Рышард Куклиński: НАТО-ға құпия ақпарат берген полковник
Ryszard Kukliński
Ришард Куклиński – қарулы күштер полковнигі, НАТО үшін тыңшы. Кеңес құпия құжаттарын жеткізіп, Батыс Еуропаға шабуыл жоспарларын ашты. Польшаның батыры.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық полковник және тыңшы (1930–2004)
Polish colonel and spy (1930–2004)
Рышард Ежи Куклинский (13 маусым 1930 – 11 ақпан 2004) – Польша армиясының полковнигі және НАТО үшін Суық соғыс кезеңінде тыңшылық жасаған адам. Польша президенті Анджей Дуда оны қайтыс болғаннан кейін бригадир-генерал шеніне көтерді. 1972 жылдан 1981 жылға дейін Куклинский ЦРУ-ға жоғары құпия кеңес құжаттарын, оның ішінде Батыс Еуропаны басып алу жоспарларын берді. АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік жөніндегі бұрынғы кеңесшісі Збигнев Бжезинский оны "НАТО-дағы алғашқы поляк офицері" деп атады.
Ryszard Jerzy Kukliński (June 13, 1930February 11, 2004) was a Polish Army colonel and Cold War spy for NATO. He was posthumously promoted to brigadier general by Polish President Andrzej Duda. Between 1972 and 1981 Kukliński passed top secret Soviet documents to the CIA, including Soviet plans for the invasion of Western Europe. Former United States National Security Advisor Zbigniew Brzeziński described him as "the first Polish officer in NATO."
Өмірбаян
Куклинский Варшавада, мықты католик және социалистік дәстүрі бар жұмысшы отбасында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның әкесі Польша қарсылық қозғалысының мүшесі болды; оны Гестапо тұтқындады, кейіннен Заксенхаузен концлагерінде қайтыс болды. Соғыстан кейін Куклинский Польша халық армиясында сәтті мансапқа қол жеткізді. 1964 жылдан бастап ол Польша тыңшылық және қарсы барлау операцияларында жұмыс істеді. 1968 жылы Варшава шартының Чехословакияға басып кіру дайындықтарына қатысты. Басып кіруден және 1970 жылғы Польша протестерінің қатыгездікпен басылуынан алаңдаған Куклинский 1972 жылы Бонндағы АҚШ елшілігіне өзін коммунистік елден келген әскери офицер ретінде таныстырып, құпия кездесу сұрады. 1994 жылы Куклинский Кеңес Одағының әскери жоспарларының "күдіссіз шабуылдық" сипатының оның бұл жоспарлардың толық мәліметтерін АҚШ-қа жеткізу шешіміне ықпал еткен маңызды фактор болғанын айтты, сондай-ақ "Біздің майданымыз тек Польша қанының Қызыл империяның құрбандығы ретінде ғана болуы мүмкін" деді. Куклинский сонымен қатар отанының Варшава шартының конвенциялық күштерінің басымдығы НАТО-ның әскери әрекетке тактикалық ядролық қарумен жауап беруіне әкеліп, ядролық шөлге айналуы мүмкін деп алаңдады. 1972 және 1981 жылдар аралығында ол 35 000 беттік, көбінесе Кеңес Одағының құпия құжаттарын ЦРУ-ға тапсырды. Құжаттарда ядролық қаруды қолдану жөніндегі Мәскеудің стратегиялық жоспарлары, Т-72 танкысы және 9К31 "Стрела-1" зымырандары туралы техникалық деректер, Польша мен Шығыс Германиядағы советтік әуе шабуылына қарсы базалардың орналасқан жерлері, кеңестік әскери техниканы тыңшы спутниктерінен жасыру үшін қолданылған әдістер, Польшада әскери жағдай енгізу жоспарлары және тағы да көптеген мәселелер сипатталған. Ол "Ерекше қызмет көрсеткені үшін" медалін алған алғашқы шетелдік азамат болды.
Kukliński was born in Warsaw to a working class family with strong Catholic and socialist traditions. During World War II, his father became a member of the Polish resistance movement; he was captured by the Gestapo, and subsequently died in the Sachsenhausen concentration camp. After the war, Kukliński began a successful career in the Polish People's Army. Since 1964 he was working for the Polish espionage and counterintelligence operations. In 1968, he took part in preparations for the Warsaw Pact's invasion of Czechoslovakia. Disturbed by the invasion, and by the brutal crushing of the parallel Polish 1970 protests, in 1972, Kukliński sent a letter to the US embassy in Bonn describing himself as an army officer from a Communist country, and requested a secret meeting. In 1994, Kukliński said that his awareness of the "unambiguously offensive" nature of Soviet military plans was an important factor in his decision to communicate the details of those plans to the United States, adding that "Our front could only be a sacrifice of Polish blood at the altar of the Red Empire". Kukliński was also concerned that his homeland would be turned into a nuclear wasteland as the Warsaw Pact's superiority in conventional forces would mean NATO would respond to military action with tactical nuclear weapons. Between 1972 and 1981, he passed 35,000 pages of mostly Soviet secret documents to the CIA. The documents described Moscow's strategic plans regarding the use of nuclear weapons, technical data about the T 72 tank and 9K31 Strela 1 missiles, the whereabouts of Soviet anti aircraft bases in Poland and East Germany, the methods used by the Soviets to avoid spy satellite detection of their military hardware, plans for the imposition of martial law in Poland, and many other matters. He was the first foreign recipient of the Distinguished Intelligence Medal.
Құрама Штаттарға қашу
Куклинскийдің "Пророк" деген лақап атымен ғана белгілі құпия коммунистік әріптесі оны жария ету қаупімен бетпе-бет келгендіктен, оның әйелі мен екі ұлын 1981 жылдың желтоқсанында әскери жағдай енгізілуге аздай қалғанда ЦРУ Польшадан шығарып әкетті. Куклинский мен оның отбасы сәтті қашқанмен, оның өткені АҚШ-қа оны қуып келген болуы мүмкін, себебі оның екі ұлы да кейіннен жеке-жеке қайтыс болды. 1994 жылдың тамыз айында үлкені Валдемар американдық университеттің аумағында номері жоқ жүк көлігінің астында қалды. Оның кіші ұлы Богдан Куклинский 1993 жылдың 31 желтоқсанында тыныш теңізде яхтасы құлап, суға батып қайтыс болды. Ришард Куклинский олардың қастандықпен өлтірілгенін айтпады, бірақ мұндай мүмкіндікті де жоққа шығармады. 1984 жылдың 23 мамырында Варшавадағы әскери сот Куклинскийді қатысусыз өлім жазасына кесті. Коммунизм құлағаннан кейін жаза 25 жылға ауыстырылды. 1995 жылы сот үкімді жойып, Куклинскийдің ерекше жағдайларда әрекет еткенін мәлімдеді, ал Куклинский 1998 жылдың сәуірінде Польшаға қайта келді.
Facing imminent danger of discovery from a denunciation by a secret Communist collaborator known only by his alias "Prorok", Kukliński, his wife and two sons were spirited out of Poland by the CIA shortly before the imposition of martial law in December 1981. Though Kukliński and his family successfully defected, his past may have followed him to the United States as both of his sons later died in separate incidents. The older, Waldemar, was run over by a truck without a licence plate in August 1994 on the grounds of an American university. His younger son, Bogdan Kukliński, drowned on December 31, 1993, when his yacht capsized on a quiet sea. Ryszard Kukliński did not claim that they were assassinated, but never rejected such a possibility either. On May 23, 1984, Kukliński was sentenced to death, in absentia, by a military court in Warsaw. After the fall of communism, the sentence was changed to 25 years. In 1995, the court revoked the sentence and said that Kukliński was acting under special circumstances and Kukliński visited Poland again in April 1998.
Өлім
2004 жылы 11 ақпанда Флорида штатының Тампа қаласында 73 жасында инсульттан көз жұмды. Куклинскийге арналған жобалау қызметі 2004 жылдың 30 наурызында Форт-Майерде ЦРУ құрметімен өтті. Оның денесі Польшаға жеткізілді және 2004 жылдың 19 маусымында Куклинский Польшаның Варшава қаласындағы Повузки әскери бейіште, ұлы Вальдемардың денесімен бірге арнайы қатарға жерленді.
He died from a stroke at the age of 73 in Tampa, Florida, February 11, 2004. The funeral Mass for Kukliński was held at Fort Myer with CIA honors on March 30, 2004. His remains were transported to Poland and on June 19, 2004, Kukliński was buried in the row of honour in the Powązki Military Cemetery in Warsaw, Poland, along with the remains of his son Waldemar.
Мұра
1986 жылдың маусым айында кеңес үкіметінің қолдауымен билікте болған Ярузельский режимінің өкілі Ежи Урбан Куклинскийдің әлемге әйгілі болғанын жариялады. Бұл Рейган әкімшілігі Куклинскийден әскери жағдай енгізу жоспарлары туралы хабардар болғанын, бірақ "Солидарность" қозғалысына дұрыс ақпаратты жеткізбей сатқандығын көрсету мақсатында жасалды. "Культура" журналы Куклинскийден сұхбат алғанда, ол әскери жағдайды жоспарлау 1980 жылдың соңында басталғанын және Ярузельский тобы кәсіподақтармен және Польша шіркеуімен келіссөздердің нәтижесіне қарамастан, "Солидарность" қозғалысын жоюды көздегенін айтты. Ол сондай-ақ, әскери жағдайды жариялау – ішкі шешім деген режимнің мәлімдемесін жоққа шығарды, Кеңес Одағының Польша билігіне әскери жағдай енгізу үшін қысым көрсеткенін баяндады. Ярузельский батыр ма, әлде сатқын ба деген сұраққа Куклинский былай деп жауап берді:
In June 1986, a spokesman for the Soviet backed Jaruzelski regime, Jerzy Urban, revealed Kukliński's existence to the world in order to make the argument that the Reagan administration had been informed by Kukliński of the plans to install martial law but had betrayed the Solidarity movement by not passing that information on to its "friends" in Solidarity. When the journal Kultura interviewed Kukliński, he said that planning for martial law had begun in late 1980 and that the Jaruzelski group planned to crush Solidarity regardless of the outcome of negotiations with the trade union and the Polish church. He also rejected the regime's claim that declaring martial law was an internal decision by describing how the Soviets had applied pressure on Polish authorities to impose martial law. When asked whether Jaruzelski was a hero or a traitor, Kukliński replied:
"Менің пікірімше, Польшада Кеңес араласуы мен әскери жағдайды болдырмаудың нақты мүмкіндігі болды. Егер ол Станислав Каниямен бірге үлкен қадір-қасиет пен күш көрсеткенде, Мәскеуге мойынсұнудың орнына қолданыстағы әлеуметтік келісімдерді адал сақтағанда, бүгінгі Польша, әрине, мүлдем басқаша болар еді." Куклинский Польша армиясының әскери стратегиялық жоспарлау басқармасының бастығы болды. Ол Варшава шарты аясындағы Польша күштерінің орналасуымен жақсы таныс еді. Варшава шарты күштеріне қатысты жалпы жоспарлардың толық мәліметтері тек Мәскеуде ғана белгілі болғандықтан, Куклинский Мәскеудегі жоғары штабтағы байланыстары арқылы көп нәрсені біле алды. Президент Картердің ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Збигнев Бжезинскийдің айтуынша, "Куклинский берген ақпарат Польшаға тікелей шабуыл жасаудың орнына, басқару және бақылау орталықтарын бұзуға бағытталған қарсы жоспарлар жасауға мүмкіндік берді." 2013 жылдың қаңтар айында Владислав Пасиковский Ришард Куклинский туралы фильм түсіруді бастады. Басты рөлді Марчин Дорочинский сомдады, ал режиссер Пасиковский жазған "Джек Стронг" (Куклинскийдің ЦРУ-дағы кодолық атынан алынған) сценарийі Польша Ұлттық естелік институтының жаңа материалдарына, ЦРУ-ның операциялық құжаттарына және полковник Куклинскийпен байланыс жасаған бұрынғы ЦРУ офицері Дэвид Форден сияқты куәгерлердің сөздеріне негізделген.
My view has been consistently that in Poland there existed a real chance to avoid both Soviet intervention and martial law. Had he, together with Stanislaw Kania, proved capable of greater dignity and strength, had they honestly adhered to the existing social agreements, instead of knuckling under to Moscow, present day Poland would undoubtedly look completely different. Kukliński was the chief of a military strategic command planning division of the Polish army. He was very familiar with the layout of the Polish forces within the Warsaw Pact. While details of the general plans for the Warsaw Pact forces were known only in Moscow, Kukliński could infer much from his contacts at the Moscow high command headquarters. According to President Carter's NSA, Zbigniew Brzeziński, "Kukliński's information permitted us to make counterplans to disrupt command and control facilities rather than only relying on a massive counterattack on forward positions, which would have hit Poland." In January 2013, Władysław Pasikowski began shooting a movie about Ryszard Kukliński. With Marcin Dorociński in the lead role, the script for Jack Strong (title taken from Kukliński's CIA secret agent pseudonym), written by director Pasikowski, is based on new material from the Polish Institute of National Remembrance archives, CIA operating documents and statements by eyewitnesses including David Forden, the former CIA operations officer who was the liaison with Colonel Kukliński.
Польшадағы пікірлер
Польшаның алғашқы бос сайланған президенті болған кезінде, "Солидарность" жетекшісі Лех Валенса Куклинскийді кешіруден бас тартты. 1998 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, поляктардың 34 пайызы Куклинскийді батыр емес, сатқын деп есептеді (29 пайыз), көптеген адамдар пікір білдіре алмады. АҚШ президенті Клинтон әкімшілігі Куклинский ақталмаса, Польшаның НАТО-ға қабылдануына қарсы тұратынын мәлімдеді. 1997 жылы Куклинскийге тағылған барлық айыптар алынып тасталғанда, солшыл бағытты ұстанатын "Трибуна" газеті "полковник Ришард Куклинский – тыңшы, дезертир және сатқын – ізгілік үлгісіне айналып, оңшылдардың ұлттық батыры болып көрсетілді" деп шағымданды. 1997 жылы CBOS жүргізген сауалнамаға сәйкес, поляктардың 27 пайызы Куклинскийді батыр, ал 24 пайызы сатқын деп санайды (1992 жылы тиісінше 12 және 24 пайызды құрады). Кейбір тарихшылардың пікірінше, Куклинский КСРО ГРУ-ның қосқан тыңшысы болуы мүмкін, ол ЦРУ-мен жүргізілген операциялық ойындарда пайдаланылған. Коммунистік кезеңде Польшаның ішкі істер министрі болған Чеслав Кищак осы теорияны кейінірек берген сұхбатында айтты, алдымен 2011 жылдың 13 желтоқсанында (Польшадағы әскери жағдай жылдығы) және содан кейін 2012 жылдың 11 ақпанында (Куклинскийдің қайтыс болған күнінің жылдығы). Екі жағдайда да "сатқын" деген жазу, ЦРУ атауымен қиылысқан белгі және "АҚШ-қа өлім" сөздері жазылған. 2014 жылдың 11 ақпанында оның ескерткішіне қоңыр бояу немесе май шашылған күйде табылған.
During his term as Poland's first freely elected president, a Solidarity leader, Lech Wałęsa, refused to pardon Kukliński and a poll taken in 1998 found that more Poles (34%) considered Kukliński a traitor than a hero (29%), with many undecided. The administration of US President Clinton nonetheless took the stance that it would oppose Polish membership in NATO unless Kukliński were exonerated. When all charges were dropped against Kukliński in 1997, the left leaning Trybuna lamented that "Colonel Ryszard Kukliński—a spy, deserter, and traitor—has been turned into a model of virtue and a national hero of the rightists." In a 1997 survey conducted by the CBOS, 27 percent of Poles considered Kukliński a hero and 24 percent a traitor (compared to 12 and 24 percent, respectively, in 1992). According to some historians, it was possible that Kukliński was a double agent, of the Soviet GRU, used in an operational game with the CIA. A Polish Minister of Internal Affairs during communist times, Czesław Kiszczak revealed such a theory in a later interview, first on December 13, 2011, (the anniversary of martial law in Poland) and then on February 11, 2012 (the anniversary of Kukliński's death). In both cases, the terms such as: "Traitor", the crossed CIA name and "Death to the USA" were sprayed. On February 11, 2014, his statue was found splashed with brown paint or oil.