Кіріспе

Бірінші Пуникалық соғыстың теңіз шайқасы; Мүмкін, тарихтағы ең ірі шайқас

Экном немесе Экономос түяғындағы шайқас (Ἔκνομος) – бұл б.з.д. 256 жылы Сицилияның оңтүстігінде Карфаген мен Рим республикасының флоттары арасында Бірінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 264–241) кезінде болған теңіз шайқасы. Карфагендік флотқа Ханно мен Гамилкар қолбасшылық етті; Рим флотына сол жылғы консулдар Марк Атилий Регул мен Луций Манлий Вульсо Лонг бірлесіп басқарды. Нәтижесінде римдіктердің айқын жеңісі тіркелді. Рим флоты 330 әскери кемеден және белгісіз сандағы көлік кемелерден тұратын, Рим порты Остиядан шығып, шайқасқа дейін шамамен 26 000 таңдалған легионерді алып кеткен еді. Олар Африкаға өтіп, қазіргі Тунис жеріндегі Карфаген жерін басып алуды жоспарлаған. Карфагендіктер римдіктердің ниетін біліп, Сицилияның оңтүстік жағалауында оларды тоқтату үшін барлық қолдағы 350 әскери кемені жинады. Жалпы саны шамамен 680 әскери кеме, 290 000-ға дейін экипаж бен теңізшілермен, бұл шайқас ежелгі тарихтағы ең ірі шайқас саналды және, мүмкін, қатысқан жауынгерлер саны бойынша тарихтағы ең ірі теңіз шайқасы болды. Флоттар кездескен кезде карфагендіктер бастама көтеріп, шайқас үш жеке шайқасқа бөлінді, онда карфагендіктер кеме басқарудағы жоғары шеберліктерімен жеңіске жетеді деп үміттенді. Ұзақ және шатас күрес барысында карфагендіктер шешулі түрде жеңілді, 30 кемесі батып, 64 кемесі римдіктерге түсті, ал римдіктер 24 кемесін жоғалтты.

Сицилиядағы операциялар

264 жылға дейін Карфаген мен Рим мемлекеттері соғысқа шығып, Бірінші Пуникалық соғысты бастады. Карфаген Батыс Жерорта теңізінде бекемделген теңіз державасы болды, ал Рим жақында По өзенінің оңтүстігіндегі материктік Италияны бірлікке біріктірген еді. Соғыстың тікелей себебі – Сицилиядағы Мессана (қазіргі Мессина) қаласын бақылау мәселесі болды. Ал екі тарап та Сицилиядағы ең қуатты қала-мемлекет – Сиракузаны бағындыруды көздеді. 256 жылға қарай соғыс римдіктердің карфагендіктерді толық жеңіске жеңіп, кемінде Сицилияның барлық аймағын бақылауға тырысуымен кеңейді. Карфагендіктер дәстүрлі саясатын ұстанды – қарсыластарының әлсіреуін күтіп, содан кейін өздерінің біраз немесе барлық иеліктерін қайтарып алып, өзара тиімді бейбіт келісімге келуді жоспарлады. Римдіктер көбінесе құрлықтағы күш болғандықтан, Сицилияның көп бөлігін бақылауға алған. Соғыс осы аймақта тоқтап қалды, себебі карфагендіктер жақсы бекітілген қалаларын қорғауға күш салды; олар көбінесе жағалауда орналасқандықтан, римдіктердің басым армиясын араластыру мүмкін болмай, оларды жабдықтау және нығайту оңай болды. Соғыстың орталық нүктесі теңізге ауысты, онда римдіктердің тәжірибесі аз еді; бұрын теңіз күшіне қажеттілік туғанда олар одақтастары ұсынған шағын эскадрильяларға сүйенген.

Кемелер

Осы кезеңде Карфаген флотының негізгі әскери кемесі квинкерема болды, яғни "бес қатар ескекпен" жүретін кеме. Квинкерема – ұзын, су деңгейінде кең, палубасы теңізден жоғары тұратын және шамамен жылдамдықпен қозғалатын галера еді. Галера сарапшысы Джон Коутс олардың ұзақ уақыт бойы жылдамдығын сақтай алатынын айтқан. Квинкерема бұрынғы Жерорта теңізі флотының негізгі кемесі болған триремадан әлдеқайда артық әскери кеме болып саналды, сондай-ақ ауыр болғандықтан, триремаларға қарағанда жаман ауа райында жақсы өтетін. Қазіргі заманғы "Олимпиада" галерасының көшірмесі сағаттап жылдамдыққа жетіп, тұрақты жүзу жылдамдығын көрсеткен. Квинкеремалардағы ескекшілердің орналасуына қатысты қабылданған теория бойынша, үш қатар ескек болар еді – бірінің үстіне бірі орналасқан, ең үстіңгі екі қатарда екі ескекші, ал ең төменгі қатарда біреуі болған, яғни әр қатарда бес ескекшіден. Бұл галераның әр жағындағы 28 қатарға дейін қайталанатын, барлығы 168 ескек болатын. Кемені тиімді басқару үшін әрбір ескекте кем дегенде бір тәжірибелі адам болуы қажет еді. Кемелер катафракт, яғни "қорғалған" кемелер ретінде салынды, олардың корпусы ескекшілерді қорғау үшін жабық болды және теңізшілер мен катапульттарды тасымалдай алатын толық палубасы болды. Карфагендік квинкеремалар ескекшілерді орналастыруға арналған жеке "ескек жәшігін" пайдаланды, ол негізгі корпусқа бекітілген. Бұл жаңалық ескекшілердің жоғарырақ немесе палуба деңгейінде орналасуын қамтамасыз етті, бұл корпусқа беріктік қосып, жүк көтергіштік қабілетін арттырды; сонымен қатар ескекшілердің желдету жағдайларын жақсартты, олардың төзімділігін сақтау үшін маңызды фактор және осылайша кеменің жылдамдығын ұзартуға мүмкіндік берді. 260 ж.б.д. римдіктер 100 квинкерема және 20 триремадан тұратын флот құруға кірісті. Олар өз жобалары үшін Карфагеннің құлаған квинкеремасын үлгі ретінде пайдаланды. Тәжірибесіз кеме жасаушылар болғандықтан, римдіктер Карфагендік кемелерге қарағанда ауыр және маневрлеуге қиын кемелер салды. Квинкерема Пун соғыстары кезінде римдік және карфагендік флоттардың негізгі күші болды, бірақ гексаремалар (бір қатарда алты ескекші), квадриремалар (бір қатарда төрт ескекші) және триремалар да кейде еске алынады. Бұл типтің кең таралғандығы соншалық, Полибий оны жалпы "әскери кеме" деген сөздің қысқаша түрі ретінде қолданды. Квинкерема 300 адамнан тұратын экипажды тасымалдады: 280 ескекші, 20 палуба экипажы және офицерлер; сонымен қатар әдетте 40 теңізшіден тұратын құрамды алып жүрді; егер шайқас жақын деп есептелсе, бұл саны 120-ға дейін жететін.

Теңіз операциялары

Қайық жүргіштерді бірлікте жұмылдыру, тіпті күрделі шайқас маневрларын орындау үшін ұзақ және қиын жаттығулар қажет болды. Нәтижесінде, римдіктер бастапқыда тәжірибелі карфагендіктерге қарағанда нашар жағдайда болды. Карфагендіктердің басымдығына қарсы тұру үшін римдіктер корвусты енгізді – жау кемесінің палубасына тіреліп, бекітілуге арналған, астыңғы жағында ауыр тікені бар, кең және ұзын көпір. Бұл рим легионерлеріне теңізшілер ретінде жау кемелеріне шабуыл жасап, басып алуға мүмкіндік берді, бұрынғы дәстүрлі шабуыл – тараудан гөрі. Барлық соғыс кемелерінде су сызығында орналасқан үш қатарлы қола пышақтардан құралған тараулар болды, олардың салмағы 500 кг-ға дейін жететін. Олар жоғалған балауыз әдісімен жеке-жеке жасалып, галереяның мұрын бөлігіне қозғалмай бекітілді. Пуникалық соғыстарға дейінгі ғасырда, кемеге шабуыл жасау жиіледі, ал тараулар азайды, себебі осы кезеңде қолданылған үлкен және ауыр кемелерде тарау үшін қажетті жылдамдық пен маневрлік қабілет болмады, ал олардың берік құрылысы сәтті шабуыл жағдайында да тараудың тиімділігін азайтатын. Римдіктердің корвусты бейімдеуі осы тенденцияның жалғасы болды және кемелерді маневрлеу дағдыларындағы олардың бастапқы кемшіліктерін жойды. Алайда, мұрынға қосылған қосымша салмақ кеменің маневрлігін нашарлатты, ал жағдайы нашар теңізде корвус пайдасыз болды. Көбінесе римдіктердің корвусты қолдануының арқасында карфагендіктер б.з. 260 жылы Мила және б.з. 257 жылы Сулкиде өткен ірі теңіз шайқастарында жеңілді. Бұл жеңістер және Сицилиядағы соңғы тығырық римдіктерді теңіз стратегиясына назар аударуға және Солтүстік Африкадағы карфагендіктердің орталығын басып алып, олардың астанасы Карфагенге (қазіргі Тунис маңында) қауіп төндіру жоспарын жасауға итерді, соғыстың жеңіске апаруы үмітімен. Екі тарап та теңіз үстемдігін орнатуға бейілді болды және өз теңіз күштерін сақтап, арттыру үшін көп ақша мен еңбек күшін жұмсады.

Кіріспе

Карфагендік флот 256 жылдың көктемінде Карфагенде жиналып, Сицилиядағы негізгі базасы Лилибаумға (қазіргі Марсала) бағыт алып, қайта жабдықталып, теңіз жаяу әскері ретінде қолдануға жауынгерлерді мінгізді. Содан кейін Сицилия жағалауымен шығысқа қарай Гераклея Миноаға дейін жүзіп, карфагендіктердің әлі де Сицилиядан жұмыс істеп тұрған кемелерімен – кем дегенде 62 және мүмкін одан да көп кемелермен қосылды. Осыдан кейін Карфагендік флоты 350 кемеге жетті, олардың көбісі квинкеремалар болатын. Флотқа алты жыл бұрын Агригент түбінде жеңілген Хано және Терма шайқасында жеңіске жеткен Хамилкар (Хамилкар Барка емес) басшылық етті. Римдіктер де шамамен сол уақытта, Рим порты Остияда жиналды. Рим флоты 330 әскери кемеден тұрды, олардың басым көпшілігі квинкеремалар еді. Олармен бірге белгісіз саны көлік кемелер де болды, олардың көпшілігі жау әскерінің аттарын тасымалдады. Сол жылғы екі консул – Марк Атилий Регул және Луций Манлий Вульсо Лонг – флотқа басшылық етуге тағайындалды. Әрқайсысы бір гесаремада жүзіп, олар шайқасқа қатысқан ең үлкен кемелер еді. Рим флоты Италия жағалауымен оңтүстікке қарай жүзіп, Мессанадан Сицилияға өтіп, оңтүстікке, содан кейін батысқа қарай Пинтияс (қазіргі Ликата) жол айдынына жетіп, Сицилиядағы рим армиясымен кездесті. Рим флоты әр кемеге 80 таңдаулы легионерді мінгізді, оларды Африкаға қондырып, стратегиялық мақсаттарына жетуді немесе карфагендік флот оларға қарсы шыққан жағдайда галереялардың теңізшілерін күшейтуді жоспарлады. Барлығы рим флотында 140 000 адам болды: есушілер, басқа да экипаж, теңізшілер және сарбаздар. Карфагендіктердің саны нақты белгілі емес, бірақ Полибий 150 000 деп бағалаған, және қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі осы пікірді қолдайды. Егер бұл сандар шамамен дұрыс болса, онда Экном шайқасы барлық уақыттағы ең ірі теңіз шайқасы болуы мүмкін, оған қатысқан жауынгерлердің саны бойынша. Римдіктер Пинтиястан Солтүстік Африкаға тікелей жүзбей, батысқа қарай жүзіп, Сицилия бұғазының ең тар жерінен өтуді көздеді. Бұл флоттың ашық теңізде өткізетін уақытын азайтуға мүмкіндік берді, өйткені сол кездегі кемелер, әсіресе теңізге жарамсыз галереялар, мүмкіндігінше құрлық көрінетін жерде сақтауға тырысты. Карфагендіктер римдіктердің ниетін біліп, олардың бағытын дұрыс болжады. Олар Ликатадан шыққан рим флотын Миноядан шығысқа қарай тосқауылдады. Көптеген деректерде флоттар римдіктер Ликатадан шыққаннан кейін Экном мүйісінде кездескендігі айтылады. Алайда, бұл Полибий немесе басқа да негізгі дереккөздермен расталмайды, бұл қазіргі заманғы конвенция. Орта ғасыр тарихшысы Иоанн Зонарас Дио Кассийге сілтеме жасай отырып, шайқастың Гераклея Миноаның шығысында өткенін айтады.

Шайқас

Рим флоты Сицилия жағалауымен тығыз құрамда жылжыды. Олар әртүрлі мөлшердегі төрт эскадрильяға бөлінді. Бірінші екі эскадрилья (I және II) жол бастады, әрқайсысы эшелонмен орналасып, бірге кене пішіндес құрылым жасады. Оң жақтағы эскадрилья Вулсоның, сол жақтағы эскадрилья Регулдың басқаруында болды. Консулдардың гексремалары бір-бірімен қатар, кене пішіндес құрылымның «ұшында» жүзіп өтті. Үшінші эскадрилья (III) олардың артында көліктерді сүйреп жүрді. Төртінші (IV) қатарға қосылып, артты қорғады. Карфагендіктер римдік флотқа кездесуді күтіп, шығысқа қарай жүзіп кетті, ал шағын барлау кемелері олардың жақындауы туралы ескерту берген болуы мүмкін. Олар үш тең емес эскадрильяға бөлінді, бір қатарға орналасып, сол жақ қанатын (1) алға жылжытты. Карфагендіктердің орталығын (2) Хамилкар, оң жағын (3) Ханно басқарды. Екі флот та бір-бірін көріп, алға жылжи бастады. Римнің екі жетекші эскадрильясы, бірінші және екіншілері, Карфагендіктердің орталығына бет алғанда, Хамилкар өзінің орталығымен, Карфагендіктердің екінші эскадрильясымен, мүмкін кері қарай есу арқылы, сирек шегінуді ұйымдастырды, ал консулдар оларды қуды. Римдіктердің үшінші эскадрильясы, көліктерді сүйреп келе жатып, артқа қалды және екі алдыңғы және екі артқы римдік эскадрильялар арасында кеңістік пайда болды. Карфагендіктердің екі қанаты да римдік орталықты басып өтіп, корвустың қону механизмін болдырмау үшін екі артқы эскадрильяға шабуыл жасауға тырысты. Карфагендіктердің құрлыққа қарай орналасқан эскадрильясы, біріншісі, римдіктердің үшінші эскадрильясына, олардың ортасы алға жылжуынан ашылған, көліктерді сүйрейтін римдік әскери кемелеріне шабуыл жасады. Римдіктер маневр жасау үшін сүйрегіштерді тастады. Ханноның күштері, теңізге қарай, Карфагеннің үшінші эскадрильясы, Карфагеннің ең жылдам және ең маневрлі кемелерінен тұрды және олардың флотының артқы жағында римдік эскадрильяға шабуыл жасады, олардың төртіншісі; қазір жүзіп бара жатқан көліктер кедергі келтірді. Римдік орталықты екі артқы эскадрильядан бөлгеннен кейін, Хамилкар және оның Карфагендік екінші эскадрильясының кемелері қуып келген римдіктермен күресуге бұрылды. Осылайша шайқас үш жеке ұрысқа бөлінді. Қазіргі және ежелгі тарихшылар Хамилкардың шегінуі осы жағдайды туғызуға бағытталғанын болжайды: римдіктердің тығыз құрамын бұзу және карфагендіктерге корвилердің қатерінен құтылу үшін үлкен тактикалық шеберлігін пайдалануға мүмкіндік беру, сондай-ақ римдік кемелерді бүйірлерінен немесе артқы жағынан соққыға түсіру. Экном заманында римдік кемелердің жылдамдығы мен маневрлеу қабілеті, сондай-ақ экипаждардың шеберлігі карфагендіктерге жете алмады. Римдіктер өздерінің теңіз флотын алғаш рет құрғаннан бері төрт жыл ішінде шеберлікке ие болды, ал Карфаген теңіз флотының көлемі жақында үлкен ұлғаюы олардың көптеген экипаждарының тәжірибесі аз екенін білдірді. Сондықтан олардың кемелері мен кемешілерінің кемеде жүзу қабілеті олар ойлағаннан да нашар болды. Оның үстіне, римдік кемелер карфагендіктер күткендей, соққыға төтеп беруге жақсырақ дайын болды. Бұл үш жекпе-жек формасыз ұрыс-керіске айналды, онда кемелерді жақсы басқаруға көп мән берілмеді. Екінші жағынан, римдіктер өздерінің корвилерін пайдалана алғанда, Африкаға тасымалдау үшін кірген тәжірибелі және ауыр қаруланған легионерлердің артықшылығы болды. Римдіктердің үшінші эскадрильясының қолбасшылары, көліктерді сүйреп жүргендері, олар жеңілгенін сезініп, жағалауға қашты. Олар өздерінің негізгі флотынан алға қарай соғысқа кіріскеніне қарамастан, қарсыластары, Карфагеннің бірінші эскадрильясының кемелері оларды жағалаудан тоқтатып тастамады. Сол жерде римдіктердің үшінші эскадрильясы қорғаныс позициясын алды: олар жағалауға қарамай, жағалаудан алыс тоқтады, сондықтан карфагендіктер тек қана олардың бүйірлеріне қиындықпен шабуыл жасай алды және егер римдіктер алдыңғы жағынан шабуыл жасаса, римдіктердің корвилеріне қарсы тұруға мәжбүр болды. Осыған қарамастан, бұл шайқас римдіктер үшін ең қиын болды. Римдіктердің артқы эскадрильясы да карфагендіктердің үшінші эскадрильясынан жеңіліп қалды. Олар қарсылық көрсетті, бірақ жағдайы қиын болды. Шайқастың шешімі екі флоттың орталықтары арасындағы шайқаста болды – римдіктердің бірінші және екінші эскадрильялары карфагендіктердің екінші эскадрильясымен шайқасты. Римдіктердің бірнеше кемесі, сондай-ақ карфагендіктердің бірнеше кемесі суға батып кетті. Карфагендіктердің тағы да кемелері жаудың қолына түсіп, тұтқынға алынды. Ұзақ күрес аяқталғаннан кейін Карфаген орталығының экипажы көңілі құлап, қашқа бас салды. Консулдардың сигналдарына жауап ретінде римдік орталық қуып жете беруді тоқтатып, екі артқы эскадрильясына көмектесу үшін және жүзіп бара жатқан көліктерді құтқару үшін кері қайтты. Вулсоның бірінші эскадрильясы Карфагеннің бірінші эскадрильясына шабуыл жасады. Регулдың екінші эскадрильясы Ханноның үшінші эскадрильясына шабуыл жасады. Ол карфагендіктердің олармен күресіп жатқан римдік төртінші эскадрильясына қарсы тұрып, оларды қоршауға асықты. Ханно Карфагеннің үшінші эскадрильясының құтқарыла алған кемелерімен шегінді. Регул және оның римдік екінші эскадрильясы Vulso-ның римдік бірінші эскадрильясымен соңғы, әлі де күресіп жатқан Карфаген эскадрильясына, біріншісіне шабуылға күш қосты, ол қазір қоршауда болды. Осы кезде карфагендіктер ең көп шығынға ұшырады; жағалауға тығылып, көптеген кемелері болмаған 50 кемесі капитуляциялады. Ұзақ және шатасқан күрес күнінен кейін карфагендіктер шешулі түрде жеңіліп, 30 кемесі суға батып, 64 кемесі римдіктердің 24 кемесі суға батқанға дейін тұтқынға алынды. Карфагендіктер 30 000 мен 40 000 арасында адамдарды жоғалтты, көпшілігі тұтқынға алынды; римдіктердің шығыны шамамен 10 000 қаза болды.

Салдары

Соғыстан кейін римдіктер Сицилияға кемелерді жөндеуге, экипаждарды демалдыруға және күштерін қайта ұйымдастыруға кірісті. Мила шайқасынан кейін қалыптасқан дәстүр бойынша, тұтқынға алынған Карфаген кемелерінің мұрттары Римге, Форумдағы спикерлер алаңын безендіру үшін жіберілді. Карфаген флоты өз суларына қайтып, жаңадан соғысуға дайындалды. Оның қолбасшылары римдіктердің қону орнын болжай алмады, ал Регул басқаратын римдіктер Аспис (қазіргі Келибия) жеріне сәтті қонғанда, олар Бон мүйісінің батыс жағында болды және оны қоршауға алды. Манлий Римге оралып, жеңіс тойын өткізді. Хамилкар және 5500 карфагендік әскер Сицилиядан Африкадағы Карфаген армиясын күшейту үшін алынып шығарылды. Регулдың жорысы бастапқыда сәтті болды, және 255 ж.б.д. карфагендіктер бейбітшілік сұрады. Регул ұсынған талаптар тым қатал болғандықтан, карфагендіктер оның әскерін жеңіп, соғысты жалғастырды. Римдіктер аман қалғандарын эвакуациялау үшін флот жіберді, ал карфагендіктер оған қарсы тұруға тырысты. Африка жағасындағы Гермеум мүйісінде болған шайқаста карфагендіктер ауыр жеңіліске ұшырады, 114 кемесін жоғалтты. Рим флоты Италияға қайтып келе жатқанда, дауылға ілігіп, 384 кеме мен 100 000 сарбазды жоғалтты. Бұл мүмкін, «ко́рвус» римдік кемелерді теңізге жарамсыз еткен болуы мүмкін; осы апаттан кейін оның қолданылғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Соғыс, ақырында, б.з.д. 241 жылы Эгат аралдары шайқасында римдіктердің жеңісімен аяқталды, бұл келісімге келген бейбітшілікке әкелді. Осыдан бастап Рим Батыс Жерорта теңізінде және, көбінесе, Жерорта теңізі аймағындағы басты әскери күшке айналды. Соғыс кезінде 1000 галера салып, жұмсалған зор күш-жігер Римнің 600 жылға созылған теңіз үстемдігіне негіз салды.