Жаңа Хасидтік Ағым: Яһуди Дініне Жаңа Көзқарас

Кіріспе

Неохассидизм немесе неохассидут – яһуди дініне қатысты адамдардың хасидтік иудаизмнің сенімдері мен тәжірибелерін оқып үйреніп, оларды өз өміріне немесе дұға үйіне енгізуі, бірақ хасидтік топқа ресми түрде қосылмауы. 20-шы ғасырда неохассидизмді Хиллель Цайтлин, Мартин Бубер, Абрахам Джошуа Хешел, Лоуренс Кушнер, Зальман Шахтер Шаломи және Артур Грин сияқты жазушылардың еңбектері танымал етті. Неохассидизм – иудаизмнің жеке бір бағыты емес, иудаизмнің барлық ағымдарында – дәстүрлі және дәстүрлі емес ағымдарында кездесетін иудаизмге деген көзқарас. Дәстүрлі емес яһудилердің арасында неохассидизмнің жақтаушыларын консервативтік, реформалық, реконструкционистік және «Алеф: еврейлік жаңару одағы» сияқты бағыттарда кездестіруге болады. 1970-ші және 1980-ші жылдары АҚШ-та Шломо Карлебах, Арье Каплан, Цви Арье Розенфельд және басқалардың ықпалымен, сондай-ақ сол кездегі басым бағыт болған контрмәдениет қозғалысын көрсететін «дәстүрлі» дәстүрлі яһудилер арасындағы баали тешувалардың арасында ұқсас қозғалыс байқалды. Ол белгілі бір дәрежеде бүгінгі күнге дейін сақталған, мысалы, Карлебах миняны және Бреслов қозғалысының өсуі сияқты құбылыстарда көрініс береді.

ХХ ғасырдың басында

Мартин Бубер 20 ғасырдың басында жазған "Хасидизм әңгімелері" және "Баал Шем Тов туралы аңыз" сияқты кітаптары арқылы модернизацияланған еврейлер арасында хасидизмге деген қызығушылықты оятуға көмектесті. Осы кітаптарында Бубер әңгіме айтудың маңыздылығына және ерте хасидтік тәлімгерлердің сүйкімділігіне, оның жеке руханилыққа жеткізуші құрал ретіндегі рөліне назар аударды. Осылайша, бұл кітаптар Бубердің жаңа, персоналистік және экзистенциалдық діни ұғымды қалыптастыруға бағытталған үлкен жобасының бір бөлігін құрайды. Бубер, әсіресе оның замандасы, жас Гершом Шолем, хасидизмді ерекше көзқараспен, хасидтік сенімдер мен әдебиетін дұрыс емес бейнелегені үшін көп сынға ұшырады. Бірақ, Бубердің хасидизмге деген ықыласы көптеген адамдарға ұнады және 20 ғасырда хасидизм мен дәстүрлі емес еврейлер арасындағы романтикалық қарым-қатынас бастау алды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Орталық және Шығыс Еуропаның хасидтік орталықтары қирағанда, аман қалған қауымдардың бір бөлігі Америкаға көшіп, американдық яһудилерге олармен, олардың дәстүрлерімен және сенімдерімен тікелей танысуға жаңа мүмкіндіктер жасады. Бұл қауымдардың көпшілігі өздерін уыстап, жабық болды, бірақ бірнешеуі, негізінен Хабад және Братслав (немесе Бреслов) хасидтері, еврей қауымына жақындауға тырысып, хасидтік өмір салтына көбірек яһудилерді шақыруға ұмтылды. Сонымен қатар, Холокосттан қашқан және хасидтік әулеттен шыққан Абрахам Джошуа Хешел де маңызды рөл атқарды. Ол Америкадағы академиялық жолын HUC-те қиын соғыс жылдарында бастады, бұл оның өмірін сақтап қалды. 1946 жылы ол консервативті иудаизмнің интеллектуалдық орталығы – Американың еврей теологиялық семинариясына ауысты. Мұнда да ол хасидтік қызығушылықтары мен салты үшін маргиналдануға ұшырады, бірақ мистикалық сипаттағы феноменологиясына қызыққан сергек студенттердің (және кейін қауымдық раввиндердің) кішкентай тобымен өзін қоршады. 1960 жылдардың басында Хешел өзінің «Адамды іздеген Құдай» және «Пайғамбарлар» кітаптарын жариялап, белгілі теолог ретінде танылды. Осы даңқпен бірге оның хасидтік тамырларына және олардың оның іліміндегі рөліне қызығушылық артты. Оның 1960-1970 жылдардағы әлеуметтік белсенділігі де көптеген жас яһудилерге ұнады.

1960 және 1970 жылдар

Хешелдің 1960 жылдардағы және 1970 жылдардың басында JTS-те оқыған бірнеше студенті кейіннен Хавура қозғалысына қатысты. Бұл – реформа теологы Якоб Петуховскидің 1960 жылдары ұсынған еврей қауымдастығының балама, бейресми түрін құру жобасы. Қозғалыс кең ауқымды рухани бейімділіктерді қамтыса да, негізін қалаушылардың арасындағы Артур Васкоу, Артур Грин және Майкл Лернер сияқты еврейлер Хешел мен Шахтер Шаломидің бірлескен ықпалымен хасидизмді одан әрі зерттеу және оны американдық стильде қайта жаңарту жобасын қолға алды. Бостон қаласында Грин мен Шахтер Шаломи бірлесіп құрған эксперименталды, жартылай қауымдық қозғалыстың жетекшісі – Хавурат Шалом, Хавура иудаизмінің ең маңызды туындысын – «Өзің жаса» иудаизміне арналған үш кітаптан тұратын «Еврей каталогы» сериясын жариялады. Бұл серия хасидтік мәдениетке деген құлшыныс пен мол ақпаратпен жазылған. Хасидизмнің ықпалындағы Хавура қауымдастықтары Каббаланың да ықпалына түсті. Бұл болашақ нео-хасидтер дәстүрлі хасидизмнің тартымды аспектілеріне назар аударды, бірақ қазіргі заманғы теңдік принциптерімен қақтығысатын, әйелдерге, сексуалдыққа және еврей емес адамдарға қатысты хасидизмнің көзқарастары сияқты ілімдерді қабылдамады. Васкоу мен Лернер сияқты осы жақтастардың бірнешесі еврей қауымдастығы мен еврейлік жаңару қозғалысында танымал жазушылар мен зиялыларға айналды. Грин мен Лоуренс Файн сияқты басқалары еврей академиялық ортасының жетекші ғалымдары болды, хасидизмді бағалап, оның идеялары мен дәстүрлерін қазіргі заманғы әдет-ғұрыптар мен өмір салтына бейімдеуге қызығушылық танытты. «Азап шеккен шебер», «Шындықтың тілі» және «Сенің сөзің от» сияқты кітаптары арқылы Артур Грин (және басқалары) хасидизмді американдық еврей қауымдастығының формалды және кейде рухани құрғақ әлемінде жеке руханилықты іздейтін еврейлер үшін қолжетімді және қызықты етті. Либералды қозғалыстардың арасында реформаторлар қауымдастығы бұл үрдіске ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті, бірақ Герберт Вайнер мен Лоуренс Кушнер сияқты бірнеше раввиндер хасидизмді реформаторлық стильде түсіндіруді бастады, оның ықпалын кеңейтті. Академиктер, ізденушілер, діни қызметкерлер, зиялылар, «балама» раввиндер мен мұғалімдер арасындағы хасидизмге деген беймәлім қызығушылықтың осы үйлесімділігі «Неохасидизм (НХ)» терминінің пайда болуына әкелді. Филадельфиядағы П'най Ор қауымы, Пенсильвания және Фоллс Вилидждегі Элат Чайим оқу орталығы сияқты бірнеше ресми топтар мен мекемелер НХ-ның күшті ықпалында. НХ сонымен қатар Артур Грин декан болып тұрған кезде Реконструкционистік раввиндік семинарияда (РРС) ерекше орын алды.

Several of Heschel's students at JTS during the turbulent 1960s and early 1970s eventually became involved in the embryonic Havurah movement, a loosely defined project of creating an alternative, informal type of Jewish community first proposed by Reform theologian Jakob Petuchowski in the 1960s. While the movement spanned a broad spectrum of spiritual proclivities, some Jews in the founding circles, like Arthur Waskow, Arthur Green, and Michael Lerner, under the combined influence of Heschel and Schachter Shalomi, took up the project of further exploring Hasidism and recasting it in an American idiom. Havurat Shalom, the flagship of this experimental quasi communal movement which was started jointly by Green and Schachter Shalomi in Boston, produced the greatest artifact of Havurah Judaism, the Jewish Catalog series, a set of three books devoted to "do it yourself" Judaism, written with a healthy dose of information and enthusiasm for things Hasidic. Havurah communities influenced by Hasidism were also influenced by Kabbalah. These future neo Hasids focused on selected attractive aspects of traditional Hasidism while rejecting teachings they found incompatible with modern egalitarian commitments, such as Hasidism's attitudes toward women, sexuality, and non Jews. A few of these devotees, like Waskow and Lerner, became writers of note and public square intellectuals in the Jewish community and in the Jewish Renewal movement. Others, such as Green and Lawrence Fine, became leading scholars in the Jewish academic world, bringing an appreciation of Hasidism and an interest in adapting its ideas and customs to contemporary mores and life. Through books like Tormented Master, The Language of Truth and Your Word Is Fire, Arthur Green (and others) made Hasidism both more accessible and compelling for Jews seeking personal spirituality amidst the outwardly focused and sometimes spiritually dry world of the formal American Jewish community. Among the liberal movements, the Reform community remained resistant to this trend for a longer period, but a few rabbis, such as Herbert Weiner and Lawrence Kushner, also started translating Hasidism into a Reform idiom, expanding its influence. This overlapping of amorphous interest in Hasidism among academics, seekers, religious functionaries, intellectuals, "alternative" rabbis and teachers, has led to the coining of the term "Neo Hasidism (NH)." A few formalized groups and institutions, such as P'nai Or congregation in Philadelphia, Pennsylvania and Elat Chayyim Retreat Center in Falls Village, CT, are heavily influenced by NH. NH also enjoyed a period of pre eminence at the Reconstructionist Rabbinical Seminary (RRC) during Arthur Green's tenure there as dean.

Қазіргі православиеде

Соңғы бірнеше жылда, көптеген қазіргі православие өкілдері хасидтік тұлғалардың мәтіндерін және өмір салтын зерттеуге кірісті. Ең белгілілері – Хабад еңбектері (мысалы, «Таня») және Бреслов раввині Нахманның жазбалары. Нью-Йорк штатының Вудмер қаласында «Аиш Кодеш» қауымын құрған раввин Моше Вайнбергер қазіргі православиедегі неохасидтік қозғалыстың «басты өкілі» деп кеңінен танылады.

Хасидтермен ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Неохасидтік иудаизм хасидтік иудаизмнен маңызды айырмашылықтарға ие. Хасидтік яһудилер өздерінің реббесін Құдаймен «девекут» (бірлік) күйінде, көпшілікке берілмеген жағдайдағы адам деп қарастырады; ребби (немесе цадик) жүрегін зұлымдықтан тазартыпты. Сонымен қатар, хасидтер өздерінің Ребесін Құдаймен салыстырады, себебі цадик құдайлық еріктің арнасы болады. «Цадик – жаратушы сияқты, төменгі және жоғары әлемдерде біріккен». Паричтің Хиллель Халеви. «Құдайдың еркі мен цадиктың еркі – біреу». Мезеричтің Дов Бері.

By definition, neo Hasidic Judaism has significant differences from Hasidic Judaism. Hasidic Jews view their rebbe as a person who is literally in a state of devekut (communion) with God in a way that most people are not; that a rebbe (or tzaddik) has purged his heart of the Evil Inclination. Further, Hasidim compare their Rebbe with God, in that the tzaddik becomes a channel for the divine will. “A tzadik is like the creator, he is unified in the lower and higher worlds.” Hillel Halevi of Paritch

“The will of God and the will of the tzadik are one“. Dov Ber of Mezeritch

In contrast, these beliefs are completely rejected by neo Hasidism. Adherents of neo Hasidic Judaism view their rabbis and prayer group leaders as people who are superior only in academic credentials for instance, someone with rabbinic ordination and an academic record of studies in some topic (liturgy, rabbinic literature etc.) is respected as an academic. No human is considered to be more holy than any other. Neo Hasidism aims to be more egalitarian. Neo Hasidim reject the Hasidic doctrine of bonding with the Tzadik (התקשרות לצדיקים); Hasidic Jews view their Rebbe as an intermediary between God and man (albeit in a functional and not an essential sense). Hasidic Jews are seek to bind themselves to God by virtue of being bound to their rebbe. Such ideas are largely rejected by Jews outside of Hasidic Judaism, including by neo Hasidism. Neo Hasidim reject the Hasidic doctrine of dynastic succession. In Hasidic communities, the son (or son in law) of a Rebbe usually becomes the next rebbe. In contrast, this dynastic succession is rejected by neo Hasidim. Neo Hasidim reject the Orthodox doctrine of strict gender differentiation in observance. In Hasidic Judaism, most mitzvot, including wearing tallitot, tefillin, writing a mezuzah scroll, and teaching Torah to groups including men are done by only men. Neo Hasidism allows women to do some or all of these. In non Orthodox neo Hasidism, women are equal to men in every way: they can count in a minyan and be a shaliach tzibbur. In Modern Orthodox neo Hasidic groups, women may not count in a minyan or be a shaliach tzibbur, in
alignment with Orthodox Jewish law.

Керісінше, неохасидизм бұл сенімдерді толығымен қабылдамайды. Неохасидтік иудаизмнің жақтастары өздерінің раввиндерін және дұға тобының басшыларын тек академиялық дәрежелерімен ғана жоғарырақ тұратын адамдар деп қарастырады – мысалы, раввиндік санаты бар және литургия, раввиндік әдебиет сияқты тақырыптарда академиялық зерттеулер жүргізген адам ғалым ретінде құрметтеледі. Ешбір адам екіншісінен қасиеттірек деп есептелмейді. Неохасидизм теңдікке көбірек ұмтылады. Неохасидтер цадиктермен байланыс орнату (התקשרות לצדיקים) туралы хасидтік доктринаны қабылдамайды; хасидтік яһудилер өздерінің Ребесін Құдай мен адам арасындағы делдал ретінде қарастырады (бірақ бұл маңызды емес, функционалдық мағынада). Хасидтік яһудилер Ребесіне байланысу арқылы Құдайға жақындауға тырысады. Мұндай идеяларды хасидтік иудаизмнен тыс яһудилер, соның ішінде неохасидтер де көбінесе қабылдамайды. Неохасидтер хасидтік династиялық мұрагерлік доктринасын қабылдамайды. Хасидтік қауымдастықтарында Ребенің ұлы (немесе күйеу баласы) әдетте келесі Ребе болады. Керісінше, неохасидтер бұл династиялық мұрагерлікті қабылдамайды. Неохасидтер православиелік доктринадағы қатаң жыныстық айырмашылықты қабылдамайды. Хасидтік иудаизмде көптеген мицвоттар, соның ішінде таллит кию, тефилин тағу, мезузаны жазу және Тораны еркектерден тұратын топтарға оқыту тек ерлердің ғана құзырында болады. Неохасидизм әйелдерге осылардың барлығын немесе бір бөлігін жасауға рұхсат береді. Православиялық емес неохасидизмде әйелдер ерлермен тең: олар миньянға есептеле алады және шалиах цibur бола алады. Қазіргі православиелік неохасидтік топтарда әйелдер православиялық яһуди заңдарына сәйкес, миньянға немесе шалиах цiburға жатпайды.