Еуропадағы тарихи әкімшілік бірлік – жупа. Орта және Оңтүстік Славян мәдениетінде пайда болған, "аудан" немесе "парыш" деп аударылатын ежелгі бөлімше. Жупан басқарған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуропадағы тарихи әкімшілік бірлік
Historic administrative entity in Europe
Жупа немесе зупа – Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропадағы тарихи әкімшілік бөліністің түрі, ортағасырлық оңтүстік славян мәдениетінде пайда болған. Көбінесе "жауапты аймақ" немесе "приход" деп аударылады. Алғаш рет VIII ғасырда айтылған, бастапқыда оңтүстік және батыс славян тайпалары қолданған, олардың басшысы жупан аталған әртүрлі аумақтық бірліктерді білдірген. Қазіргі серб-хорват және словен тілдерінде жупа сөзі шіркеулік приходты да білдіреді, ал жупания Хорватияда және Босния мен Герцеговинадан келген хорваттар (кантонмен мағынасы бірдей) кішігірім әкімшілік бөлімдер үшін қолданылады.
A župa, or zhupa, is a historical type of administrative division in Southeast Europe and Central Europe, that originated in medieval South Slavic culture, commonly translated as "county" or "parish". It was mentioned for the first time in the eighth century and was initially used by the South and West Slavs, denoting various territorial units of which the leader was the župan. In modern Serbo Croatian and Slovene, the term župa also refers to an ecclesiastical parish, while the related županija is used in Croatia and by Croats from Bosnia and Herzegovina (as a synonym for kanton) for lower administrative subdivisions.
Этимология
Жүпа немесе зюпа (словак және чех тілдерінде: župa; поляк тілінде: żupa; серб, хорват және болгар тілдерінде: жупа; грек тілінде ζουπανία (zoupania, "жұпан билеген жер") деп берілген және испан тіліне қабылданған) сөзі славян тілінен шыққан. Оның ортағасырлық латын тіліндегі баламасы comitatus болды. Көбінесе "округ" немесе "аудан" деп аударылады. Кмиетовичтің сөзіне қарағанда, бұл аумақтық ұйым славян көші-қонына дейін Польша территориясында қалыптасқанға ұқсайды. Кейбір славян халықтары оның атауын "ополе", "околина", "край" және "вирю" деп өзгертіп, бірақ ол "жупан" түрінде сақталды. Кейбір ғалымдар бұл сөздің бастапқы мағынасы "арқалықтағы ашық кеңістік" болғанын айтады. Бұл түсінік болгар тіліндегі župa (қорған), поляк тіліндегі zupa және украин тіліндегі župa (тұз кені), сондай-ақ көне славян тіліндегі župište (қорған) сөздерімен расталады. Осылайша, протославян *župa сөзі ("иілу, бұрмалау" мағынасында емес) "қуыс, шұңқыр" мағынасын беретін индоевропалық түбірден, ал ол ностратикалық *gopa ("бос, ойыс") сөзінен туындаған. Дегенмен, Альберт Брукнер кері эволюция мүмкіндігін ұсынды: župa сөзі "жупан" атауынан кері қалыптасқан (этимологиясы туралы тиісті мақаланы қараңыз), ал "жупан" иран тілдерінен (*fsu pāna, "көшпеші") алынған сөз.
The word župa or zhupa (Slovak and Czech: župa; Polish: żupa; Serbo Croatian and Bulgarian: жупа; adopted into ispán and rendered in Greek as ζουπανία (zoupania, "land ruled by a župan")), is derived from Slavic. Its medieval Latin equivalent was comitatus. It is mostly translated into "county" or "district". According to Kmietowicz, it seems that the territorial organization had been created in Polish territories before the Slav Migrations. Some Slavic nations changed its name into "opole", "okolina", "kraj" and "vierw", but it has survived in župan. Some scholars consider the word's older meaning was "open area in the valley". This interpretation is confirmed by the Bulgarian župa (tomb), Polish zupa and Ukrainian župa (salt mine), and Old Slavonic župište (tomb). As such, the Proto Slavic *župa wouldn't derive from (with meaning "bend, distort"), yet from Indo European meaning "cavity, pit", which derives from Nostratic *gopa meaning "hollow, empty". However, Albert Bruckner suggested the opposite evolution; župa as a back formation from title župan (for the etymology see corresponding article), which is a borrowing from Iranian languages (*fsu pāna, "shepherd").
Қолданылуы
Бөлім кеңінен таралған және әрқашан нақты институционалдық анықтамасы болмаған. "Жүпа" термині бастапқыда тайпаның аумақтық және әкімшілік бірлігі болған, бірақ кейін тайпалық ерекшеліктері жоқ әкімшілік бірлікке айналды. Рим жерлеріне қоныстанған оңтүстік славяндар Рим мемлекеттік құрылымын белгілі бір деңгейде қабылдады, бірақ өздерінің тайпалық ұйымдастырылуын сақтап қалды. Славян тайпалары белгілі бір отбасыларды қамтитын бауырластықтарға бөлінді. Тайпаның қоныстанған жері – жүпа, ал оның басшысы – жупан. Жүпа (көпше түрі – жюпи) – Бірінші Болгар империясының әкімшілік бірлігі, ірі бірліктің бөлімшесі. Бұл елдерде "county" сөзіне балама ретінде "judet" (латын тілінен – judicium) қолданылды. Хорваттар мен словактар Хорватия Корольдігі мен Венгрия Корольдігіндегі округтерді атау үшін "жупания" және "жюпа" терминдерін пайдаланды. Орта ғасырларда осы аймақтар үшін неміс тіліндегі аудармасы "комитат" (латын тілінен – comitatus, "графтық билік") болды, бірақ кейін "геспаншафт" (бұрынғы жупаннан шыққан "span" түбірін қабылдап) деп аталды.
The division had a widespread distribution and did not always had a concrete institutional definition. The term župa was at first the territorial and administrative unit of a tribe but was later only an administrative unit without tribal features. The South Slavs that settled in Roman lands to a certain degree adopted Roman state organization, but retained their own tribal organization. Slavic tribes were divided into fraternities, each including a certain number of families. The territory inhabited by a tribe was a župa, and its leader was the župan. The zhupa (plural zhupi) was an administrative unit in the First Bulgarian Empire, a subdivision of a larger unit called comitatus. In these countries, the equivalent of "county" is "judet" (from Latin judicium). The Croats and the Slovaks used the terms županija and župa for the counties in the Kingdom of Croatia and Kingdom of Hungary. German language translation of the word for those counties was komitat (from Latin comitatus, "countship") during the Middle Ages, but later it was gespanschaft (picking up the span root that previously came from župan).
Босния
Ортағасырлық Босниядағы аумақтық-саяси ұйым күрделі және бірнеше деңгейден тұрды. Ортағасырлық босния мемлекетінің аумақтық-саяси ұйымдастыру жүйесінде, жупа мемлекеттік ұйымның негізгі бірлігі болып табылды, одан төмен феодалдық иелік, одан кейін жупаның төменгі деңгейіндегі ауылдық қауымдастық, ал жупадан жоғары – земља, ең жоғарыда мемлекеттік монарх тұрды. XV ғасырда жупаға негізделген ескі ұйымның жойылуы байқалады. Боснияның ірі жер иелері барондарының белгілі бір кезде оларға бұрынғы ұйымдық қажеттілік болмай қалғаны анық.
Territorial political organization in medieval Bosnia was intricate, and composed on several levels. In this scheme in the territorial political organizational order of the medieval Bosnian state, župa was basic unit of the state organization, with feudal estate at the bottom, followed by village municipality, both below župa, and zemlja above it, with the state monarch at the top. During the 15th century, disappearance of the old organization based on župas is observed. It is obvious that at some point the Bosnian largest landowning barons no longer needed them in its old organizational capacity.
Қазақстан
Хорват тіліндегі župa сөзі "župan" (граф) және "župnik" (приход пасторы) басқаратын зайырлы бірлік (округ) және діни бірлік (приход) екі мағынаны да білдіреді. Хорватияның ортағасырлық мемлекеті он бір ζουπανίας (zoupanias; župas) болып бөлінген, ал бан Krbava, Lika және Gacka үстімізгі үш župas-ын басқарған. Бүгінде županija термині Хорватияның аймақтық басқару органдарының, Хорватияның округтерінің атауы болып табылады. Округтардың әкімдері župan (көпше түрі – župani) аталымын иеленеді, ол көбінесе "округ префекті" деп аударылады. 19 ғасырда Хорватия Корольдігінің Славония округтары županija деп аталған. Хорваттар župa терминін қазіргі заманға дейін жергілікті діни бірліктердің, католик және протестант шіркеулерінің приходтарының атауы ретінде сақтап келген. Приход пасторы – župnik деп аталады.
The Croatian word župa signifies both a secular unit (county) and a religious unit (parish), ruled over by a "župan" (count) and "župnik" (parish priest). Croatian medieval state was divided into eleven ζουπανίας (zoupanias; župas), and the ban ruled over additional three župas Krbava, Lika, and Gacka). Today the term županija is the name for the Croatian regional government, the counties of Croatia. Mayors of counties hold the title of župan (pl. župani), which is usually translated as "county prefect". In the 19th century, the counties of the Kingdom of Croatia Slavonia were called županija. The Croats preserved the term župa until the modern times as the name for local clerical units, parishes of the Catholic Church and of the Protestant churches. The parish priest is called župnik.
Венгрия
1074 жылы шамамен Жүпа Венгрияда spán, сондай-ақ határispánságok (марш, шекаралық округ) деп еске алынады. Туынды атақтар ispán болды, оны патша белгісіз мерзімге тағайындады және 18-19 ғасырларда біртіндеп főispánмен алмастырылды; megyésispán да патша тағайындаған, бірақ кез келген уақытта қызметтен алынуы мүмкін; alispán 'megyésispán' болмаған жағдайда округтегі сот билігінің басшысы болды; várispán Арпад дәуірінде Венгриядағы "vár" (бекініс)пен тығыз байланысты болды.
In c. 1074, the župa is mentioned in Hungary as spán, also as határispánságok (march, frontier county). The derivative titles were ispán, nominated by the king for not defined time, and gradually replaced by főispán in the 18 19th century; megyésispán, also nominated by the king but could be expelled anytime; alispán was the leader of the jurisdiction in the county if the 'megyésispán' was not available; várispán was more linked to the "vár" (fortress) in Hungary in the times of Árpád.
Сербия
Ерте орта ғасырдағы сербтер župe, жергілікті župan (магистрат немесе губернатор) басқарған ауылдық қауымдастықтардың конфедерациясы (шамамен уезге тең) болып ұйымдастырылған. Осылайша, 11-ші және 12-ші ғасырларда Рашкадағы Grand Župan атағы župan-дардың "бас župan-ы" дегенді білдірді, ол župalar басқарған župalar-дың үстінен билік еткен. Душан кодексінде (1349) әкімшілік иерархия былай сипатталған: "жерлер, қалалар, жупалар және крайштелер", жупалар мен крайштелер бірдей мәртебеге ие болды, ал шекарадағы жупалар крайште (шекара аймағы) деп аталды. Жүпалар ауылдардан құралды, олардың мәртебесі, құқықтары мен міндеттері заңда реттелген. Билеуші ақсүйектер мұрагерлік аллодиялық иеліктерге ие болды, оларды тәуелді себрилер, грек paroikoi-ының баламасы; еңбек міндеттемелерін орындайтын, ресми жарлықпен байланысты шаруалар өңдеді. Бұл аумақтық бірлік қазірде қолданылмаса да, Косовода, Призрен маңында бірнеше дәстүрлі župe бар: Sredačka Župa, Sirinićka Župa, Gora, Opolje және Prizrenski Podgor. Серб тілі бұл сөзді топонимдерде сақтап қалған, ең танымал мысалы – Župa Aleksandrovačka.
The Serbs in the Early Middle Ages were organized into župe, a confederation of village communities (roughly the equivalent of a county), headed by a local župan (a magistrate or governor). Thus the title of Grand Župan in Raška in 11th 12th century meant "supreme župan" of župans who ruled over župas. Dušan's Code (1349) named the administrative hierarchy as following: "land(s), city(ies), župa(s) and krajište(s)", the župa(s) and krajište(s) were one and the same, with the župa on the border were called krajište (frontier). The župa consisted of villages, and their status, rights and obligations were regulated in the constitution. The ruling nobility possessed hereditary allodial estates, which were worked by dependent sebri, the equivalent of Greek paroikoi; peasants owing labour services, formally bound by decree. Though the territorial unit today is unused, there are a number of traditional župe in Kosovo, around Prizren: Sredačka Župa, Sirinićka Župa, Gora, Opolje and Prizrenski Podgor. The Serbian language maintains the word in toponyms, the best known being that of the Župa Aleksandrovačka.
Словакия
Жұпа термині словак кәсіби әдебиетінде 19 ғасырда қазіргі словак термині столица (аудан) синонимі ретінде танымал болды. Австро-Венгрия монархиясының құлауынан кейін, 1919-1928 жылдары Чехословакия құрамындағы Словакияның әкімшілік бірліктерінің ресми атауы ретінде, содан кейін 1940-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словакия Республикасында қолданылды. Бүгінде бұл термин жартылай ресми түрде Словакияның өзін-өзі басқару аймақтарының қысқаша балама атауы ретінде қолданылады. Өзін-өзі басқару аймағының басшысы жартылай ресми түрде жупан деп аталады.
The term župa was popularized in Slovak professional literature in the 19th century as a synonym to contemporary Slovak term stolica (county). After the collapse of the Austro Hungarian Monarchy, it was used as the official name of administrative units of Slovakia within Czechoslovakia in 1919 – 1928 and then again in the Slovak Republic during WWII in 1940–1945. Nowadays, the term is used semi officially as a short alternative name for the self governing regions of Slovakia. The president of the self governing region is semi officially called župan.
Словения
Словенияда муниципалитет әкімінің атағы – župan. Бұл атау діни контекстте де сақталған, себебі приходтар župnija (дуалдық: župniji, көпше: župnije) деп аталады. Халық арасында приходтарды "fara" (дуал: fari, көпше: fare) деп те атайды. Приходтың діни қызметкері – župnik (дуалдық: župnika, көпше: župniki).
In Slovenia, the mayor of a municipality has the title župan. The name also survived in the clerical context, as parishes are called župnija (dual: župniji, plural: župnije). Colloquial parishes are also called "fara" (dual: fari, plural: fare). A parish priest is called župnik (dual: župnika, plural: župniki).