаң бақылауға дайын екенін көрсету үшін. Алайда, кейіннен құпиясы ашылған құжаттар бойынша академиялық зерттеулер көрсеткендей, суық соғыстың басында АҚШ әскери қолбасшыларына ядролық қаруды қолдануға президенттік өкілеттік берілген, бұл фильмнің сюжетінің осы бөлігінің ықтималдығын көрсетті. Бак Тургидсон және Джек Риппер кейіпкерлері Стратегиялық әуе қолбасшылығының генерал Кертис ЛеМейдің шынайы өмірін паштайды.
Жыныстық тақырыптар
Фильмнің көрсетілімінен кейінгі айларда режиссер Стэнли Кубрик Корнелл университетінің өнер тарихы факультетінен Леграс Г. Бенсоннан фильмді жыныстық тұрғыдан көп қабатты деп түсіндірген хат алды. Режиссер Бенсонға жауап жазып, осы түсіндірмені растады: "Шын мәнінде, сіз фильмдегі жыныстық құрылымды (ұшақтардың кіруінен бастап) соңғы құрысуға (Конгтың құлауы және нысанада жарылуына) дейін байқаған алғашқы адамсыз".
Шығару
Фильм алғашқы көрсетілімінде Солтүстік Америкада 4,420,000 АҚШ доллары табыс әкелді.
Сыни жауап
Доктор Странгельвов – Кубриктің Rotten Tomatoes сайтында ең жоғары бағаланған фильмі, 96 рецензия негізінде 98% мақұлдау рейтингісіне ие, ал орташа бағасы 9.1/10. Сайттың қорытындысында «Стенли Кубриктің керемет Суық соғыс сатирасы 1964 жылғыдай күлкілі әрі өткір болып қала береді» делінген. Фильм Metacritic-те де 32 рецензия негізінде 100 балдық жүйе бойынша 97 балл жинап, «көпшілік тарапынан жоғары бағаланғанын» көрсетеді. Фильм Metacritic-тің Видео/DVD бөліміндегі барлық уақыттардағы ең жоғары баллдар тізімінде 7-орында тұр. Ол АҚШ Ұлттық кино қорына сақтау үшін іріктелді. Доктор Странгельвов Роджер Эберттің «Ұлы фильмдер» тізіміне енген, ал ол оны «ғасырдың ең жақсы саяси сатирасы дерлік» деп сипаттаған. Барлық уақыттағы ең танымал комедиялық фильмдердің бірі саналатын бұл туынды 1998 жылы Time Out журналы оқырмандары жүргізген дауыс беруде барлық уақыттың 47-ші ең ұлы фильмі деп танылды. Entertainment Weekly журналы оны «100 ең ұлы фильмнің» тізімінде 14-орынға қойды. 2002 жылы Sight & Sound журналының «Ең жақсы фильмдер» сауалнамасында 5-орынды иеленді. The Guardian газетінің авторы Джон Паттерсон: «Комедия тарихында Доктор Странгельвов сияқты фильм бұрын болған емес. 50-жылдардың тоқыраған, параноикалық Америкасы құрметпен қараған барлық нәрсе – ядролық қару, Пентагон, Ұлттық қауіпсіздік кеңесі, президенттің өзі, техастық еркектік және судың фторидтелуіне байланысты коммунистік қауіп – бәрі бір ағаш кескіш машинаға түсіп, бұрынғы құрметін жоғалтты» деп жазды. Сондай-ақ, фильм Empire журналының «Барлық уақыттың 500 ең ұлы фильмі» тізімінде 26-орында, ал 2010 жылы Time журналы оны 1923 жылдан бергі 100 ең жақсы фильмнің бірі деп атады. Америка жазушылар гильдиясы оның сценарийін барлық уақыттағы ең жақсы 12 сценарийдің қатарына қосты. 2000 жылы Total Film журналының оқырмандары оны барлық уақыттың 24-ші ең жақсы комедиялық фильмі деп таныды. Фильм BBC-нің 2015 жылғы «100 ең ұлы американдық фильм» тізімінде 42-орынды иеленді. 2017 жылы BBC жүргізген 52 елден 253 киносыншының сауалнамасында фильм барлық уақыттың екінші ең жақсы комедиясы деп танылды.
Келесі жалғасы тоқтатылды
1995 жылы Кубрик Терри Саузернге "Стрейнджлавтың ұлы" атты жалғастырмасын жазуды тапсырды. Кубрик режиссерлікке Терри Гиллиамды қарастырып отырған. Сценарий толыққанды аяқталған жоқ, бірақ оқиғаның негізгі құрылымын көрсететін индекс карточкалары 1995 жылдың қазан айында Саузерн қайтыс болғаннан кейін оның қағаздарынан табылған. Оқиғаның көп бөлігі жер асты бункерлерінде өріледі, онда доктор Стрейнджлав әйелдер тобымен паналаған. 2013 жылы Гиллиам: "Кубрик қайтыс болғаннан кейін, онымен жұмыс істеген адамдардың бірі, ол мені режиссер етіп тағы бір "Стрейнджлав" фильмін жасауға ниеттенгенін айтты. Ол туралы мен оның өлімінен кейін ғана білдім, бірақ мен мұны істеуге қуанған болар едім", – деді.
Кезеңнен кезеңге бейімдеу
2023 жылдың 14 шілдесінде Армандо Яннуччи мен Шон Фоули бірлесіп жазған, Стив Куганның басты рөлде ойнайтын фильмнің сахналық қойылымы 2024 жылдың күзінде Лондонның Вест-Эндінде дебют жасайтыны жарияланды. Бұл Стэнли Кубриктің туындыларын сахнаға көтерудің алғашқы тәжірибесі болады.