Кіріспе

Кениялық жемқорлық оқиғасы

Англо Лизинг оқиғасы – Кенияда мемлекеттік сатып алулар арқылы жемқорлыққа мүмкіндік берген оқиға.

Шығу тегі

Бұл жанжал 1997 жылы Кения үкіметі паспорт басып шығару жүйесін ауыстыруды қалаған кезде басталған, бірақ 2002 жылы үкіметтік қызметкердің мәлімдемесінен кейін әйгілі болды. Бұл Кенияны 24 жыл бойы басқарған KANU үкіметінен қалған көптеген сыбайлас жемқорлық мәмілелердің бірі еді. Жаңа NARC үкіметі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресуге уәде беріп билікке келді, бірақ бұл күш-жігер «Англо-лизинг» жанжалының ауқымымен толыққанды күшін жойды. Кейбір сыбайлас жемқор мемлекеттік қызметкерлер мен кабинет министрлері парақорлық жобаларын қуана мұра етіп алып, оларды дамытты. Бұрынғы Ішкі қауіпсіздік министрі Кристофер Ндарати Мурунгару және бұрынғы вице-президент Муди Авори осы жанжалдан ең көп пайда тапқандардың қатарында болды. Франциядан жолжабақты паспорт жабдықтары жүйесі, ал полицияға арналған криминалистикалық зертханалар Ұлыбританиядан әкелінді. Француз фирмасы бастапқыда транзакцияны 6 миллион еуроға бағалаған, бірақ ақыры 30 миллион еуроға британдық «Anglo Leasing Finance» компаниясына тапсырылды, ол сол жұмысты орындау үшін сол француз фирмасына субподряд бермек болды. Тендер жарияланбады, ал оның мәліметтерін кішігірім мемлекеттік қызметкер ақпарат құралдарына жіберді. «Anglo Leasing» компаниясының сату агенті – 48 жастағы Суда Рупарелл, ол Шаманлал Каманидің қызы және Рашмикант Шаманлал Камани мен Дипак Каманидің қарындасы. Камани отбасы бұрын да түрлі қауіпсіздікпен байланысты жанжалдарға қатысқан. 2006 жылдың қаңтар айында Джон Гитонгоның баяндамасы жарияланғаннан кейін «Англо-лизинг» жанжалына жаңа серпін берілді. Жаңа мәліметтер «Anglo Leasing Finance» компаниясының Ұлыбританиялық компанияларды қоса алғанда, тауарлар мен қызметтерді жеткізбеу және бағаларды шарықтату арқылы кениялық салық төлеушілерді алдау үшін пайдаланған көптеген көлеңкелі ұйымдардың бірі екенін көрсетті. «Infotalent Systems» фирмасы Каманилерге тиесілі және Джон Гитонгоның баяндамасында айтылды, олар 59,7 миллион еуроға бағаланған қауіпсіздік келісім-шарты үшін 5,2 миллион еуро арттырып төлеген.

Әсері

Ол кездегі Кениядағы британдық елшісі, сэр Эдвард Клей, Найробиде өткен кешкі ас кезінде «Англо Лизинг» мәселесін көпшілікке жария етті. Кейіннен ол кениялық саясаткерлердің қысымына ілесіп, өзінің дәлелдерін жариялауға мәжбүр болды және президент Мвай Кибакиге үкіметтегі жемқорлыққа қатысты мәліметтерді қамтитын құжатты тапсырды. Бірақ ешкім жазаланбады және бұл іс жұртшылық назарынан шығып кетті. Кейіннен Ұлыбритания үкіметі Кениядағы жобаға жауапты министр Крис Мурунгаруға Ұлыбританияға баруын тоқтатты, себебі бұл қоғамдық мүддеге қайшы келеді. Бұл тыйым салу Мурунгарудың жемқорлыққа қатысы барлығынан, соның ішінде «Англо Лизинг» алаялығынан туындады деп кеңінен хабарланды. 2006 жылдың 22 қаңтарында Джон Гитхонго вице-президент Муди Авориді, сондай-ақ төрт жетекші саясаткердің (бұрынғы әділет министрі Кираиту Мурунгі, кейін энергетика министрі болған; қаржы министрі Дэвид Мвирария және бұрынғы көлік министрі Крис Мурунгару) бірі деп атады. Ол сондай-ақ Джимми Ванджигидің өзін өлтіруге ант бергенін айтты. Гитхонгоның Мвирариямен болған кінәлі әңгімесінің аудиожазбаларын интернетке жариялағаннан кейін, халықтың оған деген қолдауы ең жоғары деңгейге жетті. Ол сондай-ақ президент Кибакидің бұл іске қатысқандығын мәлімдеді. Гитхонго жиналған қаражат 2005 жылғы конституциялық референдумды және 2007 жылғы сайлау кампаниясын қаржыландыруға жұмсалатын еді деп мәлімдеді. Авори мен Мурунгару бұл айыптауларды жоққа шығарды және тергеу жүргізілетіні туралы уәде берді. Ақпан айында BBC телеарнасына берген сұхбатында Гитхонго Кираитумен болған кездесуін айтып берді, сол кездегі әділет министрі оны бизнесмен Анура Перейраға (Гитхонгоның әкесі) қарызы бар несие мәселесі бойынша шантаж жасауға тырысқан. «Әділет министрі маған егер тергеуді жеңілдетсем, әкемнің несие мәселесі шешілетінін айтты», - деді Гитхонго. Оның аудиокассетасы бар еді, ол BBC арнасында ойнатылды.

Гитонгоның жер аударылуы

2006 жылғы 8 ақпанда BBC Newsnight бағдарламасына Фергал Кинмен сұхбаттасқанда Гитонго Кираиту Мурунгидің оның тергеуіне кедергі келтіруге тырысқанын көрсететін жазба дәлелдерін ұсынды. Мурунги адвокаты А.Х. Маликтің әкесіне берген 30 миллион шағын теңгелік қарызын Анура Перейра сатып алғанын және «Англо Лизинг» тергеуін баяулату үшін осы қарызды жабу мүмкін екенін айтты. Тергеуін аяқтаған соң, ол «Англо Лизинг» скандалының ең жоғары деңгейге дейін барып жеткенін және оның өміріне қауіп төнгенін мәлімдеді. «Англо Лизинг» және осыған ұқсас көптеген мәмілелер NARC-тің 2007 жылғы сайлау кампаниясын қаржыландырудың жасырын жолы болды.

Кениялықтардың жауабы

Кениялықтардың реакциясы үкіметке сынға толы болды, бұл дауыс бергендердің де, бермегендердің де арасында байқалды. Президент өзі шешуге уәде берген мәселелерді ушықтырып, Кенияны әлем көз алдында жаңқа қалдырды деген айыптаулар көтерілді. Көптеген жауаптар Гитхонгоның осы скандалды жарыққа шығарудағы рөлін жоғары бағалады, алайда аз бөлігі оны "жаңа отаршылдық" көзқарасымен және Кенияда қалып қоймағаны үшін сынады. Елдегі осы және басқа да ірі жемқорлық оқиғаларына қатысты басым пікір – биліктегі элитаның жеке мүддесі Кенияның орташа табысқа ие елге айналуына тосқауыл қойып отыр дегенді көрсетеді. 2006 жылдың 17 ақпанында жемқорлыққа қарсы наразылық білдірушілер Найроби қаласынан шеру өткізді, тіпті бұл наразылық акциясы ресми түрде тыйым салынған болатын. Шеруге қатысушылар "Англо Лизинг" ісін аяқтауды талап ететін плакаттарды ұстап, вице-президент Аворидің отставкасын сұрады.

Британдық тергеу

Ұлыбританияның Ауыр алаяқтық жөніндегі кеңсесі 2007 жылдың шілдесінде тергеуді бастады, және британдық салық бейкенттері Джерси мен Гернсидегі офшорлық шоттарды зерттеді, олар 2002 жылдың сәуірінен 2004 жылдың ақпанына дейін Apex Finance деп аталатын компанияға 30 миллион доллардан астам соманы аудару үшін қолданылды. Кеңсе Кения үкіметі күдіктілерді сотқа беруге қажетті дәлелдерді ұсынбағандықтан тергеуді тоқтатуға шешім қабылдады деді.

Қаржылық

Anglo Leasing Finance компаниясы Дипак Каманимен байланысты. Кенияның Бас бақылаушысы және аудиторы бір көзден алынған қауіпсіздік келісімшарттары туралы есеп жариялады, онда жеткізілмеу және бағаның көтерілуі арқылы кең ауқымды алаяқтықтар күдікті. Осы алаяқтықтарды жүзеге асыру үшін пайдаланылған компаниялар байланысты:

Төлемші Мақсаты Сомасы (миллионда) Қол қойғандар Қол қойылған күні
Anglo Leasing Сот-криминалистикалық зертханасы – ҚІД US$54.56 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2001 жылдың 16 тамызы
Silverson Establishment Қауіпсіздік көліктері US$90 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2001 жылдың 16 тамызы
Apex Finance Полиция қауіпсіздігі US$30 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 9 ақпаны
LBA Systems Қауіпсіздік МҮӘ US$25 Қаржы министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 7 маусымы
Apex Finance Полиция қауіпсіздігі US$21.8 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 14 маусымы
Universal Satspace Спутниктік қызметтер US$28.11 Қаржы министрлігінің хатшысы Көлік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 11 шілдесі
First Mercantile Полиция қауіпсіздігі US$21.8 Қаржы министрлігінің хатшысы Көлік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 11 шілдесі
Apex Finance Corp Полиция қауіпсіздігі US$22.8 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 12 шілдесі
LBA Systems Түрме қауіпсіздігі US$29.7 Қаржы министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 19 қарашасы
Nedemar Қауіпсіздік US$26.9 Қаржы министрлігінің хатшысы Көлік министрлігінің хатшысы 2002 жылдың 19 қарашасы
Midland Bank Полиция қауіпсіздігі US$29.65 Қаржы министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 29 мамыры
Naviga Capital Океанографиялық кеме EUR 26.6 Қаржы министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 15 шілдесі
Empressa Океанографиялық кеме EUR 15 Қаржы министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 15 шілдесі
Euromarine Океанографиялық кеме EUR 10.4 Қаржы министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 15 шілдесі
Infotalent Полиция қауіпсіздігі EUR 59.7 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 19 қарашасы
Apex Finance Corp Полиция қауіпсіздігі EUR 40 Қаржы министрлігінің хатшысы Ішкі қауіпсіздік министрлігінің хатшысы 2003 жылдың 17 желтоқсаны
Ciaria Systems Inc Жобалау, спутниктік NSIS-ті күтіп ұстау US$24.56 Қаржы министрлігінің хатшысы NSIS директоры 2004 жылдың 20 қаңтары