Кіріспе

Коморо аралдарындағы банту тілдері тобы

Комори (Шикомори, немесе Шимасива, "аралдар тілі") – Мозамбик пен Мадагаскар арасындағы Үнді мұхитының оңтүстік-батысындағы архипелаг, Коморо аралдарында сөйленетін төрт банту тілінің жиынтығы. Комор конституциясында Комор Одағының ресми тілдерінің бірі ретінде белгіленген. Шимаор тілінің бірі, Комордың талас-тартыс тудыратын Майотта аралында, француз департаменті ретінде қолданылады. Суахили сияқты, Комори тілдері де Банту тілдері отбасының бір бөлігі болып табылатын Сабаки тілдеріне жатады. Әр аралдың өзіндік тілі бар, және олар әдетте екі топқа бөлінеді: шығыс тобына Шиндзуани (Ндзуаниде сөйленеді) және Шимаор (Майотта) кіреді, ал батыс тобына Шимвали (Мвали) және Шингазия (Нгазиджа) кіреді. Тілдердің әртүрлі топтары әдетте бір-бірін түсінбесе де, лексикасының шамамен 80% ортақ, ал әр топтағы тілдердің өзара түсіністік деңгейі жоғары, сондықтан Шикомориді төрт жеке тіл емес, әрқайсысы екі тілді қамтитын екі тіл тобы ретінде қарастыру дұрыс. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тіл араб әліпбиіне негізделген Аджами жазуымен жазылған. Француз отарлық әкімшілігі латын әліпбиін енгізді. 2009 жылы қазіргі үкімет латын әліпбиіне өзгерістер енгізу туралы шешім қабылдады. Бұл тіл – Умоджа ва Масива ұлттық әнұранының тілі.

Тарих және сыныптау

Баңту тілінде сөйлейтін алғашқы адамдар Комор аралдарына 5-10 ғасырлар аралығында, Ширази арабтары келгенге дейін жеткен. 1970 жылға дейін ол суахили тілінің диалектісі немесе көне түрі деп есептелді. Бұл алғаш рет 1871 жылы Керстен ұсынғанда айтылды, ол бұл тілдің Шингази, суахили және малагаси тілдерінің қосындысы болуы мүмкін екенін келтірді. 1919 жылы Джонстон оны «Комор аралдары суахилиі» деп атап, «Мохила» диалектісі және «Мохела» тілі деп сипаттап, Комор аралдарындағы тағы екі диалектпен бірге қарағанда, бұл суахили тілінің ежелгі және бұзылған түрі болуы мүмкін деген болжам жасады. Дегенмен, Оттенхаймер және авторлар тобы (1976) мұның рас еместігін анықтады. Олар шимавалиді, сондай-ақ басқа комор тілдерін суахилиден өзгеше тілдер тобы ретінде жіктеді.

Шынцвани

Шинзвани тілін алғаш рет 1821 және 1822 жылдары Оңтүстік Африка миссионері, пастор Уильям Эллиотт атап өтті. Анжуан аралында 13 айлық миссионерлік қызметі барысында ол тілдің сөздігі мен грамматикасын жинақтады. Эллиотт 900 сөзден тұратын сөздік және Шинзвани тілінде 98 мысал сөйлем ұсынды. Ол зат есімдер кластарын (Шинзваниде кем дегенде алтысы бар) таныған жоқ сияқты, сонымен қатар Шинзваниді Банту тілі деп санамады, тек Суахили тілімен сырттай байланыс жасады. 1909 жылы жарық көрген екі еңбек Шинзвани, Шингазия және Суахили тілдерінің ерекшелігін растап, нақтылады. Струк 1856 жылы Анжуанда француздың жазған сөздерінен жасалған тізімді жариялады, осы сөздердің Шинзваниге жататындығын анықтады және Суахили тілінің оған тигізген әсерін атап өтті. Саклюс өзінің "Суахили грамматикасында" Комор аралдарында Суахили тілінде сөйленгенімен, оны Комор аралдарының туған тілдері – Шинзвани және Шингазиямен шатастыруға болмайтынын ескертті. Оның сөзінше, Суахили тілі көбінесе қалаларда қолданылса, Комор тілдері ауылдық жерлерде кеңінен таралған.

Шынғазия

Шыңғазия 1869 жылы Епископ Эдвард Стир сөз тізімін жинап, оның қай тіл тобына жататынын білмейтінін мәлімдегенге дейін жазбада болмаған. 1870 жылы Геври Шыңғазия мен Шинцваниді «Комор аралдарының суахили тілі» деп сипаттады, ол «Занзибардың диалектісі» ғана еді. Бірақ Керстен 1871 жылы Шыңғазияның суахили тіліне ешқандай ұқсамайтынын, ол жеке банту тілі екенін атап өтті. Торренд 1891 жылы Шыңғазия мен Шинцвани арасындағы айырмашылықты алғаш рет анықтады. Ол Шыңғазияның Шинцвани мен суахили тілдерінің қосылысынан пайда болғанын болжады.

Сандар

Комор тіліндегі сандар есімнен кейін келеді. Егер сан 1-ден 5-ке дейін немесе 8 болса, ол есімнің класына сәйкес болуы керек. +СандарКомор тіліСандықтарComorianNum. Коморлық 1ожа 6ы 2сыта 2или 7саба 3рару 8ана 4не 9шендра 5сано 10куми.

Пайдаланылған әдебиеттер

2 том.