Кіріспе

Уэльс ағылшын шіркеуінің дін қызметкері, ақын және суретші Джон Дайер (1699 – 15 желтоқсан 1757) – Англия шіркеуінде дін қызметкері болған уэльстік суретші және ақын. Ол ең алдымен 1726 жылы жарияланған алты ерте өлеңнің бірі – «Гронгар төбесі» арқылы танымал болды. Кейін жарық көрген ұзақ туындыларының ішінде «Рим қираған жерлері» (1740) және «Жүн» (1757) сияқты аса сәтті болмаған жанрлық өлеңдер бар. Оның шығармалары жеке басылымдарда жариялануға қарағанда әдетте антологияларға жиналатын, бірақ оның талантын Уильям Вордсворт сияқтылар кейіннен мойындады.

Жастық шақ

Джон Дайер Роберт пен Кэтрин Кокс Дайердің Лланфайнде, Кармартенширде, Гронгар төбесінен бес шақырым жерде туған алты баланың төртіншісі болды. Оның нақты туған күні белгісіз, бірақ Джон Дайер туралы ең ертегі мәлімет 1699 жылғы 13 тамыздағы крещениесінен басталады – дәстүр бойынша, туғаннан кейін он төрт күн ішінде – Лланфьюнинд шіркеуінде. Оның әкесі сондағы шіркеудің қызметкері болған, ал әкесі Лланфьюниндтегі өте табысты заңгер болған және көршілес аймақта бірнеше мүлікке ие болған. 1710 жылы отбасы қаржылық мүмкіндіктерді пайдалану және алты балаға кеңірек тұру үшін жақын маңдағы Ллангатен еншісінде орналасқан Абергласни сарайына көшіп келді. Дайер алғашқыда ауылдағы белгісіз мектепте білім алды, содан кейін доктор Роберт Фрейнд басқаратын Вестминстер мектебіне түсті. Дайердің Вестминстерге деген наразылығы 1714 жылғы "Қашқандар журналында" тіркелген: "Мектептен және әкемнен қаштым, құлаққа соққандықтан үш-төрт күн серуендедім – Уинсорда табылдым". Ол өте аз нәрсені есте сақтады, бұған дәлел – кейіннен мектепте оқыған латын авторларын танымауы. Вестминстер мектебінен кейін Дайер әкесінің кеңсесінде жұмыс істеді, заң ісін үйренді. Оның заң саласындағы қабілеті оның қатысқан сот процестерінен көрінді және ол төрт ұлының ішінде мүлкін жақсы басқара білген жалғыз бала болды. Джонның әкесі оның заңгер болуын қалаған, бірақ ол ақынның өзінің шығармашылығын сурет салу мен жазу арқылы жеткізуге деген құштарлығын басып тастады. Ральф М. Уильямс Абергласниге оралғаннан кейін "біз оның тұлғасын жақсырақ танып, өмірі бойына кездесетін арманшыл романтик пен практикалық іскер адам арасындағы қайшылықты алғаш рет көре бастаймыз" деп мәлімдеді. Абергласни жеріндегі ежелгі тас құрылыстардың арасында өскендіктен, Дайердің антиквариатқа қызығушылығы және оның туындыларын сипаттайтын табиғатқа деген сүйіспеншілігі таңқаларлық емес. Роберт Дайердің 1720 жылғы 8 шілдеде қайтыс болуы Джонның заңгерлік тәжірибесін аяқтады және ол әкесінің өсиетінен тыс қалды, осылайша оны да осыған дейін Роберт атымен аталған ағасына қалдырылған сот ісімен айналысудан босатты. Джон 1720 немесе 1721 жылы сурет салу мен поэзиямен айналысу үшін Абергласниден Лондонға кетті.

Сурет салу және поэзия

Лондонда Дайер суретші Джонатан Ричардсонның шәкірті болды. Ричардсонның сурет салудағы негізгі қағидасы – суретшілерге шабыт беру үшін оқу, табиғатты бақылау, сурет салу шеберлерінің туындыларын зерттеу және поэзия жазу сияқты барлық білімнің қажеттігі еді. Осының нәтижесінде Дайер осындай қызығушылықтарын сақтап, зерттеулерін көркемдік ландшафт өнеріне аударды. Оның Мильтондық сегіз буынды шумақтармен алғашқы тәжірибесі ұстазына арналған «Танымал суретшіге хат» болды, ол «Гронгар төбесінің» екінші нұсқасындағыдай бірдей өлшемде жазылған. Ричардсонның басшылығымен Дайер кофеханадағы достары Томас Эдвардс, Дэниел Рэй, Джордж Кнаптон және Артур Пондпен танысты. Понд кейін «The Fleece» (IV. 265) есімдерінмен аталады. 1724 жылы Ричардсонның батасымен Дайер Италияға сапар шегіп, оқуын жалғастырды және тікелей Римге жетті, онда ол ежелгі ескерткіштеріне қызығушылық танытты. Пантеон оның сүйікті ғимараты болды және саяхат барысында оның уақытын көп алды, ал Колизей мен Каракалла ванналары да жоғары бағаланды. Мүсіндер мен рельефтердің арасында ол Геркулес, Аполлон, «Венера Медичи», Лаокоон тобы, Траян бағанасы, Паллас ғибадатханасы, Тит пен Константиннің аркалары және Борге билеушілерінің мүсіндерін (қазір Луврде) атады. Осылар 1740 жылы жазылған Дайердің «Рим қираған жерлері» поэмасына шабыттандырды немесе қызығушылық тудырды. Бірақ ол айналасындағы сұлулықты бағаласа да, оның мызғымас протестанттығы католиктердің қадірсіз деп санайтын амалдарына наразылық білдірді: «Аталарымыздың Құдайы, бізді осы жалдамалылардың жолынан сақта», - деп поэтикалық үзіндіде айтты. Римде болғанда, Дайер Кампанияда жұқтырған қақпақ ауруына шалдығып, болашағы туралы ойлана бастады. Солтүстікке сапарын жалғастыра отырып, ол Отриколи қираған жерлерін аралады, онда ол осы көңіл-күйдің өзгеруін білдіретін «Оцикулумда Италияда, 1725» атты өлеңіне шабыттанды. Флоренцияға сапары кезінде мұражайлар мен ғимараттарды аралау оның классикалық кезеңге деген қызығушылығын Ренессанс кезеңіне ауыстырды, нәтижесінде ол өзінің сақталған бірнеше суреттерінің бірін жасады – Антонио да Корреджионың «Мадонна Мәсіх балаға құлшылық етеді» шедеврінің көшірмесін. Дайер отанына оралғаннан кейін оның алты өлеңі Ричард Савидждің «Аралық өлеңдер мен аудармалар» (1726) жинағында жарияланды, ол негізінен Аарон Хиллдің айналасында жиналған топтың туындыларынан тұрды. Бұл Дайердің өлімінен кейін жарық көрген көптеген «жинақталған» басылымдарында айқын көрінді, олар осы достары оған арналған өлеңдермен кіріспе ретінде берілді, ал Дайердің соңында орналасқан қысқа өлеңдеріне жауап ретінде немесе оларға жауап берді. Осылайша, Дайердің «Мистер Савиджке, марқұм Эрл Риверстің ұлына» атты өлеңі, оны бақытсыздыққа төзуге шақырады, Савидждің «Менің Джон Дайерге елден келгеніне жауап ретінде хат» өлеңімен жауап берілді. Ал Дайердің ауылдағы бейтаныс өмірге арналған «Қаладағы досқа» өлеңі Аарон Хиллдің «Таңдау» өлеңімен толықтырылғанда, Гораций пікір алмасуына айналады. Диердің Марта Фоук портреті туралы өлеңдерінің тағы бір тобы, ол топта Клио деген атпен белгілі болды, әсіресе бай. Дайердің «Ауыл аралау» және «Сұрақ-жауап» шығармаларында да ол ерекше құрметпен еске алынады. «Римнен Клиоға» (18 ғасырлық басылымдарда кірмеген) өлеңі де «жеміс бұталарының арасында гүл шоғыры бар, оның пішінін менің қалам қазір сыздайды» деген сілтемесімен ерекшеленеді. Бұл өте орынды, өйткені Дайер оны жақында суретке түсірген. Мартаның жауабы кешіккені үшін кешірім сұрайды және оның поэзиялық және көркемдік құрметтерін мақтайды: «Сіздің талаптарыңыз екі лавр гүлдерімен безендірілген тәжді талап етеді, Сіздің өлеңдеріңіз жарық сықрайды және суреттеріңіз тыныс алады». Савидж де «Джон Дайер мырзаға, оның әйгілі Клионың суретін көргеннен кейін» құрмет көрсетті, онда ол сыртқы ұқсастықтан асып, «Сіз жанды көресіз» дейді. Дайердің өзі «Танымал суретшіге» (оның ұстазы Джонатан Ричардсонға) жазған хатында, ол да Римнен жазылған, «Қазірге мен тек өлеңмен сурет сала аламын» деген қарапайым мойындау айтады. Кейінгі бірнеше өлеңдері тек қолжазба түрінде сақталған, олар әртүрлі әйелдерге арналған. Оның «Аурелияға» жазған хатында, топтың тағы бір мүшесі, онымен бірге «түтінді қаладан» шығып, ауылдық жерге кетуге шақырады. Басқа өлеңдер Мира және Селиямен псевдонимді флирттерді қамтиды.

Кейінгі өмірі

Италияда бір жарым жылдан кейін Англияға оралғаннан соң, 1726 жылы оның алғашқы өлеңдері жарияланғаннан кейін Дайер қысқа мерзімге Абергласниге қайтып келді, онда ол ағасы Робертпен арасы суық болды. Келесі бірнеше жылды Лондон мен Херефордшир арасында, немесе сурет салу сапарларында өткізді. 1734 жылы ол әпкесіне тиесілі ескі ферманы қайта жаңғыртып, табысты етіп, басқа графтықтарда джентльмен фермер ретінде тағы бірнеше жыл өмір сүрді. Осы кезеңде Дайер қайтадан жазуға кірісті. Сол кезден бастап "Менің өкше дукесім" атты анекдоттық пасторальдық өлеңі пайда болды. Ол сондай-ақ ұзын өлең үшін қолайлы тақырып іздеп, аяқталмаған "Камбро-британиялық" фрагментіне жұмыс істей бастады. Бірақ, ақырында, ол 1740 жылы "Рим қирағандары" деп жариялаған Италия саяхатының жемісіне ден қойды. Жүн өнеркәсібі туралы білімін, фермер ретінде алған тәжірибесін ол тек 1757 жылы шыққан "Жүн" (The Fleece) атты георгикалық өлеңінде пайдаланды. "Рим қирағандары" атты өлеңінің негізгі тақырыбы Дайерге бұрынғы "Италиядағы Оцикулумда жазылған, 1725" еңбегінде ұсынылған болатын. Мильтонның бос өлең үлгісімен жазылған ол, қираған орындар арасында сурет салып, "білімді болуға тырысып, мақтау мен даңққа ұмтылған" көрініспен басталады. Түн құлай бастағанда, болашақты көре білетін бір адам оған өткеннің құлаған сәулетін көрсетіп, өлімге бет қарайтынын еске салады. Оның орнына, ол аспандағы әсемдікке толы мәңгі Жаратушының еңбегінен үйреніп, өмірін жақсылыққа арнауға шақырылады. Өлеңнің діни қорытындылары 1750-ші жылдардың екі жарияланбаған өлеңінде де көрініс тапты: "Линкольн Хитте түнгі көрініс" және "Лиссабонның қирауы туралы". Оның осы кезеңде салған суреттері туралы көп мәлімет жоқ, өйткені көптегені жоғалып кеткен. Оған жатқызылатын отбасылық портреттерден басқа, діни тақырыптағы екі суреті туралы хабар бар. Бірі Ньютаун шіркеуіндегі "Соңғы тоқсан", екіншісі - басқа бір отбасы мүшесіне тиесілі Мәсіхтің басы. 1741 жылы Дайер Вустерге барып, епископ Джон Хоудың портретін салды және ол жерде Англия шіркеуінде діни қызметке қабылдануға көндірілді. Сол жылдың қыркүйек айында ол диакен болып тағайындалды және қазан айында Лестерширдегі Катторпта діни қызметкер болды, ол осы лауазымды келесі тоғыз жыл бойы атқарды. Содан кейін Дайер 26 жасар жесір әйел, Сара Энсор Хокинске (Шекспирдің ұрпағы деп есептеледі) үйленді, одан бірнеше баласы болды. 1751 жылы меценаттар оған Линкольнширдегі Белчфордта жақсырақ тұру орынын тапты, ал келесі жылы ол Конингсбиде де қызмет етті, кейін Линкольнширдегі Бэйндегі Киркбиге көшіп кетті. 1752 жылы ол Кембридж заңдарының бакалавры атанды және осы кезде "Жүн" өлеңін жаза бастады, оның бетінде LL. B әріптері оның атынан кейін келді. Линкольнширдің саздарында, "қамыс пен лайдың арасында, өлі қоңыр көлдермен қоршалған" өмір сүру, оның өлеңдерінде досына хабарлағандай, Дайердің туберкулез ауруына себеп болды. Соңғы өлеңі жарияланғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол 1757 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды. Оның маңызды өлеңдері Роберт Додсли 1761 жылы жариялады, содан кейін Савидждің жинағынан алынған оның бұрынғы өлеңдерін қамтитын кеңірек таңдаулар жарық көрді. Бұл кітаптардың мазмұны Марк Акенсайд пен Джон Дайердің өлеңдері пайда болғанға дейін көп өзгермеді. Бұл кітапқа отбасы мүшесі Уильям Хилтон Лонгстаффтың қолында болған қолжазба өлеңдері енді. Эдвард Томас 1903 жылы Уэльс кітапханасы үшін қысқаша таңдау жасады және содан бері оның поэзиясы американдық зерттеушілер тарапынан зерттелді.