Эдуард Ханслик: Австриялық музыка сыншысы және әстетикалық тарихшы

Кіріспе

Австриялық музыка сыншысы (1825–1904)

Эдуард Ханслик (11 қыркүйек 1825 – 6 тамыз 1904) – австриялық музыка сыншысы, эстетик және тарихшы. Заманының жетекші сыншыларының бірі, ол 1864 жылдан өмірінің соңына дейін «Neue Freie Presse» газетінің бас музыка сыншысы болды. Оның ең белгілі еңбегі – 1854 жылы жарық көрген «Vom Musikalisch Schönen» («Музыкалық әдемілік туралы») трактаты, музыка эстетикасындағы маңызды туындылардың бірі саналады және оның музыкаға қатысты көркемдік және философиялық нанымдарының көп бөлігін қамтиды. Ханслик консервативті сыншы болды және мансабының басым бөлігінде бағдарламалық музыкаға қарағанда абсолютті музыканы қолдады. Осы себепті ол «Романтиктер соғысы» деп аталатын Роберт Шуман және Йоханнес Брамс тарапын алып, оларды жақтады, көбінесе Франц Лист және Рихард Вагнер сияқты композиторлардың туындыларын сынап-жақты.

Өмір және мансап

Эдуард Ханслик Прагада (сол кезде Австрия империясы) дүниеге келді. Ол неміс тілді отбасынан шыққан библиограф және музыка мұғалімі Джозеф Адольф Ханслик пен Хансликтің фортепиано сабақтарын алған Веналық еврей саудагерінің қызы болған. Он сегіз жасында Ханслик Праганың танымал музыканттарының бірі Вацлав Томашектан музыка оқуға түсті. Ол сонымен қатар Прага университетінде заң білімін алып, сол мамандық бойынша диплом алды, бірақ музыкаға деген әуесқойлық зерттеуі кішкентай қалалық газеттерде, кейін Wiener Musik Zeitung және ақырында Neue Freie Presse газеттерінде музыка туралы рецензиялар жазуға әкелді, ол зейнеткерлікке шыққанға дейін музыка сыншысы болып жұмыс істеді. Оқушы кезінде, 1845 жылы ол Мариенбадта Рихард Вагнермен кездесті; композитор жас жігіттің ынтасын байқап, оны Дрезденге өзінің «Таннхойзер» операсын тыңдауға шақырды; сол жерде Ханслик Роберт Шуманмен де танысты. 1854 жылы ол өте әсерлі «Музыкадағы әдемілік туралы» кітабын жариялады. Осы кезде Вагнерге деген қызығушылығы төмендеді; ол «Лоэнгриннің» Венадағы алғашқы қойылымына сын жазған еді. Осы сәттен бастап Ханслик Вагнер мен Франц Листпен байланысты «Болашақ музыкасынан» алшақтады, ал Моцарт, Бетховен және Шуманның дәстүрлерінен тікелей туындаған музыкаға, әсіресе Йоханнес Брамстың музыкасына (ол оған фортепиано дуэті үшін Op. 39 вальстер жинағын арнады) көшті. 1869 жылы Вагнер «Музыкадағы еврейлік» эссесінің қайта жаңартылған басылымында Хансликті «шебер жасырылған еврей тегінен» деп шабуылдады және оның еврейлік сын стилі неміс халқына қарсы екенін мәлімдеді. Кейде Вагнер Хансликтің бейнесін «Мейстерзингер фон Нюрнберг» операсындағы Бекмессер (бастапқыда оның аты Вайт Ханслих болған) сыншы ретінде сатиралық түрде бейнелеген деген болжам бар. Хансликтің Вена университетіндегі ақысыз лекциялары 1870 жылы музыка тарихы мен эстетикасы бойынша толық профессорлық қызметке және кейін құрметті докторлық атаққа ие болуына әкелді. Ханслик жиі музыкалық конкурстарда төрешілер құрамында болды, сондай-ақ Австрия Мәдениет министрлігінде жұмыс істеді және басқа да әкімшілік қызметтерді атқарды. Ол мемуарларын жазғаннан кейін зейнеткерлікке шықты, бірақ 1904 жылы Баденде қайтыс болғанға дейін сол кездегі ең маңызды премьералар туралы мақалалар жазуын жалғастырды.

Eduard Hanslick was born in Prague (then in the Austrian Empire), the son of Joseph Adolph Hanslik, a bibliographer and music teacher from a German speaking family, and one of Hanslik's piano pupils, the daughter of a Jewish merchant from Vienna. At the age of eighteen Hanslick went to study music with Václav Tomášek, one of Prague's renowned musicians. He also studied law at Prague University and obtained a degree in that field, but his amateur study of music eventually led to writing music reviews for small town newspapers, then the Wiener Musik Zeitung and eventually the Neue Freie Presse, where he was music critic until retirement. Whilst still a student, in 1845, he met with Richard Wagner in Marienbad; the composer, noting the young man's enthusiasm, invited him to Dresden to hear his opera Tannhäuser; here Hanslick also met with Robert Schumann. In 1854 he published his influential book On the Beautiful in Music. By this time his interest in Wagner had begun to cool; he had written a disparaging review of the first Vienna production of Lohengrin. From this point on, Hanslick found his sympathies moving away from the so called 'music of the Future' associated with Wagner and Franz Liszt, and more towards music he conceived as directly descending from the traditions of Mozart, Beethoven and Schumann — in particular the music of Johannes Brahms (who dedicated to him his set of waltzes opus 39 for piano duet). In 1869, in a revised edition of his essay Jewishness in Music, Wagner attacked Hanslick as 'of gracefully concealed Jewish origin', and asserted that his supposedly Jewish style of criticism was anti German. It is sometimes claimed that Wagner caricatured Hanslick in his opera Die Meistersinger von Nürnberg as the carping critic Beckmesser (whose name was originally to be Veit Hanslich). Hanslick's unpaid lectureship at the University of Vienna led in 1870 to a full professorship in history and aesthetic of music and later to a doctorate honoris causa. Hanslick often served on juries for musical competitions and held a post at the Austrian Ministry of Culture and fulfilled other administrative roles. He retired after writing his memoirs, but still wrote articles on the most important premieres of the day, up to his death in 1904 in Baden.

Музыкаға көзқарастар

Хансликтің талғамы консервативті болды; ол өзінің естеліктерінде музыка тарихының шын мәнінде Моцарттан басталып, Бетховен, Шуман және Брамспен аяқталғанын айтты. Ол бүгін Вагнер мектебіне қарсы Брамсты қорғағандығымен, 19-ғасыр музыка тарихындағы кейде «Романтиктер соғысы» деп аталатын эпизодпен есімдері сақталған. «Neue Zeitschrift für Musik» журналының сыншысы Ричард Поль «Болашақ музыкасы» прогрессивті композиторларын ұсынды. 1862 жылдан бері Брамстың жақын досы болған Ханслик, Брамстың шығармашылығына ықпал еткен болуы мүмкін, көбінесе жаңа музыканы жарияланбастан бұрын тыңдайтын. Ханслик Вагнердің драматургия мен сөз суретіне ден қоюын музыканың мәніне қарсы деп есептеді, ол музыканың тек формасы арқылы ғана экспрессивті екенін, ал музыкалық емес ассоциациялар арқылы емес деп ойлады. Екінші жағынан, ол музыкалық емес мәселелерге сілтеме жасап: «Шопеннің мазуркаларын орындағанда, сіз Остролека шайқасының қайғылы және ауыр атмосферасын сезінбейсіз бе?» деп сұрады (Ханслик, 1848, 157-бет). Хансликтің сындық теориялық негіздері 1854 жылы жарық көрген «Vom Musikalisch Schönen» («Музыкадағы әдемілік туралы») кітабында баяндалған. Бұл кітап Вагнериандық эстетикаға қарсы шабуыл ретінде басталып, ықпалды мәтін ретінде танылды, содан кейін көптеген басылымдардан өтіп, бірнеше тілге аударылды. Хансликтің қатал сынымына ілескендердің қатарында Антон Брукнер мен Хьюго Вольф та болды. Чайковскийдің скрипкалық концерті туралы ол Чайковскийді де, солист Адольф Бродскийді де «құлаққа жағымсыз» музыкамен тыңдаушыларды «тозаққа» жіберді деп айыптады; сондай-ақ ол сол композитордың Алтыншы симфониясына да құштарлық танытпады. Ханслик алғашқы, кең таралған ықпалды музыка сыншыларының бірі ретінде танымал. Оның эстетикасы мен сыны әдетте бөлек қарастырылса да, олар тығыз байланысты. Ханслик Лист пен Вагнердің музыкасына қарсы болды, олар музыкалық емес мазмұнды жеткізу үшін дәстүрлі музыкалық формаларды бұзды. Оның «болашақ музыкасына» қарсылығы музыканың эстетикасымен үйлеседі: музыканың мәні – музыканың формасы. Осылайша Ханслик Брамстың жақтаушыларының біріне айналып, оны жиі Вагнерге қарсы қойды.

Hanslick's tastes were conservative; in his memoirs he said that for him musical history really began with Mozart and culminated in Beethoven, Schumann and Brahms. He is best remembered today for his critical advocacy of Brahms as against the school of Wagner, an episode in 19th century music history sometimes called the War of the Romantics. The critic Richard Pohl, of the Neue Zeitschrift für Musik, represented the progressive composers of the "Music of the Future". Being a close friend of Brahms from 1862, Hanslick possibly had some influence on Brahms's composing, often getting to hear new music before it was published. Hanslick saw Wagner's reliance on dramatics and word painting as inimical to the nature of music, which he thought to be expressive solely by virtue of its form, and not through any extra musical associations. On the other hand, he referred to extra musicality when he asked, "When you play Chopin's mazurkas, do you not feel the mournful and oppressive air of the Battle of Ostroleka?" (Hanslick 1848, p. 157). The theoretical framework of Hanslick's criticism is expounded in his book of 1854, Vom Musikalisch Schönen (On the Beautiful in Music), which started as an attack on the Wagnerian aesthetic and established itself as an influential text, subsequently going through many editions and translations in several languages. Other targets for Hanslick's heavy criticism were Anton Bruckner and Hugo Wolf. Of Tchaikovsky's Violin Concerto, he accused both Tchaikovsky and the soloist, Adolph Brodsky, of putting the audience "through hell" with music "which stinks to the ear"; he was also lukewarm towards the same composer's Sixth Symphony. Hanslick is noted as one of the first widely influential music critics. While his aesthetics and his criticism are typically considered separately, they are importantly connected. Hanslick was an outspoken opponent of the music of Liszt and Wagner, which broke down traditional musical forms as a means of communicating something extra musical. His opposition to "the music of the future" is congruent with his aesthetics of music: the meaning of music is the form of music. It is along these lines that Hanslick became one of Brahms's champions and often pitted him against Wagner.

Шығармалары (неміс тілінде)

Эдуард Ханслик, "Музыкалық сұлулық". Лейпциг 1854 (онлайн нұсқасы)
Эдуард Ханслик, "Венадағы концерт өнерінің тарихы", 2 том. Вена 1869–70
Эдуард Ханслик, "Заманауи опера", 9 том. Берлин 1875–1900
Эдуард Ханслик, "Өмірімнен", 2 том. Берлин 1894
Эдуард Ханслик, "Сюита. Музыка және музыканттар туралы мақалалар". Вена 1884