Канада үкіметіндегі сыбайлас жемқорлық дауы (2000-жылдар)

Кіріспе

2000 жылдардағы Канада үкіметінің жанжалы

Спонсорлық жанжал, AdScam немесе Sponsorgate – 1993 жылдан 2006 жылға дейін билікте болған Канада Либералдық партиясының қатысуымен Квебек провинциясында федералды үкіметтің «спонсорлық бағдарламасы» салдарынан туындаған Канададағы жанжал. Бағдарлама бастапқыда Канада үкіметінің (кейін премьер-министр Жан Кретьен басқарған) Квебек индустриясына және басқа да іс-шараларға жасаған үлесін арттыру мақсатымен құрылған. Бұл, Квебек тәуелсіздігін ілгерілеткен провинцияның Parti Québécois үкіметінің әрекеттеріне қарсы тұру үшін жасалған. Бағдарлама 1996 жылдан 2004 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның ішінде кең ауқымды сыбайлас жемқорлық анықталды және тоқтатылды. Бағдарламаны басқару кезіндегі заңсыз және тіпті қылмыстық әрекеттер анықталды, олар Квебектегі мемлекеттік жарнамаға бөлінген мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбау және оны басқа бағытқа бұрумен байланысты болды. Мұндай бұрыс пайдалануларға Либералдық партиямен байланысты жарнамалық фирмаларға жұмыс істемегені үшін демеушілік ақша беру, олардың штаттарында Либералдық партияның ұйымдастырушыларын немесе қайырымдылық жинаушыларын ұстауы немесе ақшаның бір бөлігін Либералдық партияға қайтару кірді. Осыдан кейін жүргізілген тергеулер мен жанжал Либералдық партияға және премьер-министр Пол Мартиннің үкіметіне әсер етті. Бірнеше жылға созылған оқиға 2004 жылдың басында Бас аудитор Шила Фрейзер бағдарламаны тексергеннен кейін ұлттық назарға ілікті, ол маңызды мәселелерді анықтады. Оның ашқандары Мартин үкіметін Гомери комиссиясын құруға итермеледі, ресми түрде – Спонсорлық бағдарлама және жарнамалық қызметтерді тергеу комиссиясы, оның төрағасы – судья Джон Гомери. Комиссияның қорытындысы бойынша, тиісті тендер процедурасысыз 2 миллион долларлық келісімшарттар жасалған, қосымша жұмыссыз бір келісімшарттың құнына 250 000 доллар қосылған, ал ешқашан орындалмаған жұмыс үшін 1,5 миллион доллар төленген, оның 1,14 миллион доллары қайтарылды. Комиссия Қаржылық басқару туралы заңның бірқатар ережелері бұзылғанын анықтады. Комиссияның жалпы операциялық шығындары 14 миллион долларды құрады. Ұлттық назарда болған бұл жанжал 2006 жылғы федералды сайлауға дейін маңызды факторға айналды, онда 12 жылдан астам билікте болған Либералдық партия консерваторларға жеңіліп, 2006 жылдың ақпанында ант берген азшылық үкіметін құрды.

The sponsorship scandal, AdScam or Sponsorgate, was a scandal in Canada that came as a result of a federal government "sponsorship program" in the province of Quebec involving the Liberal Party of Canada, which was in power from 1993 to 2006. The program was originally established as an effort to raise awareness of the Government of Canada's (then led by Prime Minister Jean Chrétien) contributions to Quebec industries and other activities in order to counter the actions of the Parti Québécois government of the province that worked to promote Quebec independence. The program ran from 1996 until 2004, when broad corruption was discovered in its operations and it was discontinued Illicit and even illegal activities within the administration of the program were revealed, involving misuse and misdirection of public funds intended for government advertising in Quebec. Such misdirections included sponsorship money awarded to Liberal Party linked ad firms in return for little or no work, in which firms maintained Liberal organizers or fundraisers on their payrolls or donated back part of the money to the Liberal Party. The resulting investigations and scandal affected the Liberal Party and the then government of Prime Minister Paul Martin. Though an ongoing affair for years, it rose to national prominence in early 2004 after the program was examined by Auditor General Sheila Fraser, who found significant concerns. Her revelations led to the Martin government establishing the Gomery Commission, formally the Commission of Inquiry into the Sponsorship Program and Advertising Activities, headed by Justice John Gomery for the purpose of conducting a public inquiry and filing a report on the matter The Commission concluded that $2 million was awarded in contracts without a proper bidding system, $250,000 was added to one contract price for no additional work, and $1.5 million was awarded for work that was never done, of which $1.14 million was repaid. The Commission found that a number of rules in the Financial Administration Act were broken. The overall operating cost of the commission was $14 million. In the national spotlight, the scandal became a significant factor in the lead up to the 2006 federal election when, after more than 12 years in power, the Liberals were defeated by the Conservatives, who formed a minority government that was sworn in February 2006.

Белгілі тұлғалар

Жан Кретэн — Канаданың премьер-министрі (1993–2003) Спонсорлық бағдарлама құрылған және жұмыс істеген кезде. Гомери комиссиясының бірінші кезеңдік баяндамасында, демеушілік дауына кінәлі деп танылған, мемлекеттік қаражаттың дұрыс жұмсалмауы және алаяқтық үшін өтемақының көп бөлігі Кретиан мен Премьер-Министр кеңсесінің (PMO) қызметкерлеріне тиді, бірақ Кретианның өзі тікелей заңбұзушылықта кінәлі емес деп танылды. 2008 жылғы 26 маусымда Федералды сот Гомери тергеуінің Кретиан мен Пеллетье демеушілік дауына жауапты деген қорытындысын жоққа шығарды. Бұл шешім Федералды апелляциялық сотта да расталды. Жан Пеллетье — Кретиеннің штаб бастығы (1990–2001; 1993–2001 жылдары – Премьер-Министр кеңсесі) және Via Rail компаниясының төрағасы (2001–2004). Гюитте ПМО-да жұмыс істеген кезінде Пеллетьеден қандай бағдарламаларға спонсорлық ақшаны жұмсау және қанша жұмсау керектігі туралы нұсқаулар алғанын айтты, бұл мәлімдемені судья Гомери шындық деп тапты. Via Rail Пеллетье басқарған кезеңде емес, бірақ көбінесе спонсорлық келісімдерді дұрыс пайдаланбаған деп айыпталды. Альфонсо Гальяно — Бағдарламаға жауапты болған Мемлекеттік жұмыстар министрі (1997–2002). Ол сондай-ақ 1999 және 2002 жылдар аралығында Квебек облысының уәкілі болды, осыған байланысты Квебектегі Либералдық партияның іс-қимылдарына жауапты болды. Андре Уэлет — Премьер-министр Кретиан кабинетінің мүшесі, ұзақ жылдар бойы либералдық саясаткер және кейіннен Канада поштасының басшысы болды, сондай-ақ спонсорлық ережелерін бұзды деп айыпталды. Жан Карл — 1980 жылдардан бері Кретиеннің жақын серігі және көбінесе Кретиеннің «ұлы» ретінде қарастырылады. Карл 1993–1998 жылдар аралығында PMO операцияларының басшысы, ал 1998–2001 жылдар аралығында Корольке тиесілі Канаданың Бизнесті дамыту банкінің (BDC) жоғары лауазымды қызметкері болды. Гюитте Пеллетьеден басқа, ол кейде PMO-да жұмыс істеген кезінде Карлдан да нұсқау алғанын айтты. Жан Браульт — Groupaction Marketing компаниясының басшысы, оған келісімдер бағытталған компаниялардың бірі. Ол RCMP-мен алаяқтық үшін ұсталды, алдамшылықтың бес дерегі бойынша кінәлі деп танылды және 2006 жылғы 5 мамырда 30 айға бас бостандығынан айырылды. Жак Корриво — Либералдық партия ұйымдастырушысы және Pluridesign компаниясының басшысы, оған миллиондаған доллар спонсорлық қаражаты бағытталды. Пол Мартин — Бағдарламаның көптеген жылдарындағы Қаржы министрі және Квебектен аға министр. Мартин кейін Канаданың премьер-министрі болды (2003–2006); 2003 жылғы желтоқсанда премьер-министр болғаннан кейін, ол бағдарламаны тоқтатқанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Гомери комиссиясын құрды, ол «Бірінші кезең туралы баяндамада» оны ресми жауапкершіліктен босатты. Гомери комиссиясының қорытындысы бойынша, Мартин қаржы министрі ретінде «бюджеттік базаны» құрды, бірақ ол Кретиеннің PMO-сына бөлінгеннен кейін қаражаттың таратылуын қадағаламады. Шила Фрейзердің Бас аудитор кеңсесінің есебі де осы қорытындыға келді. Дегенмен, Мартин Гомеридің қолына шек қойды және спонсорлық дауын Кретианды қолдаған либералдарды тазалау үшін сылтау ретінде пайдаланды деп айыпталды. Бұл дау 2006 жылғы федералды сайлауда және Либералдық үкіметтің құлауында маңызды рөл атқарды. Одан кейін Мартин либералдық партия басшылығынан кетіп қалды. Джо Морселли — Либералдық партияның қаржы жинаушысы. Жан Браульт ақша алмасу Морселлимен болғанын айтты. Жан Лафлер — Лафлер Коммуникация Маркетинг Инк. компаниясының бұрынғы бас директоры. Федералды үкіметтен ақша алған жарнама агенттіктерінің бірі. 28 қылмыс жасады деп мойындады. Аллан Катлер — бұрынғы мемлекеттік қызметкер және Канаданың спонсорлық бағдарламасындағы аномалиялар туралы хабарлаған құпия ақпарат беруші, осы даудың басталуына себепкер болды.

Jean Chrétien — Prime Minister of Canada (1993 2003) at the time that the Sponsorship Program was established and operated. The Gomery Commission's First Phase Report, which assigned blame for the Sponsorship scandal, cast most of the indemnity for misspent public funds and fraud on Chrétien and the Prime Minister's Office (PMO) staff, though it cleared Chrétien himself of direct wrongdoing. On 26 June 2008, the Federal Court quashed the Gomery Inquiry's conclusions that Chrétien and Pelletier bore responsibility for the sponsorship scandal. This decision was later upheld by the Federal Court of Appeal. Jean Pelletier — Chrétien's Chief of Staff (1990 2001; 1993 2001 for the PMO) and chairman of Via Rail (2001 2004). Guité testified that he regularly received instructions from Pelletier during his time at the PMO about what programs to spend sponsorship money on and how much, a claim that Justice Gomery found to be truthful. Via Rail was accused of mishandling sponsorship deals, though mostly not under Pelletier's tenure. Alfonso Gagliano — Minister of Public Works (1997 2002) who was in charge of the program. He was also the Quebec lieutenant between 1999 and 2002, making him in charge of Liberal Party operations in Quebec. André Ouellet — member of Prime Minister Chrétien's Cabinet, longtime Liberal politician and later head of Canada Post, who was also accused of violating sponsorship rules. Jean Carle — long time close associate of Chrétien's, going back to the 1980s, and generally viewed as Chrétien's "surrogate son." Carle served as the chief of operations at the PMO between 1993 1998 and as a senior executive at the Crown owned Business Development Bank of Canada (BDC) between 1998 and 2001. Guité testified that besides for Pelletier that he sometimes also received his orders from Carle during his time at the PMO. Jean Brault — head of Groupaction Marketing, one of the companies to which deals were directed. He was arrested for fraud by the RCMP, pleading guilty to five counts of fraud and on May 5, 2006, was sentenced to 30 months in prison. Jacques Corriveau — Liberal organizer and head of Pluridesign to which millions in sponsorship dollars were directed. Paul Martin — Minister of Finance and Senior Minister from Quebec during most of the years the program occurred. Martin later became Prime Minister of Canada (2003 2006); when he became Prime Minister in December 2003, he claimed that he put a halt to it. He also set up the Gomery Commission which later cleared him of formal responsibility in the "First Phase Report". The Gomery findings found that Martin, as finance minister, established a "fiscal framework" but he did not have oversight as to the dispersal of the funds once they were apportioned to Chrétien's PMO. A report on the issue by the Auditor General's Office of Sheila Fraser came to the same conclusion. Nonetheless, Martin was accused of tying Gomery's hands and using the sponsorship scandal as an excuse to purge the Liberals of members who supported Chrétien. The scandal played a factor in the federal election of 2006 and the fall of the Liberal Government. Shortly thereafter, Martin resigned from the liberal party leadership. Joe Morselli — Liberal Party fundraiser. Jean Brault testified that the money exchanges were with Morselli. Jean Lafleur — former CEO of Lafleur Communication Marketing Inc. One of the advertising executives that accepted money from the federal government. Pleaded guilty to 28 counts of fraud. Allan Cutler — former civil servant and whistleblower who reported anomalies in the Canadian sponsorship program, triggering the scandal.

Мандат

Комиссияның өкілеттігі, құқықтары және ресурстары Бас аудитордан кеңейтілген, және ең маңыздысы, ол үкіметтен бөлек, демеушілік қаражатын алған жарнама агенттіктерін де қарастыра алатын болды. Комиссияның міндеттері куәгерлерден жауап алуға, сарапшыларды шақыруға және тергеуді тиісінше жүргізу үшін қажет деп санайтын кез келген рәсімдер мен әдістерді қабылдауға рұқсат берді. Оның мақсаты – «Бас аудитордың баяндамасында тікелей немесе жанама түрде көтерілген мәселелерді зерттеу және олар бойынша есеп беру» болды. Алайда, тергеу комиссияларында қалыпты жағдай бойынша, оған қылмыстық айыптамалар немесе азаматтық жауапкершілік туралы ешқандай қорытынды жасауға немесе ұсыныс беруге тыйым салынды. Комиссар Гомериге Тергеу туралы заңға сәйкес берілген екі бөлімнен тұратын мандат берілді. Мандаттың бірінші бөлігі – Канада Үкіметінің демеушілік бағдарламасы мен жарнамалық қызметіне қатысты «Канада Бас аудиторының 2003 жылғы есебінде» көтерілген мәселелерді зерттеу және олар бойынша есеп беру. Бұл мәселелерге бағдарламаны құру, агенттіктерді іріктеу, бағдарламаны басқару және іс-шаралар, қаражатты қабылдау және пайдалану, комиссия төлемақылары және Гомери маңызды деп санаған басқа да мәселелер кірді. Мандаттың екінші бөлігі Гомериге оның қорытындыларына сүйене отырып, орынды деп санайтын кез келген ұсыныстарды жасауды тапсырды. Гомериден келесілер сұралды: болашақта демеушілік немесе жарнама бағдарламаларындағы тәртіпсіздіктерге жол бермеу, «құпияны сақтаушыларды» қорғауға бағытталған заңнаманы ескере отырып; аудиторлық комиссияларды нығайту, ақпаратқа қолжетімділікті арттыру, әрбір ұйым үшін ережелерді дәйекті қолдану, нормативтік талаптарды орындауды және бақылауды күшейту, сондай-ақ Канада Бас аудиторы ұсынғандай, министрлер мен мемлекеттік қызметшілердің жауапкершіліктері мен есеп беруін анықтау үшін Корольдік корпорациялардың басқаруын өзгертуге қатысты заңнамаға өзгерістер енгізуді ұсыну.

The commission had a broader mandate, more power and greater resources than the Auditor General, and most importantly could look beyond government to the advertising agencies that had received the Sponsorship dollars. The terms of reference allowed the commissioner to question witnesses, hire experts and adopt any procedures or methods that he considers expedient for the proper conduct of the inquiry. The purpose given was to "investigate and report on questions raised, directly or indirectly" by the Auditor General's report. However, as is typically the case in commissions of inquiry, he was specifically directed not to make any conclusions or recommendations on criminal charges or civil liability. Commissioner Gomery was given a two part mandate with power issued to him under the Inquiries Act. The first part of the mandate was investigate and report on questions and concerns addressed in the "2003 Report of the Auditor General of Canada" relating to the sponsorship program and advertising activities of the Government of Canada. These concerns included the program's creation, the selection of agencies, the program's management and activities, the receiving and use of funds and disbursement of commissions, and anything else that Gomery feels relevant. The second part of the mandate was for Gomery to make any recommendations that he considers advisable, based on his findings. Specifically requested of Gomery were the following: to prevent mismanagement of sponsorship or advertising programs in the future, taking into account legislation to protect "whistleblowers"; to recommend changes to legislation to change the governance of Crown corporations to ensure that audit committees are strengthened, that public access to information is increased, that there is a consistent application of the provisions for each organization, that compliance and enforcement be enhanced, and finally that respective responsibilities and accountabilities of Ministers and public servants as recommended by the Auditor General of Canada.

Іс жүргізу және куәлік беру

Gomery комиссиясы 2004 жылғы 7 қыркүйекте Оттавадағы ескі қалалық әкімшілік ғимаратында қоғамдық тыңдаулар өткізе бастады. Алғаш куәлік берген – Бас аудитор Шила Фрейзер, ол бұрынғы тергеулерінің қорытындылары туралы баяндады. Тергеудің бірінші бөлігі жобаның саяси басшылығына қатысты болды. Оқиғаға қатысы бар жоғары лауазымды шенеуніктердің көпшілігі куәгер ретінде шақырылды. Куәліктер Бас аудитордың жарнама фирмалары істемеген жұмыстар үшін шот-фактуралар ұсынды деген қорытындысын растады. Сондай-ақ куәгерлер компаниялардан Канада Либералдық партиясының Квебек филиалына ақшалай үлестер жинау және либералдық партия қызметкерлерін компания төлемдеріне қосу туралы мәлімдеді. Кейбіреулер Гомериді Пол Мартинге жақын, ал Кретиенге қатысты жағымсыз көзқарас танытқан деп айыптады. 2005 жылдың көктемінде Кретиеннің адвокаттары Гомеридің жақындығына байланысты оны қызметтен шеттетуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бірінші есеп жарияланғаннан кейін Кретиен Федералдық сотқа комиссия есебін қайта қарау туралы өтініш білдірді, Гомеридің "ақылға сыймас жақындық" танытқанын және кейбір қорытындылардың "дәлелдік" негізі болмағанын дәлелдеуді көздеді. 2008 жылғы 26 маусымда Федералдық сот Гомеридің тыңдаулар аяқталғанша жасаған бірнеше мәлімдемесінде жақындық танытқанын растады және оның пікірлері мәселені алдын ала бағалағанын көрсетті. Сот Гомеридің премьер-министрдің қолтаңбасы бар гольф доптарын "кішкентай қалалық арзандық" деп сипаттаған сөзін Кретиенді қорлау деп таныды. Сот Гомеридің Кретиен мен Пеллетьеге қатысты есебінің осы бөліктерін күштен шығарды. Брайан Малрони мен Жан Кретиен Airbus ісінен кейін соңғы жылдары жеке қарым-қатынаста болды. Адвокаттарды таңдау Кретиенге жақын куәгерлерді шақырмауға себеп болуы мүмкін. Консервативтік партияның басшысы Стивен Харпер Кретиеннің жақындық туралы шағымдарын қолдады, комиссияның мандаты Пол Мартиннің қаржы министрі ретіндегі келісімшарттар жасау тәжірибесін тексеруге мүмкіндік бермегенін айтты. Басқа сын-ескертпелер комиссияның қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеуге қатысты өкілеттіктерінің жетіспеушілігіне қатысты, оларды RCMP тергеп жатқан. Кретиеннің адвокаттары дәлелдерге негізделмеген, тек болжамға негізделген қорытындыларға алаңдаушылық білдірді. Кретиен, есеп Палатаға ұсынылған күні комиссияның қорытындыларына қарсылық білдірді, Гомеридің қате куәгерлерге сенгенін мәлімдеді. "Жеке мен Жан Пеллетьеге сенемін, ол өмірін қаласына, провинциясына және еліне қызмет етуге арнаған адам", - деді бұрынғы премьер-министр Чак Гитедің куәлігін жоққа шығара отырып. Кретиен Гомеридің бағдарлама Премьер-министр кеңсесінен басқарылды деген қорытындысы дұрыс емес деп санайды.

The Gomery Commission began holding public hearings on 7 September 2004 in Ottawa, meeting in the Old City Hall. The first to testify was Auditor General Sheila Fraser who reported the findings of her earlier investigations. The first part of its investigation was of the political direction of the project. Most of the top officials involved were called to testify. Testimony confirmed the Auditor General's conclusion that advertising firms submitted invoices for work that had not been done. Witnesses also reported that companies were asked to make cash contributions to the Liberal Party of Canada's Québec wing and to put Liberal workers on company payrolls. Gomery was accused by some as being friendly to Paul Martin, and hostile toward Chrétien. In the spring of 2005, Chrétien's lawyers attempted unsuccessfully to have Gomery removed due to his alleged bias. Subsequent to the release of the first report, Chrétien took action in Federal Court to review the commission report on the grounds that Gomery displayed a "reasonable apprehension of bias," and that some conclusions did not have an "evidentiary" basis. On 26 June 2008, Federal Court ruled that Gomery had in fact displayed bias in several comments made before the hearings had closed and that his remarks showed that he had prejudged the issues. According to the Court, Gomery had insulted Chrétien when he described the distribution of golf balls bearing the prime minister's signature as "small town cheap." The court voided those sections of Gomery's report dealing with Chrétien and Pelletier. Brian Mulroney and Jean Chrétien have had an adversarial personal relationship in recent years since the Airbus affair. The choice of counsel may account for the failure to call some Chrétien friendly witnesses. Conservative leader Stephen Harper was sympathetic to Chrétien's complaints of bias, stating that the main problem was that the commission's terms of reference did not allow it to investigate Paul Martin's contracting habits as finance minister. Other criticisms concern the lack of powers the commission had to investigate criminal matters, which were being investigated by the RCMP. Chrétien's lawyers have indicated they are concerned about conclusions which are not based on evidence, but mere extrapolation. Chrétien, on the day the report was tabled in the House of Commons, objected to the findings of the commission, commenting that Gomery believed the wrong witnesses. "Personally, I believe Jean Pelletier, a man who dedicated his life to the service of his city, his province and his country," said the former Prime Minister, dismissing Chuck Guité's testimony. Chrétien believes that Gomery's conclusion that the programme was run out of the Prime Minister's Office is wrong.

Федералды соттың қарауына шағымдану

Бірінші есеп жарияланғаннан кейін Кретиеннің адвокаттары Федералдық сотқа шағымданып, есептің күшін жойып, оның атын ақтауға тырысты. Олар соттан комиссия есебін Гомеридің "жай ғана пікір-қадағалыққа" ұшырағаны негізінде қарауды сұрады, сондай-ақ кейбір қорытындылардың "дәлелдік" негізі болмағанын айтты. Федералдық үкімет Кретиеннің адвокаттық шығындарын төлеуге міндеттелді. Кретиен және оның жақтастары бұл олардың ақталуы екенін мәлімдеді. Теительбаумның шешімі Федералдық апелляциялық сотқа шағымданылып, күшінде қалды.