Кіріспе

Экономикаға деген жеңілтек атау

"Көңілсіз ғылым" – экономика ғылымына деген жеңілтек атау. Томас Карлайл бұл фразаны 1849 жылғы "Негр мәселесі туралы кездейсоқ әңгіме" атты эссесінде қолданды, бұл траубадурлар өнерін атау үшін қолданылатын сол кездегі танымал "қуанышты ғылым" фразасынан өзгеше еді.

Шығу тегі

"Қайғылы ғылым" деген тіркес алғаш рет Томас Карлайлдың 1849 жылғы "Негр сұрағы бойынша кездейсоқ әңгіме" трактатында кездеседі, онда ол Батыс Үндістан аймағында өнімділікті қалпына келтіру үшін құлдықты қайта енгізуді қолдап былай деді: "Бұл естігендеріңіздей 'қуанышты ғылым' емес, керісінше, көңілді жағдайсыз, шөл және тіпті өте төмендеп, қиын ғылым; оны ерекше атау ретінде 'қайғылы ғылым' деп атауға болады." Экономика "бұл Әлемнің құпиясын 'сұраныс пен ұсыныс' арқылы табуда және адам басшыларының міндетін адамдарды өз күйлерінде қалдыруға" немесе жеке бостандыққа дейін төмендетуде "көңіл көтеруге" талпынды. Оның орнына, "Батыс Үндістандағы бекер қара адам" "өзін жаратқан Жаратушының қалауын орындауға және оған лайықты жұмыс істеуге" мәжбүр болуы керек. Карлайл осы талапты басқа ұлттарға да қатыстырды. Карлайлдың бағалауына ықпал еткендердің бірі Джон Раскин болды, ол Карлайлдың "Соңғыға дейін" (1860) еңбегінде саяси экономиканы сынауға "жол салғанын" жазды.

Карлайлдан тыс

Сол кездегі және кейіннен көптеген адамдар бұл тіркесті 19 ғасырдың саяси экономика қағидаларынан туындаған пессимистік болжамдармен байланыстырып түсінді. Хэмфри Хаус айтқандай:

Карлайлдың «мұңды ғылым» деген сөз тіркесі соншалықты жиі келтірілгендіктен, оның артындағы пікір оған және оның ізбасарларына ғана тән деп ойлау қаупі бар; бірақ бұл пікір кеңінен тараған және экономистердің еңбектерінен шығарылған дұрыс тұжырым деп есептелді: «Ешкім, – деді Дж. Э. Кэрнс, – саяси экономиканы оның алғашқы зерттеушілерінің еңбектерінде зертпеген адам, адамзаттың жағдайының жақсаруының көңіл көншітпейтін перспективасын байқамаған шығар. Рикардоның пікірінше, адамзаттың көпшілігінің жағдайында айтарлықтай жақсару мүмкін емес еді». Бұл Мальтустың халық саны туралы қағидасын және жалақының қалыпты жағдайда міндетті түрде ең төменгі шегіне дейін төмендеуі керек деген доктринаны зұлымдықпен пайдаланушылар өз пайдаларын ақтау үшін қуана қабылдады деген сөз емес, сонымен қатар, осы сенімдерге тікелей қатысы жоқ мыңдаған адамдар олардан қашып өтуді қиын тапты. Мальтус Англияның үстінде қара бұлт сияқты тұрды. Қазір мыңдаған жақсы және ақылды адамдар үшін оның халық саны туралы қағидасын толыққанды дұрыс деп санаудың қаншалықты маңызды болғанын түсіну қиын. Олар кедейлік жеңілгенде және өмір сүру деңгейі көтерілгенде, міндетті түрде аштық шегінде, қиын жағдайда тіршілік ететін жаңа буын туатынына сенді. Олар оны қалай болса да жалған деп тілесе де, оның шындыққа жақын болуынан қорқатын. (Дегенмен, Рикардо жалақының әрқашан ең төменгі шегіне дейін төмендеуі керек деп сенбеді. Ол жалақының өндіріс шегінің функциясы екенін санады.) Қазіргі заманғы терминдерде бұл тіркес кейде «мұңды ғылым» сияқты синонимдермен қолданылады, мысалы, Е. В. Дейкстраның мына сөзінде көрсетілгендей: «Экономика «Мұңды ғылым» деп белгілі болғандықтан, бағдарламалық жасақтама инженериясын «Құтқарылуға тиіс пән» деп атау керек». Қазіргі дискурста бұл термин экономиканың міндетті түрде тапшылықты, қақтығысты және құрбандықты зерттеуін білдіреді, бұл адамның мінез-құлқы мен қоғамдық ұйымның шектеулері мен жағымсыз аспектілерін көрсететін қорытындылар мен саясат ұсынуға әкеледі.