Кіріспе

Туған күнді мерекелеуге арналған десерт – дәстүр. Туған күн торты – туған күнді тойлау кезінде желінетін торт. Туған күн торттарының нақты стандарты болмаса да, олар көбінесе безендірілген, қабатты торттар болып табылады, бетіне глазурь жағылады және оған әдетте туған күн тілектері ("Туған күнің құтты болсын") мен мерекеленіп отырған адамның есімі жазылады. Көптеген мәдениеттерде, әсіресе балалардың туған күнінде, торттың үстіне кішкентай жанған шамдар қойылып, оны кесу дәстүрге айналған. Оған кекстер, торттар, пирожкилер мен тоқаштар да кіруі мүмкін.

Тарих

Туған күн торттары Батыс Еуропа елдерінде туған күнді тойлаудың бір бөлігі болып келген. Дегенмен, торт пен туған күнді тойлау арасындағы байланыс ежелгі Рим дәуіріне дейін созуы мүмкін; классикалық римдік мәдениетте торттар кейде ерекше туған күндер мен үйлену тойларында ұсынылатын. Бұл – ашытқымен ашытылған және балмен тәттіленген ұн мен жаңғақтан жасалған жалпақ дөңгелектер. 18 ғасырда Германияда туған күнді торт пен шамдармен тойлау дәстүрі қалыптасты. Туған күн торттарын шамдармен пайдаланудың ең танымал мысалы 1746 жылы Германияда Мариенборн графы Людвиг фон Зинзендорфтың туған күнін тойлау кезінде болды. Оның торты пештің сыйымдылығына дейін үлкен болды, ал оның жасын көрсететін шамдар тортқа орнатылды. Шамдарды әртүрлі пішінде жасау да жиі кездесетін жағдай. Көбінесе, мереке иесінің жасын көрсететін сандық пішіндес шамдар қолданылады. Традициялық балауыз шамдармен қатар немесе олардың орнына атқыш шамдар да пайдаланылуы мүмкін. Торт әдетте барлық шамдар жағылған күйінде ұсынылады, содан кейін қонақтар бірігіп «Туған күнің құтты болсын!» әнін айтуға жиналады немесе елге сай келетін басқа да туған күн әнін орындайды. Ән аяқталған соң, мереке иесінен шамдарды сөндіруі және тілек тілеуі сұралады, егер барлық шамдар бір деммен сөндірілсе, тілегі орындалады деп есептеледі. Тағы бір кең таралған сенімге сәйкес, тілек үнсіз айтылуы керек, оны ешкіммен бөліспеу керек, әйтпесе ол орындалмайды. 18 ғасырда Германияда тортқа шам жағу тарихы балаларға арналған туған күн тойы – Киндерфестке дейін жетеді. Бұл дәстүрде де шамдар мен торттар қолданылады. Неміс балалары аудиторияға ұқсас кең жайға алып келінетін. Ол жерде олар тағы бір жылды тойлауға мүмкіндік алатын, себебі немістер ересектер балаларды олардың жанын ұрлауға тырысатын зұлым рухтардан қорғайды деп сенген. Сол кезде туған күніне сыйлық әкелу дәстүрі болмаған, қонақтар тек туған күнін тойлаған адамға жақсы тілектер айтатын. Бірақ, егер қонақ сыйлық әкелсе, бұл туған күнін тойлаған адам үшін жақсы белгі саналды. Кейіннен гүлдер туған күн сыйлығы ретінде кең таралды. 1746 жылы Бюдингенге жақын Мариенборнда граф Людвиг фон Зинзендорфтың туған күніне арналған үлкен мереке өткізілді. Эндрю Фрей бұл мерекені егжей-тегжейлі сипаттап, «пешке сыйып бақатын ең үлкен торт болды, тортқа адамның жасына сәйкес тесіктер жасалды, әр тесікке шам орнатылды, ал ортасына біреуі қойылды» деді. Иоганн Вольфганг фон Гёте 1801 жылдың 24-30 тамызында Саксония князі Августтың қонағы ретінде Готта болды. Ол 28 тамыздағы 52 жасқа толған күнін еске алып, «десерт уақыты келгенде, княздың толық регалиямен киінген барлық қызметшілері майордоменнің басшылығымен кірді. Олар түрлі-түсті жалындаған, шамамен елу шамнан тұратын үлкен тортты алып келді, шамдар балқып, өртеніп кету қаупі төнді, балалардың мерекесіндегідей алдағы жылдарды көрсететін шамдарға орын жетпеді» деді. Бұл мысалдан көрініп тұрғанындай, сол кездегі дәстүр бойынша тортқа адамның өмірінің әр жылы үшін бір шам қойылатын, сондықтан торттың үстіндегі шамдардың саны мереке иесінің жасын көрсететін. Кейде туған күн торттарына «алдағы жылдарды көрсету» үшін қосымша шамдар қосылатын. Шамдарды сөндіру дәстүрі туралы мәлімет 1881 жылы Швейцарияда тіркелген. Халық лоры журналының зерттеушілері швейцариялық орта тап арасындағы түрлі «сенімдерді» жазды. Бір мәлімдемеде туған күн торттарында әр жылға сәйкес келетін шамдар жағылғаны көрсетілген. Бұл шамдарды тойлаушы жеке-жеке сөндіруі керек еді.

Бактериология

2017 жылдың маусым айында Клемсон университетінің зерттеушілері шырақты сөндірген кезде кейбір адамдардың торттың глазуріне көптеген бактерияларды таратуын анықтады.

Швед тілі

Швед туған күніне арналған торттар көбінесе марципанмен жабылып, ұлттық тумен безендірілген бисквит тәрізді пісіріледі. Голланд туған күніне арналған тәттілер – үстіне қайнатылған қаймақ қосылған жеміс торттары.

Үндістандық

Үндістанда ауылдық жерлерде туған күнді тойлайтындар өте сирек, бірақ қалалар мен қалашықтарда туған күн торттары Батыс елдеріндегідей желінеді, әсіресе жоғары білім алған адамдардың арасында.

Ағылшынша

Дәстүр бойынша ағылшын торттарын пісіргенде маңыздылықты және бақытты білдіретін заттар қосылады. Мысалы, тортқа монета салу туған күнін тойлаған адамға қаржылық жетістік әкеледі деп сендіріледі. Торттың ішіне салынған түрлі заттар туған күніне арналған тілектерді білдіру үшін пайдаланылады.

Мысырлық

Мысырлықтарда туған күн тойында туылған баланың немесе қыздың екі түрлі тортты дайындау дәстүрі бар. Көбінесе бір тортқа ғана туған күн шамдары қойылады, ал екіншісін тиіспей, сол күйінде қалдырады. Екі торт египет мәдениетінде маңызды болғанымен, туған күн тойларында "гето" деп аталатын және басқа да тәттілерді кездестіруге болады.

Израильдік

Израильде адамдар туған күндерін тортқа, өмір сүрген жылдарына сай шамдар қойып тойлайды. Сонымен қатар, келесі жылды білдіру үшін тортқа бір шам қосымша қойылады.

Америка

Америка Құрама Штаттарында туған күн иесінің жасына қарай туған күндік шамды жағу неміс әдет-ғұрыптарынан алынған.