Кіріспе

Ойыншық иттер тұқымы. Мальталық ит – Италиядан шыққан және көбінесе Мальта аралымен байланысты, ақ түсті, кішкентай тұқымның ежелгі түрі, сондай-ақ биосон, боллонье және гаван тұқымдарымен генетикалық байланысы бар, ойыншық топтағы ұқсас иттердің қазіргі тұқымы. Қазіргі және ежелгі түрлердің арасындағы нақты байланыс белгісіз. Николас Кутильо Мальталық иттер шпиц типті иттерден тараған болуы мүмкін деп болжады, ал ежелгі түрі қысқа тұмсығы, тік құлақтары және дөңгелек басы бар Померания тұқымдарына ұқсас болған. Стенли Кореннің сөзінше, бұл екі түр адамдармен серуендеу үшін қолданылған алғашқы иттердің бірі болуы мүмкін. Қазіргі заманғы түрінің жүні жібектей, таза ақ, құлақтары салбырап тұрады, ал құйрығы арқасына иілген, салмағы – (салмағы көрсетілмеген). Мальталық иттер жүнін төгілмейді. Мальталық иттер серуендесу, әшекейлеу немесе көрмелерге қатысу үшін өсіріледі.

Мальталық иттер көне заманда

Мальталықтардың ежелгі түрі, көне дәуірде ең көп таралған немесе сүйікті үй жануары, немесе тіпті үй иті болған сияқты. Вазалар мен амфораларда әртүрлі өлшемдегі және пішіндегі иттер бейнеленген. Шамамен б.з.д. 500 жылға дейінгі аттикалық амфораның бірінде, Вулчиде 19 ғасырда қазба жұмыстары жүргізілген, бірақ қазір жоғалып кеткен, үшкір тұмсығы бар кішкентай иттің суреті μελιταῖε, melitaie деген сөзбен бірге келген. Бұл иттер туралы ежелгі грек және рим әдебиеттерінде көптеген сілтемелер кездеседі. Көне жазушылар оның тегін Жерорта теңізіндегі Мальта аралына, латын тілінде Мелита деп аталатын, аралдағы Карфаген қаласының атынан шыққан атауға, немесе Адриатика теңізіндегі Млет аралына, Корфуға жақын және қазіргі Хорватияның далматин жағалауында орналасқан, латын тілінде де Мелита деп аталатын аралға жатқызады. Нақтылығы әлі де күмәнді, бірақ соңғы зерттеулер көбінесе Мальтамен байланыстырып қарастырады. Грекияда классикалық кезеңде кішкентай иттердің әртүрлі түрі (νανούδιον / nanoúdion, "карликовый пес") Μελιταῖον κυνίδιον (Melitaion kunídion, "Мелитадан келген кішкентай ит") деп аталған. Оның ерекше кішкентайлығына байланысты оны мысықтарға (ἴκτις / iktis) немесе панголиндерге теңеген. Бустуттильдің сөзіне сәйкес, Аристотельде кездесетін "Мелита" сөзі, бұл жағдайда Мальта аралына қатысты. Аристотельдің замандасы, Синопалық циник философ Диоген, Диоген Лаэртийдің куәлігі бойынша, өзін "Мальта иті" (κύων Μελιταῖος / kúōn Melitaios) деп атаған. Эзоп ертегілеріндегі дәстүрлі оқиғада Мальта итінің иесінің оған көрсеткен ықыласы, иесінің есегіне тиген қиындықтармен салыстырылады. Иесінің құрметіне ие болу үшін есек де ойнап, жағымды болуға тырысады, бірақ оның орнына жазаланып, шөпке байланады. Шамамен б.з.д. 280 жылы, білімді эллиндік ақын Каллимах, Плинийдің бірінші ғасырда жазғандарына сәйкес, осы ежелгі иттердің отаны Мелитаны Адриатика аралы деп атады, Мальта емес. Керісінше, оның бірдей білімді замандасы Ликофронға жазған "Александра" атты өлеңі, қазір б.з.д. 190 жылға жуық жазылған деп есептеледі, Мелита аралына да сілтеме жасайды, бірақ оны Мальта деп анықтайды. Страбон, бірінші ғасырдың басында жазғанда, оның тегін Мальта аралынан шыққан деп есептеді. Аристотельдің ізбасары Теофраст (б.з.д. 371 – шамамен 287 ж.), "Характерлер" атты моральдық типтерді сипаттаған еңбегінде, өзінің талғампаздығымен мақтанатын, әрине мақтанышпен әрекет ететін адамның типіне арналған тарау бар (Μικροφιλοτιμία / mikrophilotimía). Ол осы кейіпкердің бір ерекшелігін атап өтеді: үй иті өлсе, ол "Мелитаның ұрпағы" деп жазылған ескерткіш тақта орнатады. Афиней, үшінші ғасырдың басындағы "Deipnosophistae" (12:518–519) атты көлемді еңбегінде, Сицилиялық сибариттердің ерекшелігі, олардың талғампаздығының өте жоғары деңгейі, соульді кеудесі бар жоңғарлар мен Мелитаның қолына ұстайтын итер (адамдардан гөрі) компаниясында ләззаттанғанын айтады, соңғылары тіпті гимназияда жаттығуларға барғанда да олармен бірге болады. Римдіктер оларды catuli melitaei деп атаған. Бірінші ғасырда римдік ақын Марциал, өзінің досы Публийге тиесілі "Исса" атты қолына ұстайтын итке арналған сипаттамалық өлеңдер жазған. Исса Мальта иті болды деп айтылады және әртүрлі деректер бұл Публийді Мальтаның рим губернаторы Публиймен байланыстырады, бірақ бұл Публий туралы басқа ештеңе белгілі емес, ол Марциалдың әдеби ортасының мүшесі Паулустың танысы болды.

Қазіргі заманғы мальтийлер

Иттің геномдық сарапшылары ежелгі тұқымның бай тарихына қарамастан, қазіргі заманғы мальтий, көптеген басқа тұқымдар сияқты, сол ежелгі тектің шежіресімен тікелей байланысты бола алмайтынын, керісінше, Виктория дәуірінде қолдағы тұқымдарды реттеу арқылы пайда болғанын айтады, нәтижесінде ерекше тұқым ретінде тіркелген иттер алынды. Мальталық және оған ұқсас тұқымдар – Гаваналық, Бишон және Болоньялық, екі ғасыр бұрын шағылысуға кішкентай иттердің түрлерін таңдап алу кезінде туындаған ортақ ата-баба арқылы байланысты болуы мүмкін, бұл кезде генетикалық тартылу орын алды. Аббат Жан Квинтен, Мальта орденінің Ұлы магистрі Филипп Вилье де Л’Иль Адамның хатшысы, 1536 жылы жариялаған "Insulae Melitae Descriptio" еңбегінде классикалық авторлар Мальтада туған болуы мүмкін Мальталық иттер туралы жазғанын, бірақ сол кездегі жергілікті халық бұл түрмен таныс емес еді деп жазды. Королева Елизавета I-нің дәрігері Джон Кайс әйелдердің үй жануарлары – "Комфортер" немесе "Испан жұмсағы" сияқты "деликати" түрлері туралы жазғанда, олар Мальтадан келген "Мелитей" деп аталғанын, бірақ ол сипаттаған түрлер іс жүзінде испандықтар, мүмкін жақында импортталған король Чарльз спаниельдері болды. Соңғысының бір түрі – Марлбороу отбасы асылдандырған, ерекше ақ және каштан түсті шапанымен Бленхайм ойыншық иті. Бұл ойыншық иттердің қызыл және ақ мантиялы түрлері, король Чарльз немесе Оксфордшир Бленхайм тұқымдары 17-шы ғасырдың басынан 19-шы ғасырдың басына дейін сәнге ие болды. 1837 жылы Эдвин Ландзир "Мальтадан келген арыстан ит: оның тайпасының соңғысы" атты суретін салған, бұл сурет Квиз есімді иттің портреті, үлкен Ньюфаундленд итінің қасында тұрған кішкентай ақ түсті жануар, оны Виктория патшайымы анасына, Кент герцогинясына туған күніне сыйлық ретінде тапсырған. Джон Генри Уэльстің айтуынша, Ландзирдің суреттерінен кейін көп ұзамай Лондонның ойыншық иттерді ұнататын адамдары қытайлық спаниельдерді, олардың қысқа беттері мен жалпақ мұрындарымен импорттауға кірісті, оларды мопстармен және бульдогтармен шағылыстырып, құлақтары мен аяқтарында ұзын "қауырсынды" немесе жұмсақ түктері бар күштіктерді іріктеді. Кейіннен Лондон нарығында "мальталық" иттер сатыла бастады. Бұл иттердің Мальта аралымен ешқандай байланысы болмады, ал ағылшын мастифтерімен байланысты Т. В. Х. Люки деген селекционер өзінің Мальта тұқымын 1841 жылы Манила аралдарынан әкелгенін айтты. Бұл түрдің тұқымы 1862 жылы Ислингтондағы ауыл шаруашылығы көрмесінде жеке сынып ретінде қабылданды, онда селекционер Р. Мандевилл бірінші жүлдені жеңіп алды және келесі жылдары да солай жалғастырды. 1869 жылдан 1879 жылға дейін Мандевилл Бирмингем, Ислингтон, Кристалл сарайы және Креморн бақшасындағы көптеген көрмелерде жеңіске жетті, ал оның питомнигі кейінгі мальтийлік асылдандыру үшін ең жақсы тұқымды ұсынды деп саналды. 19-шы ғасырдан бастап мальтийліктердің тек ақ түсті болуы талап етілді. Бұл иттердің шығу тегі белгісіз болса да, ғасырдың соңында ит сарапшысы Уильям Дрюри сол кезеңдегі барлық ағылшын жазушыларының бұл тұқымды Мальтамен байланыстырғанын атап өтті, бірақ бұл талапқа ешқандай дәлел келтірмеді. Ақ ит 1877 жылы Нью-Йорктегі Вестминстер Кеннел клубының алғашқы ит көрмесінде "Мальталық арыстан ит" ретінде көрсетілді. Сол кезден бастап оларды кейде пудельдермен шағылыстырып, 1901 жылы екі әйелдің шығарылымына негізделген тұқымдық кітап құрылды. 1950 жылдары бұл тізілімде 50-ге жуық ит тіркелген. Мальталық ит 1888 жылы Американдық Кеннел клубымен танылды. Ол 1955 жылы Италияның қолдауымен Халықаралық кинологиялық федерациямен толыққанды қабылданды.

Сипаттамалары

Оның жүні тығыз, жылтыр, жібектей және сұлу, дене бойымен еркін түсіп тұрады, бұйра немесе астыңғы жүні жоқ. Түсі таза ақ, бірақ ақ сүйек түсі немесе ашық қоңыр дақтарға рұқсат етіледі. Ересектердің салмағы әдетте, аналықтары шамамен, ал аталықтары сәл ауыр болады. Олар көңілді, тыныш және мейірімді мінез-құлық көрсетеді. Мальтездер жүні түсірілмейді. Басқа ақ түсті иттер сияқты, оларда да көзден жас тамғанда дақтар пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл тұқым белгілі бір денсаулық проблемаларына бейім болуы мүмкін. Атап айтқанда, бауыр, жүрек (мысалы, "Patent Ductus Arteriosus") және буын аурулары жиі кездеседі. Ерекше айта кететін жайт, бұл тұқым итке аллергиясы бар адамдарға кеңінен ұсынылады. Себебі бұл тұқым гипоаллергенді саналады, сондықтан итке аллергиясы бар адамдар оны көтере алады. Атап айтқанда, итке аллергиясы бар кейбір адамдар Мальтезбен бірге өмір сүруге шыдай алады, өйткені олар аз жүнді түсіреді.

Қолдану

Малталық иттер серік ретінде, әшекей үшін немесе жарысқа көрсету үшін ұсталады. Стенли Корен бағалаған 79 ит тұқымының арасында олар 59-шы орында тұр.