Канаданың 1969 жылғы Ресми тілдер заңы

Кіріспе

1969 жылғы Канаданың федералды заңы

Ресми тілдер туралы заң – 1969 жылдың 9 қыркүйегінде күшіне енген Канада заңы. Ол француз және ағылшын тілдеріне Канада үкіметінде тең мәртебе береді. Бұл оларды "ресми" тілдер деп жариялайды, олар заң бойынша барлық басқа тілдерден жоғары мәртебеге ие. Ресми тілдер туралы заң – федералды тіл заңнамасының жалғыз бөлігі болмаса да, Канаданың ресми екі тілділігінің негізгі заңдық құжаты болып табылады. Ол 1988 жылы маңызды өзгерістерге ұшырады. Екі тіл де Канада үкіметінде және оның бақылауындағы барлық салаларда, мысалы соттарда тең қолданылады.

Саяси жағдай

"Ресми тілдер туралы" заң Пьер Трюдо үкіметінің маңызды тірегі болды. Заң 1963 жылы құрылған және содан бері Канаданың ағылшын және француз тілді халқына федералды әкімшіліктен келген тең емес қарауы туралы үнемі есептер жариялаған Федералды екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі Корольдік комиссиясы ұсынған саяси мақсаттарды іске асыруға бағытталған. Ол кезде федералды мемлекеттік қызметтегі лауазымдардың бар болғаны 9%-ын франкофондар атқаратын, ал француз тілділер Канада халқының төрттен бірін құрады. 1978 жылы екі тілді деп белгіленген жұмыс орындарының үлесі 14%-ға, ал 2004 жылы 25%-ға өсті. 1969 жылғы заңның ең маңызды ерекшелігі – халық саны жеткілікті болған жағдайда федералды мемлекеттік қызметтердің екі ресми тілде де ұсынылуын қамтамасыз ету болды. Оның қағидалары кейіннен Канада Конституциясына, Канаданың Құқықтары мен бостандықтары туралы Хартиясының 16-бабына енгізілді. 1988 жылы екі мақсатқа жету үшін жаңа "Ресми тілдер туралы" заң қабылданды. Біріншіден, 1969 жылғы заңды 1982 жылы қабылданған Құқықтары мен бостандықтары туралы Хартияның 16 және 23-баптарына сәйкес федералды үкімет алған жаңа тілдік міндеттемелерді ескере отырып жаңарту қажет болды. Мысалы, Хартияның 20-бабы Канада халқының ағылшын және француз тілдерінде кез келген орталық мемлекеттік кеңсемен немесе "осы кеңсемен байланыс және қызмет көрсетуге елеулі сұраныс болған" аймақтық кеңселермен қарым-қатынас жасау құқығын кепілдейді. Хартияда "елеулі сұраныс" анықталмаған. 1988 жылғы "Ресми тілдер туралы" заңның мақсатының бірі – осы кемшілікті жою болды. Екіншіден, жаңа заңға Канада үкіметінің Квебектегі ағылшын тілді азшылықты және елдің қалған бөлігіндегі француз тілді азшылықты қолдау шаралары енгізілді. "Ілгерілету" бағдарламалары көбінесе әрбір провинциялық үкіметті өзінің ресми тілдегі азшылық қауымдастығына қызмет көрсетуге ынталандыруға және осы бағдарламаларды қаржыландыру үшін провинциялық үкіметтерге қаражат аудару механизмін қамтиды. Канаданың федералды конституциясына сәйкес, білім беру және денсаулық сақтау сияқты маңызды қызметтердің көп бөлігі провинциялық құзыретіне жатады және тікелей федералды қаржыландырудан тыс болады. Федералды қаражатты провинциялық үкіметтердің қаржыландыру келісімінде белгіленген шарттарды орындауына байланысты аудару – бұл құзыреттік шектеулерден қашудың конституциялық жолы болып табылады. Бұл "Ресми тілдер туралы" заң мен Квебектің француз тілі туралы заңы ("101-заң" деп те аталады) бір-біріне қайшы келеді деген ойға жетеледі. Алайда, бұл көзқарасқа барлығы келіспейді. Мысалы, бұрынғы либералдық партияның жетекшісі Майкл Игнатьев "101-заң жобасы мен Ресми тілдер туралы заң қарама-қайшы емес, олар бір-бірін толықтырады" деп мәлімдеген.

The Official Languages Act was one of the cornerstones of the government of Pierre Trudeau. The law was an attempt to implement some of the policy objectives outlined by the federally commissioned Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism, which had been established in 1963 and since that time had been issuing periodic reports on the inequitable manner in which Canada's English speaking and French speaking populations were treated by the federal administration. At that time, only 9% of jobs within the federal public service were occupied by Francophones, even though French speakers formed a quarter of the Canadian population. The proportion of jobs designated bilingual grew to 14% in 1978, and to 25% in 2004. One of the most important features of the 1969 act was to ensure that federal government services would be provided in both official languages, wherever population size warranted it. Its principles were later incorporated into the Constitution of Canada, in Section 16 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms. A new Official Languages Act was enacted in 1988 in order to achieve two objectives. First, it was necessary to update the 1969 law to take into account the new language related obligations that the federal government had undertaken under Sections 16 23 of the Charter of Rights and Freedoms, which had been enacted in 1982. For example, Section 20 of the Charter of Rights and Freedoms guarantees the right of the Canadian public to communicate in English and French with any central government office or with regional offices where there is "a significant demand for communication with and services from that office." Significant demand is not defined in the Charter of Rights and Freedoms. One of the purposes of the Official Languages Act of 1988 was to remedy this omission. Second, the new law included provisions for the promotion by the government of Canada of Quebec's English speaking minority and of the French speaking minorities in the rest of the country. The programs that fall under the "promotion" umbrella are often designed to encourage each provincial government to offer services to its official language minority community, and contain a mechanism for transferring funds to the provincial governments in order to finance a part of these programs. Under Canada's federal constitution, many important services, such as education and health, fall under provincial jurisdiction and are therefore off limits to any direct federal spending. The transfer of federal funds, conditional upon the fulfilment by each provincial government of detailed conditions laid out in a funding agreement, is a constitutionally permitted method of dodging this jurisdictional constraint. This would suggest that the Official Languages Act and Quebec's Charter of the French Language (also known as "Bill 101") are fundamentally at cross purposes with each other. However, that perspective is not universally accepted. For example, former Liberal leader Michael Ignatieff has stated that "Bill 101 and the Official Languages Act are not in opposition, they are complementary."

Қоғамның реакциясы

Екі тілді қызмет көрсетуге қоғамдық қолдау 1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың соңына дейін күрт артты. Ол кезде Ресми тілдер заңының танымалдылығын тікелей зерттеу жүргізілмеді, бірақ осыған қатысты сауалнамалар ағылшын тілді канадалықтардың көзқарасының айтарлықтай өзгергенін көрсетеді. 1965 жылғы сауалнамаға сәйкес, Квебектен тыс тұратын канадалықтардың 17%-ы француз тіліндегі мектептерді қаржыландыру үшін мемлекеттік қаражатты пайдалануды қолдады. Бұл көрсеткіш 1977 жылы 77%-ға дейін өсті (әлдебір ерекшелікпен, провинциялық үкіметтердің француз тілінде қызмет көрсетуін "мүмкін болған жағдайда" қолдау туралы сәл өзгеше сұраққа жауап беруге байланысты). Квебекте француз тілділерге қатысты федералды мемлекеттік қызметтегі өзгерістер мақұлдаумен қатар, бұл өзгерістер шын мәнінде Квебектің бір тілді француз тілді көпшілігіне көмектесе ме деген күмәнділікпен де қабылданды, себебі "екі тілді" деп белгіленген барлық федералдық лауазымдардан олар әлі де шеттетілуде, өйткені "екі тілді" лауазымның өзі ағылшын тілін білуді талап етеді. Дегенмен, бұл өзгерістер ағылшын тілді Канадада наразылық тудырды. "Торонто телеграф" газетінің тілшісі Брэйтвейтер заң жобасына қарсылардың ұстанымын былай түйіндеді: "Біз тіл заңының ешқандай қырынан қорқа алмаймыз, оны жай ғана қажетсіз, саяси мақсатты, орындауға қымбат, жікке бөлетін және ағылшын мен француз тілдерін білмейтін халықтың үштен біріне қатысты толығымен кемсітушілік деп санаймыз". Заң жобасына сәйкес, мемлекеттік сектордағы кейбір лауазымдар екі тілді деп белгіленді. Заң жобасын іске асыру кезінде, егер екі тілді лауазымды бір тілді ағылшын тілді адам атқаратын болса, ол адам француз тілін үйренуге тырысу шартымен лауазымын сақтап қалуға құқылы болды, ал осы лауазымды кейіннен атқаратын барлық адамдар екі тілді болуы керек еді. Осы жағдайларға байланысты франкофондар арасында екі тілділіктің жоғары деңгейіне байланысты француз тілінде сөйлейтін адамдар мемлекеттік секторда артық өкілдік алады деген қауіп туды. Алайда, осыған қарамастан, мұндай жағдай орын алмады. Мемлекеттік секторда француз тілінде алғашқы ресми тілі сөйлейтін адамдар мен ағылшын тілінде алғашқы ресми тілі сөйлейтін адамдардың арақатынасы жалпы халықтағы арақатынасқа шамамен тең. Дегенмен, федералды деңгейде екі тілділіктің қабылдануы тәуелсіздік қозғалысының өсуін тежемеді. Ұлттық Квебек партиясы Ресми тілдер заңы қабылданғаннан кейін бір жыл ішінде алғашқы маңызды сайлау жетістігіне қол жеткізді, 1970 жылғы Квебек провинциялық сайлауында 23% дауыс жинап, Квебек ұлттықшылдығының негізгі сайлау күші ретінде Ұлттық одақты ығыстырды. Алты жылдан кейін, 1976 жылғы провинциялық сайлауда Квебек партиясы билікке келді.

Public support for bilingual services had dramatically increased between the mid 1960s and the end of the 1970s. There was no direct polling on the popularity of the Official Languages Act itself at the time, but poll data on related questions gives an indication of a significant shift in the attitudes of English speaking Canadians. A 1965 poll showed that 17% of Canadians living outside Quebec favored the use of public funds to finance French language schools. This proportion had risen to 77% by 1977 (albeit in response to a slightly different question about support for provincial governments offering services in French "where possible"). Within Quebec, changes to the treatment of French speakers within the federal public service were met with approval mixed with skepticism that this actually helped the unilingual French speaking majority of Quebecers, who continued to be excluded from all federal jobs designated "bilingual", since by definition a "bilingual" job requires the use of English. However, the changes found some opposition in English Canada. Toronto Telegram columnist Braithwaither sums up the position of the opponents of the bill like this: "We are not afraid of any aspect of the language bill, we simply regard it as unnecessary, politically motivated, costly to implement, divisive, and, as it affects the non English, non French third of the population, wholly discriminatory." As per the bill, some positions in the public sector were designated as bilingual. At the implementation of the bill, if a bilingual position was held by a unilingual anglophone, this person was allowed to keep their position on the condition that they attempted to learn French, and all subsequent holders of this position must be bilingual. Under these circumstances, there were fears that, because of the higher rate of bilingualism among Francophones, people whose first official language is French would become overrepresented in the public sector. However, this has not become the case. The ratio of French first official language speakers to English first official language speakers in the public sector is almost the same as in the general population. At any rate, the adoption of official bilingualism at the federal level did almost nothing to slow the rise of the sovereignist movement. The nationalist Parti Québécois made its first significant electoral breakthrough less than a year after the Official Languages Act was adopted, winning 23% of the vote in Quebec's 1970 provincial election and replacing the Union Nationale as the main electoral vehicle for Quebec nationalism. Six years later, the Parti Québécois came to power in the 1976 provincial election.

Ресми тілдер туралы заңның барлық ережелерін орындамау

Кейде ресми тілдер жөніндегі комиссар заңға бағынатын федералдық агенттіктердің ресми тілдерге қатысты заңдық міндеттемелерін орындамайтынына назар салады. 2004 жылы Ресми тілдер туралы заңның 35 жылдығына арналған баяндамасында комиссар Дьяне Адам федералдық мемлекеттік қызметте "екі тілді" деп белгіленген лауазымдардың 86% ғана екі ресми тілді толық меңгерген адамдармен толтырылғанын атап өтті. Бұл, 1978 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда жақсы нәтиже, онда "екі тілді" деп белгіленген лауазымдардағы қызметкерлердің 70% ғана екі тілді де қабылданған деңгейде сөйлей білген.

Пікірсауалдар

2002 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Квебек тұрғындарының 98% ресми екі тілділікті «өте маңызды» немесе «біршама маңызды» деп санайды. Бұл көрсеткіш Атлантикалық провинцияларда 76%-ға, Онтариода 72%-ға, Прерия провинцияларында 67%-ға, ал Британдық Колумбияда 63%-ға төмендейді. 2000 жылы жүргізілген тағы бір сауалнамада Квебектен тыс жерлерде тұратын канадалықтардың жартысынан астамы екі тілділікті дамытуға тым көп күш жұмсалды деген пікірде екенін көрсетті. Ал осы пікірмен келіскен квебектіктердің үлесі тек 26% болды. 2012 жылы өткізілген сауалнамада канадалықтардың 63%-ы Канаданың барлық провинцияларында екі тілділікті қолдайтынын білдірді, бұл көрсеткіш 2003 жылы өткізілген соңғы сауалнамадан 9%-ға жоғары. 2016 жылы тағы бір сауалнама жүргізілді, нәтижесінде барлық провинцияда ресми екі тілділікке қолдау артып отырғаны анықталды. Телефон арқылы сұрақтың жауабын берген канадалықтардың 88%-ы Ресми тілдер заңының мақсаттарын «күшті қолдаймын» немесе «біршама қолдаймын» деп жауап берді: Атлантикалық провинцияларда 91%, Квебекте 94%, Онтариода 87%, Прерияда 83%, Альбертада 90% және Британдық Колумбияда 84%. Телефон арқылы сұрақтың жауабын бергендердің 84%-ы ресми екі тілділікті «күшті» немесе «біршама» қолдайтынын айтты. Сауалнаманың онлайн бөліміндегі нәтижелер аздап өзгеше болды, онда респонденттердің 78%-ы Ресми тілдер заңының мақсаттарын «күшті қолдаймын» немесе «біршама қолдаймын» десе, 73%-ы ресми екі тілділікті «күшті» немесе «біршама» қолдайтынын білдірді. Сол жылы осы тақырыпта жүргізілген тағы бір сауалнамада Канада бойынша респонденттердің 67%-ы «Сіз бүкіл Канада үшін екі тілділікті қолдайсыз ба?» деген сұраққа «иә» деп жауап берді, ал 31%-ы «жоқ» деп жауап берді.

2021 жылғы ОҚҚ жаңғырту туралы заң жобасы

2021 жылдың маусым айында Канада Үкіметі өзгеріп жатқан және көбірек цифрлықтанған қоғамда Ресми тілдер заңын жаңғырту мақсатында парламенттік заң жобасын енгізді.

C-13 заң жобасы

2022 жылы Канада Үкіметі Ресми тілдер заңына және басқа да қатысты заңнамаларға өзгерістер енгізетін C-13 заң жобасын ұсынды. 2023 жылдың 15 маусымынан бастап C-13 заң жобасы Сенатта үшінші оқылымнан өтті және патшаның бекітуін күтуде.

Көп тілдерді қоса алғанда

Ресми тілдер заңы ағылшын және француз тілдеріне қолданылады, бірақ Канадада сөйленетін басқа тілдерді, оның ішінде халықтың тілдерін де ресми түрде қорғамайды. Өзінің бірінші мерзімінде Виннипегте сөйлеген сөзінде Пьер Эллиот Трюдо француз тілінің Канададағы маңызды демографиялық салмағына байланысты ресми тіл ретінде таңдалғанын айтты. Сондықтан, егер украин тілі, мысалы, халықтың 10 пайызының ана тілі болса, Трюдо сол жиынға қатысушыларға украин тілін де Канаданың ресми тіліне енгізу үшін қадамдар жасалатынын уәде берді. Соңғы кезде 2011 жылдан 2019 жылға дейін Абитиби—Байе Джеймс—Нунавик—Эйю округінен парламент депутаты болған Ромео Саганаш бүгінге дейін қолданылып келе жатқан барлық халық тілдерін Канаданың ресми тіліне енгізуді ұсынды. Саганаш сондай-ақ, Халықтар палатасы мен Сенатта халық тілдерінде сөйлеу құқығын қолдайды.