Кіріспе

Неміс тілінде қолданылатын орфография – неміс тілінде жазу үшін қолданылатын орфография, көбінесе дыбыстық принципке негізделген. Дегенмен, ол дыбыстық емес, тарихи немесе басқа жазу тәсілдерімен сабақтас көптеген жағдайларды көрсетеді. Егер жазу ережелері белгілі болса, дерлік әр сөздің жазылуынан оның айтылуын анықтауға болады, бірақ керісінше дұрыс емес. Бүгінде стандартты неміс орфографиясы неміс тілін қолданатын көптеген елдерден келген өкілдерден құралған Неміс орфографиясы жөніндегі кеңес (Rat für deutsche Rechtschreibung) тарапынан реттеледі.

Әліпби

Қазіргі неміс алфавиті ISO негізгі латын алфавитінің жиырма алты әріпінен және төрт арнайы әріптен құралған.

Диакритикалық белгілерді қолдану

Акценттелген әріптер umlaut (арқадағы дауыстылардың алдыңғы қатарға жылжуы) бар екенін көрсету үшін қолданылады. Баспа машинасы ойда келгенге дейін, фронтализация өзгертілетін арқадағы дауыстыдан кейін «а» әрпін қою арқылы көрсетілген, бірақ неміс баспагерлері кеңістікті үнемдейтін типографиялық конвенцияны жасады – толық «а» әрпін өзгертілетін дауыстың үстіне қойылған кішкентай нұсқасымен алмастырды. Немец тіліндегі Куррент жазуында жоғарғы жазу екі тік сызыққа дейін жеңілдетілді (өйткені Куррент әрпі көбінесе екі қысқа тік сызықтан тұрады), ал олар қолжазбада да, неміс тіліндегі жинақта да нүктелерге дейін қысқартылды. Диарезис (трема) нүктелері диарезиске ұқсас болғанымен, олардың шығу тегі мен функциясы әртүрлі. Егер umlaut-ты пайдалану мүмкін болмаса (мысалы, шектеулі таңбалар жиынтығын қолданғанда), әріптер бұрынғы пост-вокалдық конвенцияға сәйкес транскрипциялануы керек; жай ғана негізгі дауыстыны пайдалану (мысалы, «е» орнына «е») қате және шатастырады. Дегенмен, мұндай транскрипциядан, әсіресе есімдерде болса, мүмкін болғанша аулақ болу керек. Атаулар көбінесе Мюллер және Муэлер сияқты әртүрлі нұсқаларда кездеседі, сондықтан мұндай транскрипциялар қолданылғанда атаудың дұрыс жазылуын анықтау қиын. Автоматты кері транскрипция тек есімдер үшін ғана емес, қате. Мысалы, «das neue Buch» («жаңа кітап») деген сөзді «das neü Buch» деп өзгертуге болмайды, өйткені екінші «е» әрпі «das» сөзінен толығымен бөлек және тіпті бір сөз тіркесімінің құрамына кірмейді; «neue» сөзі «neu» («жаңа» сөзінің түбірі) және содан кейін жіктеу жұрнағынан тұрады. «neü» деген сөз неміс тілінде жоқ. Сонымен қатар, Солтүстік және Батыс Германияда бұрынғы голланд орфографиясындағыдай, алдыңғы дауыстыны ұзартатын (Dehnungszeichen#Dehnungs e nach anderen Vokalen) «е» әрпі бар отбасылық және жер атаулары бар, мысалы, Straelen, ол ұзын «е» әрпімен айтылады, қысқа емес. Ұқсас жағдайлар Coesfeld және Bernkastel Kues. Жеке есімдер мен этнонимдерде сирек кездесетін «ä» және «ë» әріптері де кездесуі мүмкін, бұл umlaut емес, француз және ағылшын тілдерінде диграф болуы мүмкін нәрсені ажырату үшін қолданылатын диарезис, мысалы, [[Крим қарайлары]], [[Алеуттар]], [[Фердинанд Пиех]], [[Клеменс фон Лоэ]] және [[Бернхард Хёкер]] (Хёкер өзі диарезисті қосты), сондай-ақ [[Ниуэ]]. Кейде диарезис белгілі атауларда қолданылуы мүмкін, мысалы: [[Италия]] (көбінесе Italien деп жазылады). Швейцариялық пернетақталар мен теру машиналарын үлкен әріптермен umlaut-ты (немесе «Ü» әрпін) оңай енгізуге болмайды, өйткені олардың орнын ең көп қолданылатын француз диакритикалық белгілері алып тұрады. Үлкен әріптердегі umlaut-тар кіші әріптерге қарағанда сирек кездесетін болғандықтан (әсіресе Швейцарияда) алынып тасталды. Географиялық атаулар, әсіресе [[Австрия]]дан басқа, «е» және «а» әріптерімен жазылуы керек. Бұл әріптерді жіберу ыңғайсыздық тудыруы мүмкін, өйткені неміс тіліндегі барлық зат есімдердің бірінші әрпі үлкен әріппен жазылады. Венгр тілінен айырмашылығы, umlaut диакритикалық белгілерінің нақты пішіні, әсіресе қолмен жазылғанда, маңызды емес, өйткені олар тілдегі жалғыз белгілер (на және «ö» әрпіндегі нүктелерді есептемегенде). Олар нүктелер, жіті акценттер немесе тік сызықтар сияқты көрінеді. Горизонталь сызық (макро, ), breve, кішкентай «е» немесе «о» әрпі, тильде және осыған ұқсас вариациялар көбінесе стильдік жазуда қолданылады (мысалы, логотиптерде). Дегенмен, breve немесе сақина тәріздес белгі «a» және «ä» әріптерін ажырату үшін кейбір жазуларда дәстүрлі түрде қолданылған. Бұл Курренттен алынған қолжазбаларда жиі кездеседі және Сюттерлинде міндетті болды.

Ашық с

Eszett немесе scharfes S әрпі «s» дыбысын білдіреді. 1996 жылғы неміс тіліндегі орфографиялық реформа Германия мен Австрияда осы әріптің қолданылуын біршама азайтты. Швейцария мен Лихтенштейнде ол қолданылмайды. Бұл әріп кіші әріптердің лигатурасынан туындағандықтан, сөздің ортасында немесе соңында ғана қолданылады. Оны қолдану мүмкін болмаған жағдайда дұрыс транскрипциясы – «ss» (ал бұрынғы уақытта – «ß») болып табылады. Бұл транскрипция сирек болса да, түсініксіздіктер тудыруы мүмкін; мысалы, «Maßen» («өлшеулі түрде») және «Massen» («көптеп») сөздерінде. Барлық үлкен әріптерде «ß» әрпі «SS» әрпімен алмастырылады немесе, қалау бойынша, үлкен әріппен «S» әрпімен алмастырылуы мүмкін. Үлкен әріптің «ß» әрпі 2008 жылы Unicode 5.1 стандартында U+1E9E ретінде енгізілді. 2010 жылдан бастап Германияда ресми құжаттарда географиялық атауларды үлкен әріптермен жазу кезінде оны міндетті түрде қолдану қажет. Үлкен әріптің «ß» әрпін қолдану мүмкіндігі 2017 жылы неміс орфографиясына ресми түрде қосылды. Қазіргі кезде оны тек «ss» әрпімен алмастырғанмен, бұл әріптің шығу тегі ерекше лигатурадан: ұзын «s» әрпінен және дөңгелек «z» әрпінен туындайды. Сондықтан кейбір адамдар «ß» әрпін «ss» әрпімен алмастыруды жөн көреді, себебі бұл мүмкін екіұштылықтан сақтануға көмектеседі (мысалы, жоғарыда келтірілген «Maßen» және «Massen» мысалында). «ß» әрпін дұрыс қолданбау тіпті ана тіліндегі жазушылардың арасында да жиі кездесетін қателік. 1996 жылғы орфографиялық реформа «ß» және «ss» әріптеріне қатысты ережелерді өзгертті (сөз соңында «ß» әрпін «ss» әрпімен мәжбүрлеп алмастыру жойылды). Бұл жаңа әдетке бейімделуді талап етті және көбінесе ескерілмейді: кейбіреулер тіпті «ß» әрпі мүлдем жойылды деп қате ойлады. Дегенмен, егер «ß» әрпінен бұрынғы дауысты ұзын болса, дұрыс жазылу сақталады (мысалы, «Straße» сөзінде). Ал дауысты қысқа болса, «ss» болады, мысалы, «Ich denke, dass…» («Менің ойымша…»). Бұл неміс тіліндегі жалпы ережеге сәйкес келеді: ұзын дауысты бір консонант, ал қысқа дауысты екі консонант қоса жүреді. Алайда, осы өзгеріс «Heyse» орфографиясына жаңа қателерді енгізді, себебі ұзын/қысқа айтылуы аймақтық ерекшеліктерге байланысты өзгереді. Бұл әріп 19 ғасырдың соңында (және 1901 жылғы бірінші бірыңғай неміс жазуымен бірге) «Adelung» орфографиясының пайдасына жойылды. «Heyse» орфографиясы «Adelung» орфографиясында кездеспейтін оқу түсініксіздігін де тудырады, мысалы, «Prozessorientierung» («Adelung: Prozeßorientierung») және «Prozessorarchitektur» («Adelung: Prozessorarchitektur») сөздерінде. Сондықтан, оқуға көмектесу үшін қажет болған жағдайларда, яғни «Prozessor Architektur» және «Prozess Orientierung» сияқты сөздерде, тысымшаларды қосу ұсынылады.

Ұзақ s

Фратур және оған ұқсас қаріптерде ұзын s әрпі қолданылған, бірақ сөздің соңғы буынында қолданбаған (мысалы, грек тіліндегі сигма сияқты) және кейде антиква қаріптерінде де пайдаланылған. Алайда, ол 1940 жылдардың басында Фратур қаріпімен бірге кеңінен қолданыстан шықты. Бұл ереже қате түсініктістікті болдырмауға көметесетін мысал: "Wachſtube" – "күзет үйі", ал "Wachstube" – "балауыз құбыры".

Арнайы таңбалары бар жеке есімдер

Неміс тіліндегі есімдердегі омыртқа белгілері (ä, ö, ü) және/немесе ß бар жазулар паспорттың машинамен оқылмайтын аймағында дұрыс жазылады, бірақ машинамен оқылатын аймақта ä, ö, ü орнына a, o, u және/немесе ß орнына ss жазылады, мысалы, Müller болады Mueller, Gößmann болады Gossmann және Straße болады Strasse. Жоғарыда аталған транскрипция көбінесе ұшақ билеттері сияқты құжаттар үшін қолданылады, бірақ кейде (АҚШ визаларындағыдай) қарапайым дауыстылар қолданылады (MULLER, GOSSMANN). Осының салдарынан, паспортта, визада және ұшақ билетінде бір есімнің әртүрлі жазылуы мүмкін. Бір есімнің үш мүмкін нұсқасы (мысалы, Müller/Mueller/Muller) әртүрлі құжаттарда шатасуға әкелуі мүмкін, ал бір құжатта екі түрлі жазу қолданылса, неміс тіліндегі орфографияға бейім емес адамдар құжаттың жалған екенін ойлауы мүмкін. Әріптерді үлкен қып жазу енгізілгенге дейін, отбасылық есімдерді құжаттарда көрсету үшін кішкентай әріпті үлкен әріп ретінде пайдалану ұсынылған (мысалы, HEINZ GROßE, қазіргі жазу: HEINZ GROẞE). Неміс заңнамасы отбасылық есімдердегі омыртқа белгілерін (ä, ö, ü) және/немесе ß ресми түрде есімді өзгертуге себеп бола алады. Тіпті жазудың өзгеруі, мысалы, Müller-ден Mueller-ге немесе Weiß-тен Weiss-ке ауысу да есімді өзгерту болып саналады.

Капитализация

Неміс тіліндегі есімдердің және көптеген атау сөздердің әдетте бас әріппен жазылуы – типикалық ерекшелік. Сонымен қатар, бас әріптер мына жағдайларда қолданылады: сөйлемдердің басында (қолданылуы мүмкін, егер қысқарту белгісінен кейінгі бөлік жеке сөйлем ретінде қарастырылса); формальды жіктеу есімдігі Sie 'Сіз' және анықтауыш Ihr 'Сіздікі' (хаттардағы басқа екінші жақ жіктеу есімдіктерінде де қолданылуы мүмкін); есімдердің алдында тұрған сын есімдерде (мысалы, der Stille Ozean 'Тынық мұхиты'); географиялық атаулардан туындаған 'er' жұрнағы бар сын есімдерде (мысалы, Berliner); егер жұрнақтың алдында апострофпен жазылған болса, есімдерден туындаған 'sch' жұрнағы бар сын есімдерде (мысалы, Ohm'sches Gesetz 'Ом заңы', сондай-ақ ohmsches Gesetz).

Құрама сөздер

Құрама сөздер, оның ішінде есімдер, әдетте біріктіріліп жазылады, мысалы, Haustür (Haus + Tür; "үй есігі"), Tischlampe (Tisch + Lampe; "үстел лампасы"), Kaltwasserhahn (Kalt + Wasser + Hahn; "салқын су краны"). Бұл өте ұзын сөздерге алып келуі мүмкін: қалыпты қолданыстағы ең ұзын сөз, Rechtsschutzversicherungsgesellschaften ("заңдық қорғау сақтандыру компаниялары") 39 әріптен тұрады. Аббревиатуралар немесе сандар кіретін құрама сөздер дефиспен жазылады: US Botschaft "АҚШ елшілігі", 10 prozentig "10 проценттік".

Өлеңнің ұзындығы

Тіпті, дауыстылардың ұзындығы неміс тілінде фонемалық болса да, ол үнемі көрсетілмейді. Дегенмен, ұзын дауыстыларды анықтаудың әр түрлі жолдары бар: ашық сөз тіркесіндегі дауысты (еркін дауысты) ұзын болады, мысалы, *geben* ("беру"), *sagen* ("айту"). Бұл ереже жеке есімдерде сенімді емес, мысалы, *Oliver*. Ұзын дауыстыны көрсету үшін жалаңаш дыбысты жиі кездестірмейміз. Оның орнына диграф қолданылады, мысалы, *Liebe* ("сүйіспеншілік"), *hier* ("мұнда"). Бұл қолданыс – ерте жаңа жоғарғы неміс тілінде монофонгизацияланған орта жоғарғы неміс дифтонгына негізделген тарихи орфография. Ол этимологиялық тұрғыдан ешқашан дифтонгқа ие болмаған сөздерге де жалпыланды, мысалы, *viel* ("көп"), *Friede* ("бейбітшілік") (орта жоғарғы неміс тілінде *vil*, *vride*). Кейде – әдетте сөздің соңғы орнында – бұл диграф көпше сандағы есім *Knie* ("тізе") (сәйкесінше, жекеше *Knie*) сөзінде кездеседі. *Viertel* ("төрттен бірі"), *vierzehn* ("он төрт"), *vierzig* ("қырық") сөздерінде қысқа дауысты қолданылады, мысалы, *vier* ("төрт"). *Fraktur*-да, онда үлкен *I* және *J* әріптері бірдей немесе ұқсас болады, *Ie* және *Je* комбинацияларын шатастыру оңай; сондықтан сөздің басында *Ie* қолданылмайды, мысалы, *Igel* ("кірпік"), *Ire* ("ирландиялық"). Кейбір жағдайларда дауыссыз әріп дауыстының ұзындығын көрсетеді. Бұл кейбір сөздерде ескі әріптен туындайды, мысалы, *sehen* ("көру"), *zehn* ("он"), бірақ басқа сөздерде этимологиялық негіздемесі жоқ, мысалы, *gehen* ("бару") немесе *mahlen* ("ұнтақтау"). Кейде диграфтың артынан *h* әрпі аналогияға байланысты, мысалы, *sieht* ("көреді", *sehen*-нен) немесе этимологияға байланысты, мысалы, *Vieh* ("мал", орта жоғарғы неміс тілінде *vihe*), *rauh* ("қатаң", 1996 жылға дейінгі орфография, қазір *rau*, орта жоғарғы неміс тілінде *ruh* деп жазылады) қосылады. Ұзын дауыстылары бар бірнеше сөзде әріптер екі еселенеді, мысалы, *Saat* ("тұқым"), *See* ("теңіз"/"көл"), *Moor* ("соры"). Екі дауыссыз әріп екі еселенбейді: *ß*, ол (1996 жылғы орфографиялық реформаға дейін сызық үзілісі арқылы бөлінетін), және *ss*, ол *ß* әрпімен ауыстырылады. Қарыз сөздерде *ie* (бастапқы орфографияда *iе*-ге сәйкес келуі мүмкін) және *ih* қолданылуы мүмкін. Әр түрлі дауыссыз әріптерден кейін немесе бір әріппен бейнеленген дыбыстардан (*i* және *j*) кейін дауыстыдан кейін нақты ереже беруге болмайды, өйткені олар ұзын дауыстылардан кейін пайда болуы мүмкін, бірақ егер олар бір түбірден болса, қайталанбайды, мысалы, *Mond* ("ай"), *Hand* ("қол"). Түбір шекарасында редупликация әдетте орын алады, мысалы, *nimmt* ("алады"); алайда, тұрақты, енді өнімді емес туындыларда, бұл да жоғалуы мүмкін, мысалы, *Geschäft* ("іскерлік") *schaffen* ("бір нәрсені жасау") сөзіне қарамастан. *e* әрпі алдыңғы дауыстының ұзын екенін көрсетеді, мысалы, *Straße* ("көше") және *Masse* ("масса" немесе "қожайын"/"топ") сөздеріндегі қысқа дауысты. Сонымен қатар, 1996 жылғы орфографиялық реформадан бұрын жазылған мәтіндер сөздердің соңында және дауыссыз әріптердің алдында *e* әрпін қолданады, мысалы, *naß* ("ылғалды") және *mußte* ("керек болды") (реформадан кейін *nass* және *musste* деп жазылады), сондықтан осы орындардағы дауыстылардың ұзындығы *e* әрпі арқылы анықталмайды, мысалы, *Maß* ("өлшем") және *fußte* ("негізделген") (екеуі де реформаға ұшырамады).

Екі немесе үш дауыстылар

Неміс тілінде фонемалық дауысты ұзындығы болмаса да, жазуда екі еселенген немесе тіпті үш еселенген дауыстылар жиі кездеседі. Тексерілген дауыстыдан кейін бір дауысты келсе, ол екі еселенеді, мысалы, immer 'әрқашан', lassen 'босату'. Бұл дауыстылар амбисиллабикалық деп талданады, себебі олар екінші буынның буын басын ғана емес, сонымен қатар бірінші буынның буын соңын да құрайды, ол бос болмауы керек, өйткені буын ядросы – тексерілген дауысты. Салыстыру бойынша, егер сөздің бір түрі екі еселенген дауыстыға ие болса, онда сол сөздің барлық түрлері екі еселенген дауыстымен жазылады, тіпті олар дауысты екі еселеу шарттарын орындамаса да; мысалы, rennen 'жүгіру' → er rennt 'ол жүгіреді'; Küsse 'сүйістер' → Kuss 'сүйік'. Екі еселенген дауыстылар күрделі сөздерде бірінші бөлік екінші бөліктің басталатын дауыстысымен аяқталғанда кездеседі, мысалы, Schaffell ('қоңыржүнді қой терісі', Schaf 'қоңыржүнді қой' және Fell 'тері, жүн') сөзінде. Күрделі сөздер үш әріптен де тұруы мүмкін. Бұл көбінесе дауыстының ұзақ айтылатынын көрсететін белгі болғанымен, ол тікелей айтылуға әсер етпейді: Sauerstoffflasche ('қышқыл газ баллоны', Sauerstoff 'қышқыл газ' және Flasche 'баллон') сөзіндегі ff, Schaffell сөзіндегі ff-пен бірдей ұзын. 1996 жылға дейінгі жазу ережесі бойынша үш дауысты дауыстылардың алдында қысқартылатын, бірақ дауыссыз дауыстылардың алдында және дефисте сақталар еді, сондықтан Schifffahrt ('теңіз жүзуі, кеме қатынасы', Schiff 'кеме' және Fahrt 'саяхат') сөзі Schiffahrt деп жазылатын, ал Sauerstoffflasche сөзінде үштік дауысты болды. Аталған жазу ережесіндегі өзгерістермен, тіпті үштік дауыстылардың жаңа түрі енгізілді, ол 1996 жылға дейінгі жазу ережесінде кездеспейтін, мысалы, Mussspiel ('кейбір карта ойындарында міндетті тур', muss 'міндетті' және Spiel 'ойындан').

Үлгі хаттар

: Бұл диграф дифтонгты білдіреді. Жазуы сол дифтонгтың орта биік неміс тіліндегі айтылуына барып такалады, ол болған. Жазуы тек өте аз жергілікті сөздерде кездеседі (мысалы, Saite 'string', Waise 'orphan'), бірақ әдетте қытай тілі сияқты шет тілдерінен алынған шетелдік сөздерді жазу үшін қолданылады. : Бұл диграф дифтонгты білдіреді, ол орта биік неміс тіліндегі монофтонгқа барып такалады. : Сөздің немесе буынның басында осы диграфтар айтылады. Орта ғасырларда протогерман тілінен мұра етілген сибилант альвеоло-палаталық дауыс ретінде айтылды немесе жоғарғы неміс тіліндегі дауыс өзгерісі кезінде пайда болған дауыссыз альвеолярлық сибиланттан айырмашылығы бар еді. Кейінгі орта ғасырларда кейбір жағдайларда мен бірікті, ал басқалары -ға айналды. -ға өтуі Schnee 'қар', Kirsche 'шие' (орта биік неміс тілінде snê, kirse) сияқты жазуларда көрсетілді. Алайда, диграфтар өзгеріссіз қалды. : әріпі тек бірнеше жергілікті сөздерде кездеседі, онда ол дыбысын білдіреді. Бұл 12-ші және 13-шы ғасырларға дейін барады, сол кезде дауыстың алдында тұрған дыбысы дауыстыққа айналды. Бұл дауыстық кейінгі орта ғасырларда жоғалды, бірақ әлі де кейбір сөздерде сақталды, мысалы, Vogel (скандинавиялық fugl немесе ағылшын тіліндегі fowl) 'құс' (сондықтан кейде Vogel vau деп аталады), viel 'көп'. Қосымша ақпарат алу үшін неміс тіліндегі v дауысының айтылуын қараңыз. : әріпі дыбысын білдіреді. 17-шы ғасырда бұрынғы дыбысы -ға айналды, бірақ жазуы өзгеріссіз қалды. Дәл осындай дыбыстық өзгеріс ежелгі латын тілінде де болған. : әріпі дыбысын білдіреді. Жоғары неміс тіліндегі дауыс өзгерісінің нәтижесінде пайда болған бұл дыбыс 8-ші ғасырдан бері көне жоғары неміс тілінде арпімен жазылып келеді.

Шетелдік сөздер

Техникалық терминдер үшін шетелдік жазу жиі сақталады, мысалы, грек тілінен шыққан Physik (физика) сөзінде. Бірақ, кейбір жиі қолданылатын жұрнақтар үшін, мысалы graphie немесе Photo, grafie немесе Foto қолдануға рұқсат етіледі. Photographie және Fotografie екеуі де дұрыс, бірақ Fotographie немесе Photografie сияқты аралас түрлері дұрыс емес. Немесе / Portmonee, бірақ соңғы жағдайда түзетілген түрі көбінесе кездеспейді. Кейбір сөздер үшін, 1996 жылғы реформадан бұрын немісшеленген түрі кең таралған, ал шетелдік нұсқаға енді рұқсат етілмейді. Мысалы, "фотография" мағынасындағы Foto сөзін енді Photo деп жазуға болмайды. Басқа мысалдар: Telephon (телефон), ол ондаған жылдар бұрын Telefon болып немісшеленген, немесе Büro (офис), ол одан да ертерек Büro болып ауыстырылған. sch, ch (немесе) және ck тізбектерінен басқа, әріп тек қарыз сөздерде немесе есімдерде кездеседі. Көптеген қарыз сөздерде, соның ішінде латын тілінен шыққан көптеген сөздерде, әріптің орнына басқа әріп қойылған. Латын тілінен шыққан сөздердегі әріптер көбінесе осылай айтылады және жазылады. Бірақ, кейбір ескі жазулар, көбінесе сәндік мақсатта, сақталып қалған, мысалы, Circus, Zirkus орнына. әрпі неміс тілінде тек Coq au vin немесе Qigong (соңғысы Chigong деп те жазылады) сияқты қарыз сөздерде кездеседі. (Ix, ) әрпі тек ксилофон (xylophone) және Александр, Ксантиппе сияқты есімдерде кездеседі. Қазіргі кезде осы үнмен айтылатын неміс сөздері әдетте немесе жазылады, мысалы Fuchs (түлкі). Бірақ, кейбір ерекшеліктер бар, мысалы Hexe (қарға), Nixe (су қызы), Axt (айқас) және Xanten. (Ypsilon, ) әрпі көбінесе грек тілінен алынған сөздерде кездеседі, бірақ кейбір сөздер (мысалы, ) соншалықты кең таралғандықтан, олар енді шетелдік деп есептелмейді. Бұл әріп бұрынғы ғасырларда жиірек қолданылған, және оның іздері әлі де есімдерде сақталып қалған. Ол , мысалы, Mayer / Meyer (жиі кездесетін отбасылық есім, Maier / Meier түрінде де кездеседі) үшін балама әріп ретінде немесе, әсіресе оңтүстік-батыста, Schwyz немесе Schnyder (Schneider есімінің алемандық түрі) сияқты ескі IJ (диграф) орнына қолданылады. Бавария ("Bavaria") және bayrisch ("бавариялық") сияқты басқа ерекше жағдайлар да бар; бұл сөздер бұрын "а" әрпімен жазылған, бірақ Бавария королі филоэллинизмін көрсету үшін "а" әрпін енгізген. Француз тілінен алынған қарыз сөздерде әдетте орфография мен акцент сақталады. Мысалы, "кофейня" мағынасындағы café әрқашан Café деп жазылады; акцентсіз Cafe қате болып есептеледі, ал Kaffee (кофе) деп жазуға болмайды. (Café көбінесе жазылады; Kaffee Германияда көбінесе жазылады, бірақ Австрияда жазылады.) Сондықтан, неміс теріс машиналары мен компьютерлік пернетақталарында екі өлі перне бар: біреуі өткір және ауыр акценттер үшін, екіншісі - циркумфлекс үшін. Француз немесе португал тілінен алынған қарыз сөздерде және испан тілінен алынған қарыз сөздерде сияқты басқа әріптер де сирек кездеседі. Француз тілінен алынған қарыз сөздердің кейбіреулері ішінара бейімделген түрде жазылады: Quarantäne (карантин), Kommuniqué (коммюнике), Ouvertüre (увертюра) француз тілінен quarantaine, communiqué, ouverture. Француз тілі ресми тілдердің бірі болып табылатын Швейцарияда адамдар француз тілінен алынған сөздердің бейімделген және әсіресе ішінара бейімделген жазуларын қолдануға бейім емес және көбінесе түпнұсқа жазуды қолданады, мысалы Communiqué. Бір қызығы, Ski ("шаңғы") сөзі неміс тілді аймақтардың барлығында Schi сияқты айтылады (оның бастапқы тіліндегі норвегиялық тіліндегі айтылуын көрсетеді), бірақ тек Австрияда ғана осылай жазылады.

Графема-фонема сәйкестіктері

Бұл бөлім неміс әріптері мен әріптер тіркестерін, оларды Халықаралық фонетикалық әліпбиге көшіріп жазу арқылы қалай дұрыс айтуға болатынын көрсетеді. Бұл – стандартты неміс тілінің айтылуы. Қатысты айту керек, стандартты неміс тілінің айтылуы аймақтар бойынша шамалы өзгешеліктерге ие. Шындығында, көптеген неміс тілінде сөйлейтін адамдардың қайдан екенін олардың стандартты неміс тіліндегі акценті арқылы анықтауға болады (әртүрлі неміс диалектілерімен шатастырмау керек). Шетел сөздері көбінесе түпнұсқа тілдегідей айтылады.

Қосындылар

Қос дауыссыздар, құрама сөздерді қоспағанда, бір дауыссыз ретінде айтылады. Графема(лар) Фонема(лар) Ескертулер басқаша немесе буын соңында басқаша Кейбір қарыз сөздер мен есімдерде қолданылады. Көп жағдайда, немесе этимологиялық алдындағыды алмастырған. Австро-Баварияда, әсіресе Австрияда, әрқашан алмастырылуы мүмкін. Сөз басындағы тек қарыз сөздерде қолданылады. Ежелгі грек тілінен шыққан сөздерде, сөз басындағы алдында айтылады (сирек жағдайларда: Харизма, екісі де мүмкін); әдетте алдында (бірақ Оңтүстік Германия мен Австрияда); алдында Оркестр сөзінде және Кеминц немесе Чур сияқты географиялық есімдерде (Чур кейде де айтылады). Басқа дауыстылар немесе буын соңынан кейін сөз басындағы Ежелгі грек тілінен шыққан сөздерде немесе -chen жұрнағымен қарыз сөздер мен шетелдік есімдерде, chs морфема ішінде (мысалы, Дахс "дауыссыз"); морфема шекарасынан (мысалы, Дахс "шатыр (жанама рай)"); немесе ck Қысқа дауыстылардан кейін басқаша немесе буын соңында тек қарыз сөздер мен транслитерацияларда қолданылады. Ағылшын тілінен алынған сөздер түпнұсқасын сақтай алады немесе көптеген тілшілер оны (= ⟨tsch⟩) деп атайды, өйткені ол неміс тіліне жатпайды. dt Штудт сөзінде, морфема шекараларында (мысалы, бердет, вервандт) және кейбір есімдерде қолданылады. fg басқаша немесе француз тілінен алынған сөздерде алдында (мысалы, Гений) буын соңында сөз соңындағы немесе (Оңтүстік Германияда) h дауысты алдында дауыстыны ұзарту үшін үнсіз j француз тілінен алынған сөздерде, мысалы, Журналист, француз тілінен журналист. klmnng әдетте морфема шекараларынан немесе nkppf кейбір тілшілер үшін морфема басында. ph Ежелгі грек тілінен шыққан сөздерде қолданылады. qu немесе (бірнеше аймақтарда) r дауыстылар алдында, басқаша, немесе ұзын дауыстылардан кейін (басқасын қоспағанда), басқаша (Австро-Баварияда) дауыстылар алдында, басқаша (Швейцария стандартты неміс тілінде) барлық жағдайларда r сияқты. Ежелгі грек тілінен шыққан сөздерде және кейбір есімдерде қолданылады. s дауысты алдында (кедергілілерден кейін емес) немесе кедергілілер алдында, немесе сөз соңында сөз басында немесе буын басында басқаша сөздің кішірейтілген түрі (мысалы, Mäuschen "кішкентай тышқан") ssßt француз тілінен алынған қарыз сөздердің соңында үнсіз (егер орфография басқаша германизацияланса да: Debüt, Eklat, Kuvert, Porträt) th Ежелгі грек тілінен шыққан сөздерде және кейбір есімдерде қолданылады. ti басқаша Латын тілінен шыққан сөздерде қолданылады. tsch tz қысқа дауыстылардан кейін tschzsch кейбір есімдерде қолданылады. v басқаша шетелдік қарыздарда сөз соңында емес wxy кейбір қарыз сөздерде, мысалы, Йети zzsch кейбір есімдерде қолданылады.

Белгілеу

Нүкте (тоқтау белгісі) сөйлемдердің соңында, аббревиатуралар үшін және реттік сандар үшін қолданылады, мысалы, der 1. – der erste (бірінші) үшін. "Аббревиатура нүктесі + сөйлем соңындағы нүкте" комбинациясы бір нүктеге дейін қысқартылады. Үтір тізімдемелер үшін (бірақ соңғы үтір қолданылмайды), қарсы қойымдық байланыстардың алдында, тіке сөйлемге қатысты сөздерден кейін, анықтамалар сияқты сөздерді түсіндіру үшін, инфинитивтік және партициптік конструкциялардың алдында және кейін, сондай-ақ сөйлемдегі клаузалар арасында қолданылады. Үтір екі тәуелсіз клаузаны байланыссыз біріктіре алады. Тіке сөйлемнің алдында үтір қолданылмайды; оның орнына қос нүкте қолданылады. Кейбір жағдайларда (мысалы, инфинитивтік фразаларда) үтірді қолдану міндетті емес. Сұрақ белгісі мен леп белгісі сұрау және лепті сөйлемдерде қолданылады. Леп белгісі хаттарда адамдарға тіке сөйлеу үшін де қолданылуы мүмкін. Тік сызық үтір үтірден үлкен сөйлем бөлімдерін бөлу үшін қолданылады. Қос нүкте тіке сөйлем мен цитаталардан бұрын, жалпылау сөзден кейін тізімдемелерден бұрын (бірақ егер das ist, das heißt, nämlich, zum Beispiel сөздері енгізілсе, онда қолданылмайды), түсіндірмелер мен жалпыламалар алдында, сондай-ақ сауалнамалардағы, кестелердегі және т.б. сөздерден кейін қолданылады (мысалы: Әке: Франц Мюллер). Дайын тіркес бір ойдан екінші ойға өтуді, диалогтағы ескертулерді (цитаталық тіркес ретінде), шолудағы кілт сөздерді, бұйрықтарды, қарама-қарсылықты, күтпеген өзгерістерді, аяқталмаған тіке сөйлемді көрсету үшін, кейде қашанда жақшалардың орнына қолданылады. Көп нүкте аяқталмаған ойлар мен толық емес цитаталар үшін қолданылады. Жақшалар қосымша ақпарат беру үшін қолданылады. Квадратты жақшалар жақшалардың ішіндегі жақшалардың орнына және цитаталар ішінде редактордың түсініктемелері үшін қолданылады. Цитата белгілері «» немесе „” деп жазылады. Олар тіке сөйлемге, цитаталарға, кітаптардың, мерзімдік басылымдардың, фильмдердің және т.б. аттарына, сондай-ақ ерекше мағынадағы сөздерге қолданылады. Цитата ішіндегі цитаталар кішкентай цитата белгілерімен жазылады: ›‹ немесе ‚‘. Егер цитатадан кейін нүкте немесе үтір келсе, олар цитата белгілерінің сыртына қойылады. Апостроф қысқартылған формалар үшін қолданылады (мысалы, es үшін ’s), соңғы әріптері түсірілген формалар үшін (бұрын кейде осы мақсатта қолданылған), сондай-ақ предлог пен артикльдің біріктірілген формалары үшін. Бұл жеке есімдердің генетивтік жағдайында да қолданылады, егер оның алдында анықталған артикль тұрса, онда қолданылмайды.

Орта ғасырлар

Неміс тіліндегі ең көне мәтіндер 8 ғасырға жатады. Олар негізінен монастырларда Ескі Жоғарғы неміс тілінің әртүрлі жергілікті диалекттерінде жазылды. Бұл мәтіндерде дыбыстарды жазу үшін , және , сияқты әріптердің тіркесімдері таңдалды, бұл қазіргі неміс әріптерінің – және (ескі лигатура) пайда болуына әкелді. Алайда, Каролингтік қайта өрлеу кезеңінен кейін, 10 және 11 ғасырларда Оттон және Салиан әулеттерінің билігі тұсында неміс тілі сирек қолданылды, әдеби тіл негізінен латын тілінде болды. Ноткер Немец өзінің заманында ерекше көзге түседі: оның неміс шығармалары жоғары стильдік деңгейде ғана емес, сонымен қатар оның орфографиясы тұрақты жүйеге сәйкес келетін алғашқысы. Неміс мәтіндерін жазу кең көлемде тек Хогенштауфен әулеті тұсында (Жоғары орта ғасырларда) қайта жанданды. Шамамен 1200 жылы алғаш рет бірыңғай Орта Жоғарғы неміс тілі мен жазу үлгісі пайда болды, ол Хогенштауфен сарайының франкондық шваб тіліне негізделген. Дегенмен, бұл тіл тек эпикалық поэзия мен рыцарь мәдениетінің лирикалық өлеңдерінде қолданылды. Стандарттауға қатысты бұл бастапқы ұмтылыстар 1254 жылы соңғы Хогенштауфен патшасы қайтыс болғаннан кейін, тақ мұрагерлік кезеңде тоқтатылды. Бүгінгі неміс орфографиясының кейбір ерекшеліктері Орта Жоғарғы неміс тіліне дейін жетеді: триграфты қолдану және кейде қолдану, себебі 12-13 ғасырларда дауыссыз әріптер дауысты болып айтылған. Келесі ғасырларда аймақтарда кеңінен қолданылған жалғыз тіл – Ганза Одағының Орта Төменгі неміс тілі болды, ол Любек диалектіне негізделген және Солтүстік Германияның көптеген аймақтарында, тіпті жалпы Солтүстік Еуропада қолданылды.

Ерте заманауи кезең

XVI ғасырда Шығыс Орталық Германия және Австро-Бавария диалекттерінің негізінде жаңа аймақаралық стандарт қалыптасты. Бұл бірнеше факторға байланысты болды: Габсбургтер әулеті тұсында кеңседе ортақ тілге күшті ұмтылыс болды. Шығыс Орталық Германия Германияның түрлі аймақтарынан келген адамдармен жоғары және соңғы орта ғасырларда Остсиедлунг кезеңінде ғана мекенделгендіктен, онда қолданылған тілдер әртүрлі диалекттердің аралас нұсқасы болды. Шығыс Орталық Германия Эрфурт және Лейпциг университеттеріне орталық болғандықтан, мәдени тұрғыдан өте маңызды болды, әсіресе Лютердің Библия аудармасы үлгілі деп есептелді. Баспа ісінің дамуы кітап өндірісін арттырды, ал баспагерлер кітаптарын мүмкіндігінше кеңірек тарата алу үшін ортақ тілді пайдалануға мүдделі болды. XVI ғасырдың ортасында Контрреформация Австрия мен Баварияға католицизмді қайта енгізіп, лютеран тілінен бас тартуға себеп болды. Оның орнына Габсбургтер кеңсесінің тіліне негізделген оңтүстік аймақаралық тіл қолданылды. Солтүстік Германияда 17 ғасырдың ортасына дейін төменгі неміс жазу тілінің орнын лютерандық Шығыс Орталық Германия тілі басты. 18 ғасырдың басында солтүстік неміс жазушыларының, Иоганн Кристоф Готтшед сияқты тіл білімі мамандарының немесе Жемісті Қоғам сияқты тілді дамыту ұйымдарының ықпалымен Лютерандық стандарт Оңтүстік мемлекеттерде, Австрияда, Баварияда және Швейцарияда да енгізілді.

19 ғасыр және 20 ғасырдың басында

XVIII ғасырдың ортасына қарай бір жалпы норма қалыптасқанмен, институционалдық стандарттау болған жоқ. Тек 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында міндетті білім беру енгізілгеннен кейін ғана жазылу одан әрі стандартталуға ие болды, бірақ Германияның саяси үзіліске тап болуына байланысты әр штат бойынша тәуелсіз түрде. Тек 1871 жылы Германия империясының құрылуы одан әрі стандарттауға мүмкіндік берді. 1876 жылы Пруссия үкіметі бүкіл Германия империясы үшін стандарттауға қол жеткізу мақсатында 1876 жылғы неміс орфографиялық конференциясын өткізді. Дегенмен, оның нәтижелері, әсіресе Пруссияның премьер-министрі Отто фон Бисмарк тарапынан қабылданбады. 1880 жылы гимназия директоры Конрад Дуден "Дюден" деп белгілі болған Vollständiges Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache ("Неміс тілінің толық орфографиялық сөздігін") жариялады. Сол жылы Дуден Пруссияда авторитетті деп жарияланды. Пруссия Германия империясының ең ірі штаты болғандықтан, оның регламенттері басқа жерлердегі жазуға да әсер етті, мысалы, 1894 жылы Швейцария Дуденді мойындаған кезде. 1901 жылы Германия империясының ішкі істер министрі Екінші орфографиялық конференцияны ұйымдастырды. Ол Дуденді, бірнеше жаңалықтармен бірге, авторитетті деп жариялады. 1902 жылы оның нәтижелері Германия империясы, Австрия және Швейцария үкіметтерімен бекітілді. 1944 жылы нацистік Германия үкіметі орфография реформасын жоспарлады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан ол ешқашан іске асырылмады. 1902 жылдан бастап неміс тіліндегі жазуды Дюден сөздіктерінің редакторлары де-факто шешті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл дәстүр екі орталықта жалғасты: Батыс Германиядағы Мангейм және Шығыс Германиядағы Лейпциг. 1950 жылдардың басында бірнеше баспа үйлері Батыстағы Дюден монополиясына қарсы өз сөздіктерін шығара бастады, олар әрқашан Дюден ұсынған "ресми" жазуға сәйкес келмеді. Осыған жауап ретінде Батыс Германиядағы штаттардың Мәдениет министрлері 1955 жылдың қарашасынан бастап Дюден жазуын міндетті деп ресми түрде жариялады. Дюден редакторлары өздерінің билігін сақтықпен қолданды, өйткені олар өздерінің негізгі міндетін ережелерді жасау емес, қолданылуын тіркеу деп есептеді. Сонымен қатар, олар неміс тіліндегі орфографиялық ережелерді жасауда одан да ұсақ-түйек мәселелерге назар аударуға мәжбүр болды, ал әр жаңа басылымда бірнеше реформаланған жазулар енгізілді.

1996 жылғы неміс тіліндегі орфографиялық реформа

Неміс тілінің орфографиясы мен пунктуациясы 1996 жылы өзгертілді (Reform der deutschen Rechtschreibung von 1996), неміс орфографиясын жеңілдету және тілді осылайша оңай үйрену үшін жасалды, бірақ тілді қолданушыларға таныс ережелерді едәуір өзгертусіз. Жаңа орфографиялық ережелер дыбыстар мен жазылған әріптердің сәйкестігін (қарыз сөздерді жазу ережелері де осыған кіреді), үлкен әріптердің қолданылуын, біріктірілген және бөлек жазылатын сөздерді, дефиспен жазылатын сөздерді, тыныс белгілерін және жол соңындағы дефисті қарастырады. Жер-су атаулары мен фамилиялар реформадан тыс қалды. Реформаны бастапқыда Германия, Австрия, Лихтенштейн және Швейцария, ал кейін Люксембург қабылдады. Жаңа орфография тек мектептерде міндетті болып табылады. Германия Федералдық Конституциялық Сотының 1998 жылғы шешімінде күнделікті өмірде қолданылатын орфографияға қатысты заң жоқ екені расталды, сондықтан адамдар ескі немесе жаңа орфографияны қолдануға құқылы. Көпшілік пікір сауалнамаларында реформа аса танымал болмаса да, оны барлық ірі сөздіктер мен баспа үйлерінің көпшілігі қабылдады.