Кіріспе

Американдық психиатр және жазушы Роберт Джей Лифтон (16 мамыр 1926 жылы туған) – американдық психиатр және жазушы, ең алдымен соғыстар мен саяси зорлық-зомбылықтың психологиялық себептері мен салдарына арналған зерттеулерімен және ойды өзгерту теориясымен танымал. Ол психотарихи әдістердің ерте жақтасы болды.

Өмірбаян

Лифтон 1926 жылы Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында бизнесмен Харольд А. Лифтон мен Сиел Лифтон-Роттың ұлы болып дүниеге келген. 1942 жылы 16 жасында Корнелл университетіне түсті. 1944 жылы Нью-Йорк медициналық колледжіне қабылданды және 1948 жылы бітірді. 1948-1949 жылдары Бруклиндегі еврей ауруханасында интерн ретінде жұмыс істеді. 1949-1951 жылдары Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Downstate Medical Center-де психиатриялық ординатурасын аяқтады. 1951 жылдан 1953 жылға дейін Лифтон Жапония мен Кореяда Әуе күштерінің психиатры болып қызмет етті, кейіннен ол соғыс және саясатқа деген қызығушылығының осы кезеңмен байланысты екенін айтты. Содан бері ол Вашингтон психиатрия мектебінде, Гарвард университетінде және Джон Джей қылмыстық әділет колледжінде оқытушы және зерттеуші болып жұмыс істеді, сондай-ақ Адамның зорлық-зомбылық құбылысын зерттеу орталығын құруға атсалысты. 1952 жылы балалар жазушысы Бетти Джин Киршнерге үйленді, олардың екі баласы болды. Ол 2010 жылдың 19 қарашасында Бостонда пневмонияның асқынуынан қайтыс болды. Лифтон карикатура салуды өзінің хоббиі деп санайды; ол құстар туралы екі юмористик карикатуралар жинағын жариялаған. Ол саяси, ғылыми және этикалық сарапшылығы бар көшбасшылардың бейбіт, әлеуметтік әділетті және экономикалық тұрақты әлемге қол жеткізудегі кедергілерді жеңудің жаңа тәсілдерін іздеу мақсатын ұстанатын Collegium International ұйымының мүшесі. 2012 жылы Лифтонға The New School университетінен құрметті доктор дәрежесі берілді.

Велфлит психохистория тобы

1960-шы жылдары Лифтон өзінің ұстазы Эрик Эриксон және МТИ-дың тарихшысы Брюс Мазлишпен бірге психология мен психоанализді тарихты зерттеуге қолдану үшін топ құрды. Кездесулер Лифтонның Массачусетс штатындағы үйінде өтті. Кейіннен Wellfleet Psychohistory Group деп белгілі болған бұл топ, негізінен соғыс, терроризм және жақында болған геноцидтің психологиялық себептерін зерттеді. 1965 жылы олар психохисторияны жеке зерттеу саласы ретінде орнату үшін Америка өнер және ғылым академиясынан қолдау алды. 1975 жылы топтың зерттеу жұмыстарының жинағы жарық көрді: «Психохисториядағы зерттеулер: Велфлиттің еңбектері» (Бібліографияны қараңыз; Лифтон – редактор). Лифтонның осы саладағы жұмысына Эриксонның Гитлер және басқа да саяси тұлғалар туралы зерттеулері, сондай-ақ Зигмунд Фрейдтің терең жатқан құштарлықтардың, әсіресе өлімге қатысты көзқарастардың, кең ауқымды әлеуметтік әсерлеріне деген қызығушылығы зор ықпал етті. Топтың жыл сайынғы жиналыстарының тұрақты қатысушылары – Эриксон, Лифтон және Кеннет Кеннистон болды, олармен бірге Брюс Мазлиш, Норман Бирнбаум, Александр және Маргарет Митчерлич, Маргарет Бреннен, Питер Брукс, Роберт Коулз, Ллойд және Сюзанна Рудольф, Чарльз Строзиер, Филип Рифф, Кай Эриксон, Бетти Джин Лифтон, Норман Мейлер, Говард Зинн, Фредерик Уайатт, Ноам Хомски, Ричард Сеннет, Питер Гей, Ашис Нэнди, Ричард Гудвин, Харви Кокс, Франк Мануэль, Лео Маркс, Джонатан Шелл, Рауль Хильберг, Судир Какар, Дэвид Деллингер, Дэн Берриган, Венди Донигер, Кэти Карут, Дэвид Рисман, Стив Маркус, Ричард Барнет, Даниэль Эллсберг, Ричард Фальк, Хиллел Левин, Аарон Роланд және тағы да көптеген адамдар 2015 жылы топ тарағанша қатысты.

Ой реформасын зерттеу

1953 жылдан бастап Лифтон Корея соғысы кезінде әскери тұтқынға алынған американдық әскери қызметшілермен, сондай-ақ 1951 жылдан кейін Қытайда түрмеде отырған дін қызметкерлерімен, студенттермен немесе мұғалімдермен сұхбаттасты. 25 америкалық және еуропалықпен сұхбаттасудан өзге, Лифтон қытай университеттерінде идеологиялық өңдеуге ұшырағаннан кейін қашқан 15 қытайлықпен де әңгімелесті. Оның 1961 жылғы "Ой реформасы және тоталитаризм психологиясы: Қытайдағы "Миды жуу" зерттеуі" кітабы осы зерттеулерге негізделген және Қытай Халық Республикасында қолданылған күштеу әдістерін талдады. Ол бұл процесті "ой реформасы" немесе "миды жуу" деп атады, бірақ алғашқы терминді ұнатты. "Ой тоқтату клишесі" деген ұғым осы кітап арқылы кеңінен танылды. Лифтонның зерттеуі бойынша, тұтқындар АҚШ-қа қайтқаннан кейін олардың ойлау қабілеті тез арада қалпына келді, бұл "миды жуу" мәңгілік өзгерістерге алып келеді деген жалған пікірге қарсы келді. 1989 жылы кітаптың қайта басылған нұсқасын Солтүстік Каролина университетінің баспасы жариялады.

Соғыс пен зұлымдықтан аман қалғандарды зерттеу

Оның бірнеше кітабында соғыс уақытындағы экстремалды ортада адамдардың жасаған психикалық бейімделуі суреттелген: «Өмірдегі өлім: Хиросимадан аман қалғандар» (1967), «Соғыстан үйге: Вьетнам ардагерлері – құрбандар да, жазалаушылар да емес» (1973) және «Нацистік дәрігерлер: медициналық өлтіру және геноцид психологиясы» (1986). Хиросима мен Вьетнамнан аман қалғандарға немесе нацистік қылмыскерлерге қатысты Лифтон өзінің зерттеушілерінің психикалық фрагментациясы қазіргі қоғамның қысымы мен қорқынышынан туындайтын бейбіт өмірдегі патологиялардың ең жоғары дәрежесі деп санады. Соғыс қылмыстарын жеке және топта жасаған адамдардың мінез-құлқын зерттеу барысында ол адам табиғатының қатыгез емес екендігіне, ал тек сирек кездесетін социопаттар ғана ұзаққа созылған эмоционалдық зиянсыз қатыгездікке қатыса алатынына, мұндай қылмыстарға ерекше жамандық немесе психикалық аурудың қажеті жоқ деген тұжырымға келді. Оның айтуынша, белгілі бір жағдайлар (кездейсоқ немесе әдейі ұйымдастырылған) болғанда, оларды Лифтон «қасірет туғызатын жағдайлар» деп атады, мұндай қылмыстар орын алуы әлдеқайда мүмкін. «Нацистік дәрігерлер» кітабы медицина қызметкерлерінің Холокостқа қатысуларын қалай рационалдағандарын, Т4 эвтаназия бағдарламасының бастапқы кезеңдерінен бастап, жою лагерлеріне дейін зерттеген алғашқы терең зерттеу болды. Хиросима мен Вьетнам зерттеулерінде Лифтон көптеген адамдардың өлім мен жаппай қирауды көргеннен кейін сезінген жеке ыдырау сезімі ақыр соңында жаңа эмоционалдық төзімділікке әкелуі мүмкін деген қорытындыға келді, бірақ тиісті қолдау мен кеңессіз көптеген аман қалғандар шындыққа жатпайтын және кінә сезіміне толы күйде қалуы мүмкін. 2005 жылы жарық көрген «My Life So Far» автобиографиясында Джейн Фонда Лифтонның Вьетнам ардагерлерімен, сондай-ақ психиатрлар Леонард Нефф, Хайм Шатан және Сара Хейлимен бірге жасаған жұмысын «шаршамас және жанашыр» деп сипаттады. 1975 жылы BBC Лифтонның «Өлім өмірде» кітабын «Горизонт» бағдарламасының 11-маусымында 31-ші эпизод ретінде бейімдеді. «Өл, өмір сүр, Хиросимадан аман қалғандар» атты деректі фильмнің сценарийін Роберт Вас жазды және режиссерлік жасады, ал редакторы Питер Гудчайлд болды. Бұл бағдарлама 1975 жылдың 6 тамызында эфирге шықты. New York Times газетіндегі шолуында Джон Леонард былай деп жазды: «Мен оның бір сағатын көруге ынтақтанбадым. Мен мәнін түсіндім. Мен еуропалық аудармашылардың аман қалғандардың сөздерін аударғанына күмәндана бастадым. Мен 1945 жылғы жаңалықтардың қара-ақ түсірілген апаттық кадрларымен қазіргі Хиросиманың жарқын, жанды түстердегі көріністерінің механикалық ауысуын, қорқынышты музыканы, үнсіздікті, әйелдердің деформацияланған суреттері мен американдық періштері бар дүкен манекендерінің, құлақтары жоқ және хонки-тонк әрекеттерінің, мәйіттер өзенінің және түнгі бейсболдың жалпылама салыстыруларын жек көрдім. Бұл қайғылы оқиғаның мәні неде және кімнің есебінен? Мен доктор Лифтонның кітабындағы нәзіктіктерді шокқа түсіруге бағытталған суреттердің жиынтығымен жасырылған деп ойладым. Өлім лагерлерінде, Дрезденде және пойыз апаттарында деформацияланған денелер бірдей көрінеді емес пе? Осы ғасырдың қайғылы оқиғасы Хиросиманы немен ерекшелендіреді?» Лифтон осы тақырыптағы терапиялық талқылау топтарын ұйымдастырушылардың бірі болды, онда психикалық денсаулық мамандары ардагерлермен бетпе-бет кездесті. Ол және доктор Нефф травмадан кейінгі стресс бұзылысын психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығына (DSM) енгізу үшін сәтті лобби жасады. Хиросимадан аман қалғандар туралы жазған кітабы 1969 жылы Ұлттық кітап сыйлығын «Ғылым» номинациясы бойынша жеңіп алды.

Тотализм теориясы мен протеиндік өзіндік

Тотализм, ол алғаш рет «Ой трансформациясы» еңбегінде қолданған сөз, – Лифтонның адам мінез-құлқы мен ой-пікіріне толық бақылау орнатуға ұмтылған идеологиялық қозғалыстар мен ұйымдардың ерекшеліктерін сипаттау үшін пайдаланған термині. Лифтонның қолданылуы тоталитаризм теориясынан өзгеше, себебі оны үкіметтік билікке ие емес топтардың идеологиясына да қолдануға болады. Лифтонның пікірінше, мұндай әрекеттер әрқашан сәтсіздікке ұшыраса да, белгілі бір үлгіні ұстанады және жеке адамдар мен қоғамдарда болжамды психологиялық зардаптарға әкеледі. Ол тоталистік қозғалыстардың екі негізгі себебін анықтады: өлімнен қорқу және оны жоққа шығару, бұл себепті өмір сүруге метафоралық қауіп ретінде ұсынылған «күнәлілер» тобына қарсы зорлық-зомбылыққа ұласады, сондай-ақ әлеуметтік өзгерістерге деген реакциялық қорқыныш. Кейінгі еңбектерінде Лифтон тотализмге қарсы тұратын өзгерістердің сипатын анықтауға баса назар аударды және осы үшін «өзгешеленетін жеке тұлға» терминін енгізді. Осы атпен аталатын кітабында ол «ұқсас және көп қырлы тұлғаны» дамыту – қазіргі қоғамдағы позитивті үрдіс екенін айтады. Оның сөзіне göre, қазіргі психикалық денсаулық «үнемі зерттеу мен жеке тәжірибелерді» қажет етеді, бұл бұрынғы мәдениет пен дәстүрлерді қабылдамай, оларды жоюға дайын, салыстырмалы қоғамның өсуін талап етеді.

Көріністер

Лифтон 2003 жылы "Өлімнен қашу" атты деректі фильмде ескеріледі. Бұл фильм адамның зорлық-зомбылығы мен өлімнен қорқу арасындағы қатынасты, санастың ықпалымен байланысты зерттейді. 2006 жылы Лифтон History Channel арнасының "Decoding the Past" культтар туралы деректі фильмінде, әріптес психиатры Питер А. Олссонмен бірге қатысты. 2008 жылдың 18 мамырында Лифтон Стоунхилл колледжінде бітірушілер алдында сөз сөйлеп, қазіргі заманда АҚШ-тың "Супер держава синдромы" деп аталатын құбылысын талқылады. 2018 жылы ол климаттың өзгеруі және тұрақты болашаққа қарай позитивті өзгерістер туралы "Метаморфоз" деректі фильмінде де пайда болды.

Лифтон редактор ретінде

(Джекоб Д. Линдимен бірге) Көрінбейтін қабырғалардың ар жағы: Кеңес травмасының психологиялық мұрасы, Шығыс Еуропалық терапевтер және олардың пациенттері, Эдвардс бауырлары (Лиллингтон, NC), 2001. Америкадағы әйел, Хоутон (Бостон), 1965. Америка және Азия революциялары, Транс Акшн Кітаптары, 1970, екінші басылымы, 1973. (Ричард А. Фолк және Габриэль Колкомен бірге) Соғыс қылмыстары: Лидерлердің, азаматтардың және әскерлердің соғыс қылмыстары үшін жауапкершілігіне қатысты құқықтық, саяси деректі және психологиялық сараптама, Рэндом Хаус, 1971. (Эрик Олсонмен бірге) Психотарихта зерттеулер: Велфлит қағаздары, Саймон және Шустер, 1975. (Эрик Чивиан, Сюзанна Чивиан және Джон Э. Макпен бірге) Соңғы жәрдем: Ядролық соғыстың медициналық аспектілері, В. Х. Фриман, 1982. (Николас Хамфримен бірге) Қараңғы заманда: аман қалу бейнелері, Гарвард университетінің баспасы, 1984.