Кіріспе

Никарагуалық ақын, журналист және жазушы. Никарагуалық ақын Феликс Рубен Гарсия Сармиенто (18 қаңтар 1867 – 6 ақпан 1916), Рубен Дарио (/US//d//ɑː/'/r//iː//oʊ/ dahREEoh, ruˈβen daˈɾi. o) – XIX ғасырдың соңында гүлденген, испан тіліндегі әдеби қозғалыс – модернизмді (модернизм) бастаған Никарагуа ақыны. Дарио 20-ғасырғы испан тіліндегі әдебиет пен журналистикаға зор және ұзаққа созылған әсер етті.

Өмір

Оның ата-анасы Мануэль Гарсия мен Роза Сармиенто 1866 жылғы 26 сәуірде Никарагуаның Леон қаласында неке қиды. Алайда, Мануэльдің шамадан тыс ішімдік ішуі Розаны отбасынан кетуге және Метапа қаласына (қазіргі Сиудад Дарио) Магаталпаға қашуға мәжбүр етті, онда ол Феликс Рубенді дүниеге әкелді. Бірақ олар қайта табысып, Роза екінші баласын, Кэндада Розаны өмірге келтірді, бірақ ол туғаннан кейін бірнеше күн өткен соң қайтыс болды. Неке тағы да нашарлап, Роза күйеуін тастап, әпкесі Бернарда Сармиентомен бірге тұруға кетті. Бір уақыттан соң Роза Сармиенто басқа бір ер адаммен қарым-қатынас құрып, онымен бірге Гондурастың Холутека қаласындағы Сан-Маркос-де-Колон қаласына көшіп кетті. Рубен Дарио Никарагуаның Метапа, Матальпа қаласында дүниеге келді. Рубеннің шын тегі Гарсия болғанымен, оның әкесінің туыстары көп жылдар бойы Дарио атымен танымал болды. Рубен Дарио өзінің өмірбаянында былай деп түсіндірді: Менің балалық шағымдағы сол қаладағы егде жастағы адамдардың айтуынша, менің арғы ата-бабамның лақап аты немесе есімі Дарио болған. Бұл шағын қалада оны баршасы "Дон Дарио" деп, ал бүкіл отбасын Дариолар деп атаған. Осылайша оның және бүкіл отбасының тегі бірте-бірте жоғалып, менің әжем құжаттарға қол қойғанда Рита Дарио деп өзгертілді; ол әкесінің атына айналып, заңдық күшке ие болды, себебі менің әкем саудагер болғандықтан, барлық ісін Мануэль Дарио ретінде жүргізді.

Дарио балалық шағын Никарагуаның Леон қаласында өткізді. Оны анасының әпкесі мен күйеуі Феликс пен Бернарда тәрбиеледі, ал Дарио оларды бала кезінде өзінің нағыз ата-анасы деп есептеді. (Мектептегі алғашқы жылдары тапсырмаларына Феликс Рубен Рамирес деп қол қойған екен.) Ол анасымен, ол Гондураста тұрғандықтан, немесе әкесімен, оны "Мануэль аға" деп атағандықтан, сирек сөйлесетін. Оның алғашқы жылдары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 1871 жылы Феликс Рамирес қайтыс болғаннан кейін отбасының экономикалық қиындыққа тап болғаны және жас Рубенді тігіншінің шәкірті ретінде жіберуді қарастырғаны белгілі. Оның өмірбаянын жазған Эдельберто Торрестің айтуынша, ол 1879 және 1880 жылдары иезуиттермен білім алғанға дейін Леондағы бірнеше мектепке барып оқыған. Оқуға ерте үйренген (өзінің айтуынша, үш жасында оқып үйренген), ол көп ұзамай өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады: 1879 жылы жазған сонеті сақталған, ал он үш жасында алғаш рет газетке жарияланды. "Una lágrima" ("Бір көз жасы") атты элегия 1880 жылғы 26 шілдеде "El Termómetro" (Ривас) газетінде жарияланды. Кейін ол Леондағы "El Ensayo" әдеби журналында да қызмет етіп, "балалар ақыны" ретінде назар аударды. Теодосио Фернандестің сөзіне сәйкес, оның алғашқы өлеңдеріне Хосе Зоррилла, Рамон де Кампоамор, Гаспар Нунес де Арсе және Вентура де ла Вега сияқты испан ақындарының үлкен әсері тиді. Оның сол кездегі жазбалары Рим-католик шіркеуіне қарсы либералдық көзқарасты көрсетеді, бұл оның 1881 жылы жазылған "El jesuita" атты мақаласында жазылған. Саяси көзқарасы тұрғысынан оның ең маңызды ықпалы эквадорлық Хуан Монталво болды, оны ол алғашқы журналистік мақалаларында әдейі еліктеген. 1881 жылдың желтоқсан айында ол ақындық қабілетіне байланысты мемлекеттік қаражат есебінен Еуропада білім алуы керек деген идеяны қолдаған либералды саясаткерлердің шақыруымен астана Манагуаға көшіп келді. Алайда, оның өлеңдерінің дінге қарсы көзқарасы конгресс төрағасы, консерватор Педро Хоакин Чаморро Альфароны сендіре алмады, соның салдарынан ол Никарагуаның Гранада қаласында оқуын жалғастыруы керек болды, бірақ Рубен Манагуада қалуды жөн көрді, онда ол "El Ferrocarril" және "El Porvenir de Nicaragua" газеттерінде жұмыс істей отырып, журналистік қызметін жалғастырды. Астанада ол он бір жасар Розарио Эмилина Мурильоға ғашық болып, онымен үйленгісі келді. 1882 жылдың тамызында ол достарының өтініші бойынша Сальвадорға сапар шекті, олар оның үйлену жоспарларын кейінге қалдыруды қалады. Оның жасы 14 болғандықтан үйленуі де ерекше жағдай емес еді.

Сальвадорда

Сальвадорда Дарионы республика президенті Рафаэль Зальдивармен ақын Хоакин Мендес таныстырды. Онда ол француз поэзиясын жақсы білетін сальвадорлық ақын Франсиско Гавидиямен танысты. Гавидияның қолдауымен Дарио алғаш рет француздық Александрия метрикасын кастиль тіліндегі өлеңге бейімдеуге тырысты. Сальвадорда ол үлкен даңққа ие болып, Симон Боливардың туғанына 100 жыл толуы сияқты мерекелерге қатысып, қарбалас әлеуметтік өмірге араласты, бірақ жағдайы нашарлай бастады. Ол экономикалық қиындықтарға тап болып, шешек ауруына шалдықты. 1883 жылдың қазан айында, әлі толық сауықпаған күйінде туған жеріне оралды. Оралғаннан кейін ол қысқа уақыт Леонда және Гранадада тұрды, бірақ ақырында Манагуаға қайта көшіп келді, онда Никарагуа Ұлттық кітапханасының (Biblioteca Nacional de Nicaragua) қызметкері болып жұмыс істеді және Розарио Мурильомен арадағы романтикалық қарым-қатынасын жаңартты. 1884 жылдың мамыр айында ол кезбелік үшін айыпталып, сегіз күнге қоғамдық жұмыс істеуге сотталды, бірақ үкімді орындаудан жалтарды. Осы кезеңде ол жаңа поэзиялық формалармен тәжірибе жасады, тіпті "Хабарламалар мен өлеңдер" (Epístolas y poemas) деп аталатын кітабын баспаға дайындады. Бірақ бұл екінші кітабы да жарық көрмеді, ол 1888 жылға дейін күтіп, ақырында "Алғашқы жазбалар" (Primeras notas) деген атпен жарияланды. Ол театрда да өзін сынап көрді, "Әр қой өзінің есебінен" (Cada oveja) деген алғашқы пьесасын жазды, ол біршама сәттілікке жетті, бірақ оның бір данасы да сақталмаған. Манагуадағы өмір оған ұнамады, достарының кеңесімен 1886 жылдың 5 маусымында Чилиге аттанды.

Чилиде

Махаббат өлеңдері мен әңгімелерімен өзін танытқаннан кейін Дарио 1886 жылы Никарагуадан Чилиге кетіп, 1886 жылғы 23 маусымда Вальпараисоға жетті. Чилиде ол Эдуардо Пуариермен және Эдуардо де ла Барра есімді ақынмен бірге тұрды, олар бірлесіп «Эмелина» атты сентиментальді роман жазды және осы романмен әдеби байқауға қатысты (бірақ жеңіске ие болмады). Пуариермен болған достығының арқасында Дарио 1886 жылғы шілдеде Сантьягодағы «La Época» газетінде жұмысқа орналасты. Чилиде болған кезінде Дарио чилилік аристократияның оны мәдениетсіздігі мен терісінің түсі үшін әдепсіздікке толы қарауларына ұшырады. Дегенмен, ол бірнеше достық қарым-қатынас құрды, мысалы, сол кездегі президенттің ұлы, ақын Педро Балмаседа Торомен. Ол өзінің алғашқы туындысы «Abrojos» атты жұмысын 1887 жылғы наурыз айында жариялады. 1887 жылғы қыркүйекке дейін бірнеше ай Вальпараисода тұрып, бірнеше әдеби байқауларға қатысты. 1888 жылғы шілдеде Вальпараисода жаңадан басталган модернистік революцияның маңызды әдеби еңбегі – «Азуль» жарық көрді. «Азуль» – 1886 жылғы желтоқсан мен 1888 жылғы маусым аралығында чилилік баспасөз беттерінде жарияланған өлеңдер мен мәтіндік прозалардың жинағы. Кітап бірден үлкен сәттілікке жете қоймады, бірақ белгілі испандық романист және әдеби сыншы Хуан Валера оны жақсы қарсы алды. Ол 1888 жылғы қазан айында Мадридтегі «El Imparcial» газетінде Дариоға арналған екі хат жариялады. Онда, Дарионың шығармаларында француздық ықпалдың артық екенін айтса да (Валера «ментальді галлицизм» деген сөздерді қолданды), оның Дариода «талантты прозашы және ақын» екенін мойындады.

Орталық Америкадағы саяхат

Жаңадан танымал болған Дарио Буэнос-Айрестегі La Nación газетінің тілшісі болды, ол сол кезде Испан Америкасында ең көп таралған мерзімді басылым еді. «La Nacion» газетіне алғашқы мақаласын жібергеннен кейін, ол Никарагуаға сапарға шықты. Лимаға қысқа тоқтағанда ол жазушы Рикардо Палмамен кездесті. Ол Коринт портына 1889 жылдың 7 наурызында келді. Леонда оны құрметті қонақ ретінде қарсы алды, бірақ Никарагуадағы уақыты қысқа болды, ол Сан-Сальвадорға көшіп барды, онда ол біріккен Орталық Америка мемлекетін құруды жақтаған «La Unión» мерзімді басылымының директоры болып тағайындалды. Сан-Сальвадорда 1890 жылдың 21 маусымында ол белгілі гондурастық оратор Альваро Контрерастың қызы Рафаэла Контрерасқа заңды түрде үйленді. Тойдан кейін бір күн өткен соң президент (және генерал) Менендеске қарсы төңкеріс болды. Төңкерісті негізінен Дарьоның үйлену тойына қонақ болған генерал Карлос Эзета ұйымдастырды, ол әйелі қайтыс болғаннан кейін қысқа уақытқа қайтадан үйленуге мәжбүр болды, бірақ көп ұзамай ажырасты. Ол Эл-Сальвадорды жаңа президент жұмыс ұсынғанмен, одан кетуді шешті. Ол маусым айының соңында Гватемалаға көшіп барды, ал оның әйелі Сальвадорда қалды. Гватемала президенті Мануэль Лисандро Бариллас Сальвадорға қарсы соғысқа дайындалып жатты. Дарио Гватемаланың «El Imparcial» газетінде «Historia Negra» атты мақала жариялады, онда ол Эзетаның Менендеске жасаған сатқындығын айыптады. 1890 жылдың желтоқсанында оған жаңадан құрылған «El Correo de la Tarde» газетін басқару міндеті жүктелді. Сол жылы Гватемалада оның сәтті кітабы «Азуль» екінші рет басылды, бұл басылымда Valera-ның хаттары кеңейтілген түрде қосылды және оның әдеби даңққа ие болуына себеп болды (қазір бұл хаттар кітаптың әр басылымында қолданылады). 1891 жылдың қаңтарында оның әйелі Гватемалада онымен қайта қосылды және олар 1891 жылдың 11 ақпанында шіркеуде үйленді. Үш айдан кейін Дарио басқарып тұрған «El Correo de la Tarde» газеті мемлекеттік субсидияны тоқтатты, бұл оны жабуға мәжбүр етті. Ол Коста-Рикаға көшіп, 1891 жылдың тамызында елдің астанасы Сан-Хосеге қоныстанды. Коста-Рикада ол жұмыс істеп, отбасын асырай алмады және қарызға батты. Оның тұңғыш ұлы Рубен Дарио Контрерас 1891 жылдың 12 қарашасында дүниеге келді.

Саяхат

1892 жылы ол Коста-Рикадағы отбасын тастап, Гватемала мен Никарагуаға жақсы экономикалық мүмкіндіктер іздеу үшін сапарлады. Көп ұзамай, Никарагуа үкіметі оны Американың ашылуының төрт жүз жылдығын тойлауға арналған шаралар өтетін Мадридке Никарагуа делегациясының құрамына енгізді. Испанияға жол астында Дарио Гаванада тоқтады, онда Джулиан дель Касалмен, сондай-ақ Анисето Вальдивия және Рауль Кей сияқты басқа суретшілермен танысты. 1892 жылдың 14 тамызында ол Сантандерде кемеден түсіп, Мадридке пойызбен сапарды жалғастырды. Ол жиі кездесетін адамдардың арасында ақындар Гаспар Нунес де Арсе, Хосе Зоррилла және Сальвадор Руэда; романшылар Хуан Валера және Эмилия Пардо Базан; білгір Марселино Менендес Пелайо; және Эмилио Кастелар мен Антонио Кановас дель Кастильо сияқты бірнеше көрнекті саясаткерлер болды. Қараша айында ол Никарагуаға оралды, онда Сан-Сальвадордан әйелінің ауруы туралы телеграмма алды; ол 1893 жылдың 23 қаңтарында қайтыс болды. 1893 жылдың басында Рубен Манагуада қалды, онда Розарио Мурильомен қарым-қатынасын жаңартты, бірақ оның отбасы Дарионы оған үйленуге мәжбүр етті.

Аргентинада

Дарио Буэнос-Айрестің интеллектуалдық бұқаралық ақпарат құралдарында жақсы қабылдады. Ол бірнеше газетпен ынтымақтастық жасады: ол бұрыннан хабаршы болған La Nación-нан басқа, La Prensa, La Tribuna және El Tiempo газеттерінде де мақалалар жариялады. Колумбия консулы лауазымы тек құрметтік болды, өйткені Дарио өз өмірбаянында: «Бюенос-Айресте көбінесе колумбиялықтар болған жоқ және Колумбия мен Аргентина Республикасы арасында ешқандай сауда операциялары мен айырбас болған жоқ» деп жазған. Аргентина астанасында ол богемиялық өмір салтын ұстанды және алкогольге құмарлығы бірнеше рет медициналық көмекке жатауға себеп болды. Ол саясаткер Бартоломе Митре, мексикалық ақын Федерико Гамбоа, боливиялық ақын Рикардо Хаймес Фрейре, сондай-ақ аргентиналық ақындар Рафаэль Облигадо мен Леопольдо Лугонес сияқты тұлғалармен қарым-қатынас жасады. Оның анасы Роза Сармиенто 1895 жылдың 3 мамырында қайтыс болды. 1895 жылдың қазан айында Колумбия үкіметі Буэнос-Айрестегі консулдығын жапты, осылайша Дарио маңызды табыс көзінен айырылды. Бұл жағдайды түзету үшін ол Аргентинадағы пошта және телеграф ісін басқаратын мекеменің бас директоры Карлос Карлестің хатшысы болып жұмысқа орналасты. 1896 жылы Буэнос-Айресте Дарио өзінің ең маңызды екі кітабын жариялады: Los raros – өзіне ең қызықты болған жазушылар туралы мақалалар жинағы, және Prosas profanas y otros poemas – испан әдеби модернизмін бекіткен кітап. Бірақ, қаншалықты танымал болса да, оның шығармалары бастапқыда жақсы қабылдамады. Никарагуа үкіметіне дипломатиялық лауазым сұраған өтініштері қарастырылмады. Алайда, ақын Испаниядағы жағдай туралы хабар беру үшін La Nación газетіне тілші қажет екенін білгенде, Еуропаға саяхаттау мүмкіндігін тапты. Рубен Дарио Кубаға АҚШ-тың әскери араласуынан екі жыл бұрын, Хосе Энрике Рододан бұрын Латын Америкасын бейнелейтін Ариэль және Америка Құрама Штаттарын көрсететін Калибан арасындағы метафоралық қарама-қарсылықты жасады. 1898 жылдың 3 желтоқсанында Дарио Еуропаға аттанды және үш аптадан кейін Барселонаға жетті.

Мадридтегі елші

Нью-Йорк пен Панамада екі қысқа тоқталыстан кейін, Дарио Никарагуаға келді, онда оған жылы күтім көрсетілді. Оған көптеген құрмет көрсетілгеніне қарамастан, ол ажырасуға қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, консулдық қызметі үшін оған тиіс ақы төленбеді, бұл оның Парижге қайта оралуына кедеріс келтірді. Бірнеше айдан кейін ол Хосе Сантос Зелаяның Никарагуа үкіметінде Мадридтегі тұрақты министр болып тағайындалды. Ол экономикалық қиындықтарға тап болды, өйткені оның шектеулі бюджеті делегациясының барлық шығыстарын жабуға жеткіліксіз болды, және Никарагуа елшісі қызметін атқару кезінде көптеген экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. Ол өзінің «La Nación» газетінен алған жалақысының және өзінің досы, «Ateneo» журналының директоры Мариано Мигель де Вальдің көмегімен күне көріп отырды. Экономикалық жағдай ең қиын болған кезде, де Валь Никарагуа делегациясының хатшысы болып тегін қызмет етуді ұсынды және өзінің үйін, Серрано көшесі, 27 нөмірде, Никарагуа делегациясының дипломатиялық жайғастыруы ретінде ұсынды. Зелая биліктен құлатқанда, Дарио 1909 жылдың 25 ақпанында дипломатиялық лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Ол Зелаяға адал болды, оны «Никарагуаға саяхат және тропикалық аралық» кітабында жоғары бағалады және «Америка Құрама Штаттары және Никарагуа революциясы» еңбегін жазуда осымен бірге жұмыс істеді. Бұл еңбекте АҚШ пен Гватемала диктаторы Мануэль Эстрада Кабрера Зелая үкіметін құлатуды жоспарлап отыр деп айыпталды. Елшілік қызметін атқару кезінде Дарио мен оның бұрынғы досы Алехандро Сава арасында келіспеушілік туды, Саваның экономикалық көмек туралы өтініші Дарио тарапынан ескерілмеді. Олардың арасындағы хат алмасу Саваның Дарио «La Nación» газетінде жариялаған бірнеше мақаланың нақты авторы болғанын болжауға мүмкіндік береді.

Соңғы жылдар

1910 жылы Дарио Никарагуа делегациясының құрамында Мексиканың тәуелсіздігінің 100 жылдығын тойлау үшін Мексикаға сапар шекті. Алайда, Дарио шетелде болғанда Никарагуа үкіметі өзгерді, ал мексикалық диктатор Порфирио Диас жазушыны қабылдаудан бас тартты, мұның себебі АҚШ дипломатиясының ықпалы болуы мүмкін. Дегенмен, Дарио мексикалықтар тарапынан жылы қабылданды, олар үкімет емес, Дарионы қолдады. Өзінің өмірбаяндық естеліктерінде Дарио осы наразылықты Мексика революциясының алдынан болған оқиғамен байланыстырады: «Отыз үш жылдық абсолютті биліктен кейін ескі императордың үйіне алғаш рет тас лақтырылды. Бұл – тақтан құлатуға әкелген революцияның алғашқы дауысы деуге болады». Мексика үкіметінің көрсеткен салқынынан кейін Дарио Гаванаға кетіп, онда маскүнемдік күйінде өмірге қол салуға тырысты, мүмкін, оның қорланғаны осы әрекетіне түрткі болған шығар. 1910 жылдың қараша айында ол Парижге оралды, онда «La Nación» газетінің тілшісі қызметін жалғастырды және Мексиканың Ғылым министрлігінде (Ministerio de Instrucción Pública) жұмысқа орналасты, бұл, әлдебір әлеуметтік жазалаудың орнына берілген өтемақы болуы мүмкін. 1912 жылы уругвайлық кәсіпкерлер Рубен және Альфредо Гуидо «Mundial» және «Elegancias» журналдарын басқаруды оған ұсынды. Аталған басылымдарды насихаттау мақсатында ол Латын Америкасы бойынша гастрольдік сапарға шықты, соның ішінде Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Монтевидео және Буэнос-Айрес қалаларын аралады. Осы кезеңде ақын өзінің өмірбаяндық шығармасын жазды, ол «Caras y caretas» журналында «La vida de Rubén Darío escrita por él mismo» деген атпен жарияланды, сондай-ақ оның әдеби эволюциясын зерттеу үшін маңызды «Historia de mis libros» еңбегі жарық көрді. Гуидо ағаларымен жасасқан келісімшарты аяқталғаннан кейін ол Парижге қайтып оралды және 1913 жылы Жоан Суреданың шақыруымен Майоркаға сапар шекті, Вальдемозадағы картузиандық монастырінде тұрақтап, онда бұрынғы кезеңдерде Шопен мен Жорж Санд сияқты тұлғалар тұрған. Осы аралда Рубен өзінің өмірбаяндық шығармасын көркемдеуге арналған «El oro de Mallorca» романын жазуға кірісті. Алайда, оның психикалық денсаулығы нашарлауы, алкоголизмге байланысты күшейе түсті. Желтоқсан айында ол Барселонаға оралды, генерал Зелаяның үйінде тұрып қалды. Зелая Никарагуа президенті болған кезде Дарионы өзіне жақын сақтап, қолдаған болатын. 1914 жылдың қаңтар айында ол Парижге қайтып келді, онда Гуидо ағаларымен ұзаққа созылған сот дауына қатысты, олар оған жұмысы үшін тиіс үлкен соманы төлемеген еді. Мамыр айында ол Барселонаға көшіп, өзінің соңғы маңызды поэзиялық туындысын – «Canto a la Argentina y otros poemas» шығармасын жариялады, оның ішінде «La Nación» газеті үшін арнайы жазылған Аргентинаға арналған мақтау өлеңі де бар.

Өлім

Дарио 1916 жылдың 6 ақпанында Леонда 49 жасында қайтыс болды. Қоштасу рәсімі бірнеше күнге созылды, ол 1973 жылдың 13 ақпанында қалалық соборда, ғибадатхананың жанында, мүсінші Хорхе Навас Кордонероның мәрмәрдан жасаған арыстанның астында, Әулие Павелдің ескерткішіне жерленді.

Ауқым

Дарио отыз жеті түрлі өлең ұйқасымен және 136 түрлі строфа түрінде жазды.

Әсерлер

Француз поэзиясы Дарионың ақын ретінде қалыптасуына шешуші ықпал етті. Біріншіден, романтиктер, әсіресе Виктор Гюго. Кейіннен Дарьоға парнассиандар: Теофил Готье, Катул Мендес және Хосе Мария де Хередия айқын әсер етті. Тағы бір шешуші ықпал – Кубаның ұлттық батыры, проза мен поэзия жазушысы Хосе Марти. Дариандық эстетиканы анықтайтын соңғы элемент – символдарға, әсіресе Пол Верленге деген құлшынысы. «Cantos de vida y esperanza» (1905) атты өлеңдер жинағының алғашқы өлеңінде өзінің поэтикалық жолын қысқаша баяндап, Дарио өзінің негізгі ықпалдарын синтездеді: ол «Гюгомен күшті, ал Верленмен күңкірең» екенін («con Hugo fuerte y con Verlaine ambiguo») айтты. «Prosas Profanas» (1896) жинағының «Palabras Liminares» бөлімінде ол француз мәдениетінің өзінің әдеби шығармашылығының дамуындағы маңыздылығын көрсететін абзац жазған: «Ақ сақалды испандық бірқатар көрнекті суреттерге нұсқау береді: – Міне, бұл – бір қолды гений, ұлы Мигель де Сервантес Сааведра; міне, бұл – Лоп де Вега, міне, бұл – Гарсиласо, міне, бұл – Кинтана. Мен одан Грасиан, Авилалық Тереза, батыл Гонгора және ең мықтысы Франсиско де Кеведо и Вильегас туралы сұраймын. Сосын мен: – Шекспир! Данте! Гюго! (және ойымда: Верлен!) – деймін». Қоштасқанда ол: «Ер адам, айту қажет: әйелім – менің жерімнен, ал жаным – Парижден» дейді. «Los raros» жинағы – оның әдеби талғамына арналған иллюстрациялық том, ол «Prosas profanas» сияқты бір жылда жарық көрді және терең құрметпен қараған жазушылар мен зиялылар туралы қысқаша мәлімет беруге арналды. Онда Эдгар Аллан По, Вильер де Л’Иль Адам, Леон Блуа, Пол Верлен, Лаутреамон, Эухенио де Кастро және Хосе Марти (соңғысы испан тілінде шығарма жазған жалғыз автор) бар. Француз мәдениетінің басымдығы айқын. Дарио былай деп жазды: «Модернизм – испандық өлең мен прозаның жақсы француз өлеңі мен прозасының ілгегінен өткені ғана». «Azul» алдындағы бастапқы кезеңін есептемегенде, оның поэзиясы XIX ғасыр испан поэзиясының ұлы есімдеріне, мысалы Нунес де Арсе мен Кампоаморға көп қарызды болды, Дарио Беккерге зор құрмет көрсетті. Испандық тақырыптар оның шығармаларында жақсы көрінеді, тіпті «Prosas profanas» және, әсіресе, 1899 жылы Испанияға екінші сапарынан кейін. Саясат пен өнердегі қазіргі испандық құлдырауды (оның «98 буыны» деп аталатын адамдармен бөліскен алаңдаушылық) сезіне отырып, ол жиі өткеннің кейіпкерлері мен элементтерінен шабыт алды. Басқа тілдерде жазылған авторларға қатысты айта кетерлігі, ол АҚШ-тың үш жазушысына терең құрметпен қарады: Ральф Уолдо Эмерсон, Эдгар Аллан По және Уолт Уитман.

Бағалау

Роберто Гонсалес Эчеваррия оны испан тіліндегі поэзияның қазіргі дәуірінің бастауы деп санайды: "Испан тілінде Рубен Дариодан бұрынғы және кейінгі поэзия бар. 17 ғасырдан бергі испан тіліндегі тұңғыш ірі ақын. Ол парнассиандықтар мен символизмнің эстетикалық идеалдарын және қазіргі заманғы алаңдаушылықтарын қосып, испан тіліндегі поэзияны жаңа дәуірге енгізді, өйткені Гарсиласо 16 ғасырда кастиль тіліндегі өлеңді итальяндық формалармен және рухпен сіңіріп, оны түбірінен өзгерткен болатын. Латын Америкасы ақыны Октавио Паз, Дарьоның таңдамалы өлеңдерінің аудармасына алғысөз жазды.

Эволюция

Дарио поэзиясының дамуы ғалымдар оның негізгі шығармалары деп таныған кітаптарының жариялануымен белгіленеді: Azul (1888), Prosas profanas y otros poemas (1896) және Cantos de vida y esperanza (1905). «Азуль» алдында Дарио үш кітап және көптеген жекелеген өлеңдер жазды, олар оның «әдеби тарихына дейінгі кезеңі» («prehistoria literaria») деп аталады. Бұл кітаптар: Epístolas y poemas (1885 жылы жазылған, бірақ 1888 жылға дейін «Primeras notas» деген атпен жарияланған), Rimas (1887) және Abrojos (1887). Осы туындылардың алғашқысында испан классиктерін оқығандығы, сондай-ақ Виктор Гюгоның ықпалы айқын байқалады. Ұйқасы классикалық, ал стильі көбінесе романтикалық. Чилиде жарық көрген «Abrojos» кітабында испандық Рамон де Кампоамордың ықпалы ең көп сезіледі. Сол жылы Чилиде жарияланған «Rimas» Беккердің «Rimas» өлеңдерін үлгі етіп алу үшін өткізілген байқауға арналған, сондықтан осы кітапта қолданылған сырлы тон Севилья ақынының туындыларындағы тонға ұқсас болуы заңды. Онда тек он төрт өлең бар, олардың барлығы махаббат тақырыбында, ал көркемдік құралдары ерекше бекерийлік сипатта. «Azul» (1888) өлеңдермен қатар прозалық әңгімелерді де қамтиды, олардың метрикалық әртүрлілігі сыншылардың назарын аударды. Бұл кітапта Дариоға тән кейбір ойлар, мысалы, буржуазияға наразылығы айтылады. 1890 жылы мәтіннің жаңа басылымы жарық көрді, ол бірнеше жаңа туындылармен толықтырылды, олардың ішінде Александрия ұйқасындағы сонеттер де болды. Модернизмнің және Дарио поэзиясының гүлденген кезеңін «Prosas profanas y otros poemas» кітабы белгілейді, онда эротикалық мазмұн маңыздырақ, сонымен қатар эзотерикалық тақырыптар да бар («Centauros колоквиумі» өлеңіндегідей). Осы кітапта Дарионың өзіндік эклектикалық бейнелерін де кездестіруге болады. 1905 жылы ол «Cantos de vida y esperanza» кітабын жариялады, ол оның туындыларындағы модернизмге тән тақырыптардан бас тартпай, жақынырақ және ойлы үрдістің басталуын хабарлайды. Сонымен қатар, оның шығармашылығында азаматтық поэзия пайда болады, мысалы, «Рузвельтке» арналған өлең, бұл үрдіс «El canto errante» (1907) және «Canto a la Argentina y otros poemas» (1914) кітаптарында одан әрі дамиды.

Мұра

Рубен Дарио 1920 жылы Рамон Мария дель Валле Инкланның "Богемия жарықтары" романында кейіпкер ретінде пайда болады. 1867 жылы Дарионың туғанына 100 жыл толуына орай Никарагуа үкіметі 50 кордобадан жасалған алтын медаль және пошта маркаларын шығарды. Еске алу жиынтығына сегіз әуе пошта маркасы (20 центаво бейнеленген) және екі сувенирлік парақ кіреді. Рубен Дарио көшесі мен Рубен Дарио музейі бар, ал оның суреті туған жері Никарагуадағы мүсіндерде, суреттерде және лотерея билеттерінде кездеседі. Никарагуаның Ұлттық кітапханасы оның құрметіне Рубен Дарио атымен қайта аталды. Мадридте Рубен Дарио алаңы мен Рубен Дарио метро станциясы бар. Жаннина Браскидің 1998 жылғы "Йо-йо-боинг!" романы Рубен Дарионың генийі мен Квеведо, Гонгора, Пабло Неруда және Федерико Гарсия Лорка сияқты басқа испан тіліндегі ақындардың генийі туралы пікірталасқа толы. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында General Urquiza темір жолында Рубен Дарио темір жол станциясы бар. Боливияның Кочабамба қаласының шығысында, үлкен Кристо де ла Конкордияның астында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған Рубен Дарио даңғылы орналасқан. 2013 жылдың 18 қаңтарында Google Doodle Рубен Дарионың 146 жылдығын тойлады.