Кіріспе

Эндрю "Эндер" Виггин – Орсон Скотт Кардтың 1985 жылғы ғылыми фантастикалық романы "Эндер ойыны" және оның жалғастарындағы ( "Өлімге сөйлеуші", "Ксеноцид", "Ақылдың балалары", "Шеттегі Эндер") ойдан шығарылған кейіпкері. Сондай-ақ ол "Эндер көлеңкесі" атты қосымша сериясының бірінші бөлігінде де кездеседі. Кітап сериясының өзі Кардтың 1977 жылғы "Эндер ойыны" атты қысқа әңгімесіне негізделген және оны кеңейте түседі. "Эндер ойыны" романының 2013 жылғы киноадаптациясында Эндер рөлін Аса Баттерфилд сомдады.

Эндердің ойыны

Серияның бірінші кітабында, «Эндердің ойынында», Эндер үш баланың ең кішісі және ең жақсы дамыған баласы; оның ата-анасы үшінші балаға рұқсат алған, бұл мемлекеттің қатаң екі бала саясатында сирек кездесетін жағдай. Оның өмір сүруіне «Формиктерге» немесе «Құбыжықтарға» қарсы соғысқа командирлер дайындау мақсатымен құрылған бағдарлама себеп болды. Эндер мектепте «үшінші» бала болғандықтан, әсіресе Стилсон есімді зорлаушыдан зәресіздік көреді. Стилсон оны төбелес кезінде шақырысқаннан кейін, Эндер оны соншалықты қатты ұрады, бала ауруханаға түсіп, кейін қайтыс болады, бірақ Эндер бұл туралы көп уақыт өткен соң ғана біледі. Эндердің ағасы Питер, садист, Эндерге көрсетілетін назарға ренжіп, оны мазалайды. Оның қарындасы Валентина – оның қорғаушысы және жалғыз досы. Ол «Жауынгерлік мектепке» қабылданғанда, оны тастап кетуіне қайғырады, бірақ ол олардың әрқашан байланыста болатынына сендіреді. «Жауынгерлік мектеп» – Жер төңірегінде айналатын ғарыш станциясы, ол әскери дарынды балаларды жаттықтырып, бағалайды, соғысты жеңу үшін қажетті көшбасшыны табу мақсатында. Эндер ауыр эмоционалдық күйзеліс пен физикалық қауіптерге ұшырайды, бірақ ол тіпті элиталық студенттер арасында да ерекше екені тез байқалады. Эндер академиялық білімде өте жақсы, оның басты қызығушылығы – нөлдік гравитациядағы «Жауынгерлік бөлмеде» үш өлшемді лазерлік таг жарысы. Ол шебер ойыншы және стратегияшы болып, ақырында «Аждаһа армиясының» командирі болып тағайындалады. Ол бұл топты мектеп тарихындағы ең табысты армияға айналдырады. Эндердің бұрын-соңды болмаған жетістігі оның әріптес командирлерінің қызғанышын тудырады, олар оны мазалайды. Бас зорлаушы Бонзо Эндерді душта өлтіруге тырысады, бірақ сәтсіз аяқтайды. Эндер Бонзоны білмей-ақ өлтіреді. Уақыт тартылып бара жатқандықтан, ол басқа мектептерді айналып өтіп, Эростағы «Командалық мектепке» тікелей ауыстырылады. Ол онда жұлдызаралық флоттық шайқасқа дайындық жасайды, голографиялық симуляторлармен жаттығулар өткізеді. Эндер ойынды меңгергеннен кейін, ол кемелерді тікелей басқарудан бастап, «Жауынгерлік мектептегі» сыныптастарына команда беруге көшеді: Джулиан «Бин» Дельфики, Алай, Шен, Петра Арканян, Динк Микер, Ессіз Том, «Қайнатылған сорпа», Флай Моло, Влад, Дампер және Карн Карби. Өткен соғыста адамзатты құтқарған аңызға айналған Мазер Ракхэмнің жетекшілігімен Эндер және оның сенімді серіктері күрделі шайқас симуляцияларының ауыр сериясын бастайды және әр жолы жеңіске жетеді. Соңғы шайқас планетаның үстінде, қарсыластарының үлкен сандық артықшылығымен өтеді. Эндер бұл сынақты әділетсіз деп санайды және ережелерді бұзуға шешім қабылдайды. Ол өзінің нұсқаушыларын Формиктерге қарсы шайқасқа баруға лайық емес екеніне көндіруді мақсат етеді. Жаумен үмітсіз шайқасқа түсудің орнына, Эндер эскадрилья басшыларына мақсатсыз ұрыстар жүргізуді бұйырады. Жау Эндердің флоты планетаға жақындап келе жатқанын кеш түсінеді. Эндердің тірі қалған кемелері жеткілікті жақын болған кезде, ол оларды «Доктор құрылғысын» қолдана отырып, планетаның өзін жоюға жібереді, бұл материяны жоятын қару, бірақ ол жеткілікті шоғырланған жағдайда ғана әрекет етеді. Тек бірнеше кеме ғана жеткілікті жақындауға тырысады, бірақ олар планетаны жояды. Кейіннен оған бұл симуляция емес екенін айтады; ол және оның сыныптастары шындыққа қарсы шынайы шайқастарда нақты кемелерге бұйрық беріп отырды. Соңғы шайқаста Құбыжықтардың туған планетасы жойылды және Құбыжықтар түрі жойылды. Эндерді батыр деп жариялайды, бірақ ол білместен түрді жойғаны үшін өкініш сезінеді. Оның қол астындағылары Жерге әртүрлі елдеріне қайтарылады, бірақ Эндер кез-келген елге тиесілі емес. Оның үстінен соғыс басталады. Сондықтан, Жердегі маңызды саяси күшке айналып бара жатқан Питер ағасы оның тұрақты жер аударуына келісім жасасады. Эндер қарындасы Валентинамен бірге қазір тасталып кеткен Құбыжықтар әлемдерінде құрылып жатқан колониялардың біріне саяхат жасайды. Ол жерде ол Құбыжықтардың оны табуы үшін жасаған, «Жауынгерлік мектепте» ойнаған интерактивті компьютерлік ойынның бөлігіне ұқсайтын жерде ұрықтанған Құбыжықтар патшайымының жұмыртқасын табады. Бұл жұмыртқалық патшайым Құбыжықтар түрін қалпына келтіре алады. Патшайыммен телепатиялық байланыс арқылы ол бүкіл қақтығыстың екі бөтен түрдің қарым-қатынас жасай алмауынан туындаған қателік болғанын біледі. Ол сондай-ақ, патшайымнан Құбыжықтардың қателікпен адамдармен соғысқанына өкінгенін және олардың әлемін жойғаны үшін Эндерді кешіргенін біледі. Эндер патшайымға оның халқын қауіпсіз жерге көшіру үшін үй табуға уәде береді. Эндер анонимді түрде «Құбыжықтар патшайымы» атты кітап жазады, ол соғыстың Құбыжықтар көзқарасынан баяндайды және оның жөніндегі халықтың пікірін өзгерте бастайды. Питер, қазірде «Гегемон» болған, Жердегі үкіметтің басшысы, Эндерді кітаптың авторы ретінде таниды және одан өзі туралы екінші туынды жазуын сұрайды. Эндер «Гегемонды» жазады. Екі кітап өте ықпалды болады және ақырында олар әрқашан бірге жарияланады. Эндер мен Валентина патшайымның оның түрін қалпына келтіре алатын планетаны іздеуді бастайды.

Өлгендер үшін сөйлеуші

Өлгендердің дауыстысы "Эндер ойыны" мен "Ксеноцид" оқиғаларынан 3000 жыл кейін басталады. Ендр Валентина күйеу тауып алған планетадан кетеді. Ол Jane деп аталатын қуатты саналы бағдарламамен байланысу үшін интеграцияланған компьютер алған. Ол тек Ендрге ғана көрінеді. Ендр Өлгендердің дауыстысы рөлін қабылдап, нағыз кім екенін жасырады. Өлгендердің дауыстысы қайтыс болған адамның өмірін қайғырып жүргендерге түсіндіруге тырысады. "Құмдық патшайым" мен "Гегемон" кітаптарындағы бейнесі арқасында, Эндрді бөтендікке қарсы жазалап, оны бүкіл саналы түрді қырған қылмыскер деп жек көреді. Эндр Лузитания планетасына барады, онда планетаның түпкілікті тұрғындары – шошқалармен байланыс салдарынан қайтыс болған зерттеуші атынан сөйлеу туралы өтініш келіп түскен. 22 жылдан кейін (уақыттың өтуі оны екі аптадан да аз қартайтқан), ол спикерді шақыру туралы бастапқы шешім күштен шығарылғанын біледі. Дегенмен, жақында болған өлімдер үшін тағы екі өтініш келіп түскен. Ендр екі өтініштің де бір отбасыдан екенін анықтайды: біріншісі Новиньяның қызы Эладан, ол Новиньяның күйеуі Маркостың өлімі үшін сөйлеушіні сұрайды, ал екіншісі Новиньяның үлкен ұлы Миродан, ол зерттеуші Либо үшін сөйлеушіні сұрайды. Ендр Маркосты зерттеуге кіріседі және Новиньяның отбасымен жиі байланыста болады. Оның әрекеттері балалардың көпшілігіне әкелік бейне жасап, олардың құрметіне ие болады. Ол Маркостың әйеліне зорлық көрсеткенін біледі. Планетаның діни монах ордені – Ақылдың Балаларымен сөйлескенде, ол Jane-нің пікірлеріне ашуланып, одан байланысын үзеді. Jane, Ендрмен ақылдаспай, шошқаларды зерттеген зерттеушілер Миро мен Уанданы тұтқындауға бұйрық беретін жұлдызаралық билік органдарына айыптаушы есептерді жібереді. Колонияның жарғысы жойылды және колонистер басшылық үшін Ендрге жүгінуге мәжбүр болады. Сонымен қатар, Эндр Құмдық патшайымның құрсауынан осы әлемде қоныстануға рұқсат беру үшін қысым көріп, ол басқа бір нәсілмен телепатиялық байланыста болғанын айтады. Эндр бұл нәсілді шошқалар деп есептейді, бірақ олар қарапайым және телепатиялық емес сияқты көрінеді. Санкциялар енгізілгеннен кейін, ол Миро мен Уанданы шошқаларға баруға көндіреді, олар оны, "түпнұсқа спикерді" кездесуге шақырыпты. Эндр өзінің бастапқы спикер екенін мойындайды. Шошқалар олардың өлген денелерінен өсетін ағаштардың олардың көбею кезеңі екенін көрсетеді. Екі ксенологтың ритуалдық өлтірілуі түсініспеушілік тудырды; шошқалар адамдар өздеріне ұқсас көбейетінін дұрыс түсінбеген. Эндр Маркос үшін "сөйлейді" және көптеген құпияларды ашады, көбінесе Новиньяның құпияларын. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Маркостың балалы бола алмағаны және Новиньяның балалары Либоның ұрпағы екендігі. Бұл Мироның қарындасы Уанда оның жартылай қарындасы екенін білдіреді. Эндр колонияның Галактикалық Конгресс санкцияларына қарсы көтеріліс жариялауын ұсынады. Ол Jane-мен байланыс орнатады, ол олардың сигналдарын жасырады. Ол Новиньямен қарым-қатынасқа түседі. Валентина колонияға саяхаттауға келіседі. Планетаның алыс жағында ол "Эндер ойынында" көрген арманына ұқсайтын жерді табады. Оның басшылығымен ол Формиктердің қайта тууына дайындық ретінде Құмдық патшайымның құрсауын отырғызады.

Ксеноцид

Ксеноцид оқиғалары кезінде Эндер Лузитанияның бүлікші колониясының ресми емес басшысы ретінде қаралады. Ол Новинхаға адамдарды десколада вирусынан қорғауға көмектеседі. Десколада адамдар үшін өлімге әкеледі, бірақ шошқалардың өмірі мен көбеюі үшін маңызды. Формиктерде оларды қорғауға жеткілікті дамыған иммундық жүйе бар, ал адамдар антивирустық диеталық қосымшаларды қолданады, бірақ екі қорғаныс та вирустың мутацияларына байланысты әлсіреп барады. Эндер сонымен қатар планетада үш түрдің арасындағы бейбітшілікті сақтауға тырысады. Адамдар шошқаларды жек көреді, себебі олар десколада вирусын бірден жоя алмайды. Жаңа Формик колониясының бар екені жалпыға мәлім емес, бірақ Эндер олардың пайда болуы мен адам емес ойлау қабілеті адамдармен қақтығыс тудыратынын біледі. Новинханың кіші балалары – Грего, адамдар арасында дүрлік тудырушы, және вирусты саналы деп санайтын және анасы мен әпкесінің зерттеулеріне қарсылық білдіретін Куара қиындық тудырады. Шошқалар мен Формиктер адам флотының жақындауынан қорқады, егер десколада вирусы адамзатқа тараса, онда планета жойылған болар еді. Басқа планетада, Пэтхте, үкімет тапсырған зерттеулер жас гений Хан Цин Цзяоның Джейннің бар екенін анықтауына әкеледі, ол ассимиляциялық жүйемен байланысты. Джейн Цин Цзяоға өзін ашып, оның халқының ауыратын ОКЗ-ның үкімет тарапынан ұйымдастырылғанын айтып, билік органдарына хабарлаудан сақтануға тырысады. Алайда, билік органдарына берілген есеп жіберіледі және үкімет Джейнды жүйеден тазарту үшін желіге уақытша тыйым салу жоспарын іске асырады. Цин Цзяоның әкесі қызының әрекетіне қарамастан, оларды мазалайтын ОКЗ-ға ем табу үшін десколада мәселесіне көмектесуге келіседі. Лузитаниялық зерттеушілер келіседі, бірақ ем жасалса да, оны синтездеу мүмкін емес болады; олар дарынды жоғалтпай ОКЗ-ді емдей алмайды, ал десколадаға қарсы құрал жасалмайды. Осы уақытта олар Джейннің белгілі ғаламнан тыс жердегі кез келген затты өзіне тарта алатын күші бар екенін түсінеді, онда саналы ойдың физикалық күші бар. Эндер алғашқы сынақ ұшуына барады, өйткені Джейннің пайда болуы оның Жауынгерлік мектепте болған уақытының тікелей нәтижесі болды; сондықтан Джейн Эндердің бейнесін өз санасында сақтай алады. Эндр Джейнды Мироға жібергендіктен, «Өлілер үшін сөйлейтін» туындысындағы қате түсінікпен байланысты, Миро да қатысуы керек. Эла вирустарды өндіру үшін қажетті білімге ие болғандықтан, ол да қатысады. Сынғақ ұшу күтпеген салдарларға әкеледі. Эла жаңа вирустарды шығарады, бірақ Миро өзіне жаңа, зақымдалмаған дене жасайды. Эндер есте сақтаған әпкесі мен інісінің бейнесін жасайды. Олар шындыққа қарағанда, сол естеліктерге көбірек негізделген; сондықтан Валентин өте мейірімді және сүйкімді, ал Питер – таза зұлымдық. Қорқып, Эндер өзін одан әрі қауіпке тікелейтіп, осындай жалған туыстарды жасау қаупінен сақтану үшін бас тартады.

Ақыл-ойдың балалары

"Аң-сананың балалары" "Ксеноцид" тоқтаған жерден басталады. Ендрдің тарихы оның "жалған ұрпағы" Питер мен жас Валдың айналасында өрбиді. Енді Ендрдің өмір күші үш адамға бөлінді. Кітап бойында Ендрдің үш адамға да жеткілікті күш беруі қиынға соғады. Ендр бір уақытта екі адамды ғана тірі және денсау ұстай алады. Бастапқыда жас Вал ең көп қиындыққа тап болады, себебі Ендр оның миссиясына ең аз қызығушылық танытады, бірақ ол Миро мен Джейнмен бірге десколада вирусының туған планетасын іздеп жүргені белгілі болады. Питер ешқашан Ендрдің өмір күші үшін күресуге мәжбүр болмайды, өйткені Ендр Питердің Лузитания флотының Лузитанияда Молекулалық бұзу құрылғысын пайдалануына жол бермеу миссиясына қызығушылық танытады. Ендр Питер мен жас Валға толыққанды берілген кезде, өзінің денсаулығы нашарлай бастайды. Осының салдарынан Ендр монастырь бағында жұмыс істеп жатқанда құлап, кітаптың соңына дейін есінен танып, арасында есін жинап тұрады. Ендрдің денелік көрінісі жоғалып кетті, бірақ оның өмір күші Питер арқылы жалғаса береді (жас Вал Джейн үшін денелік көрінісінен бас тартып, өмір күші де Питер арқылы жалғасады).

Ендр жер аударылуда

"Эндер ойыны" мен "Өлілер үшін сөйлеуші" арасындағы жоғалған жылдарды баяндайтын "Ендер жер аударылуында" кітабы, Эндердің Эростан алғашқы аттануын, алғашқы колония – Шекспирге жасаған ұзақ сапарын, сондай-ақ Ганг колониясына сапарын қамтиды. Гирум Графтың әскери трибуналы кеңінен сипатталады; Графтың Колонизация министрі болып тағайындалғаннан кейінгі өміріне, сондай-ақ Формик соғысынан кейін Мазер Ракхемнің саяхаттарына жарық түсіріледі. Формиктерді жеңгеннен кейін Эндер Эроста қалады. Шекспирге жол тартқан кезеңде адмирал Морган Эндердің Шекспир губернаторы лауазымын тартып алуға тырысады. Дорабелла адмирал Морганды сүйкімділікке салыстырып, қызы Алессандраны Эндерді баурап алу үшін пайдалануға әрекеттенеді, Морган мен Алессандраның некелесуі арқылы Морганның Эндерді құрық ретінде пайдаланып Шекспирді билей алады деп үміттенеді. Шекспирге келген соң, Эндер Жердегі Гирум Графтың көмегімен Морганның төңкеріс талпынысын оңай жеңеді. Эндер Алессандраны анасынан босатады. Екі жыл губернаторлық қызметтен кейін, "Карапақ патшайымы" мен "Гегемон" атты еңбектерін аяқтағаннан соң, Эндер Валентинді өмірін жалғастыруға көндіреді. Гирум Графтың өтініші бойынша Эндердің алғашқы тоқталысы – бұрынғы шайқас мектебінің студенті Вирломи басқаратын Ганг индус колониясы. Вирломи бұрын Үндістанда көтеріліс ұйымдастырып, Питер Виггиннің гегемониясымен басылып, жер аударылған болатын. Сол жерде Эндер Вирломиге Ганг тумалары деп аталатын топтың көтерілісін басуға көмектесуге келіседі. Оларға Рэндалл Ферт есімді жас жігіт жетекшілік етеді. Олар "Карапақ патшайымы" ұранын қабылдап, "Эндер Виггин" есімін жерден тепкілеп, "Эндер Ксеноцид" деген сөз тіркесін қолданады. Эндер мен Рэндалл дене күшіне салынған шайқасқа түседі, нәтижесінде Эндер өлімге жуық жағдайға түседі. Эндер Рэндаллдың нағыз ата-анасын (Эндердің екі ескі досы және эскадрилья командирлері, Джулиан "Бин" Дельфики және Петра Арканиялық Дельфики Виггин) ашады, содан кейін Рэндалл Ахилл деген құпия есімінен бас тартып, өзін Арканиялық Дельфики деп атайды. Эндер Рэндаллды және анасын ассистент арқылы қайта қосады.