Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Caprifoliaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.
Genus of flowering plants in the honeysuckle family Caprifoliaceae
Dipsacus – Caprifoliaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Осы туыстың өкілдері тезель, тезель немесе тезель деп аталады. Туысқа шамамен 15 түр биік шөптесін екі жылдық өсімдіктер (кейде аз өмір сүретін көп жылдық өсімдіктер) кіреді. Дипсакустың түрлері Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада таралған.
Dipsacus is a genus of flowering plant in the family Caprifoliaceae. The members of this genus are known as teasel, teazel or teazle. The genus includes about 15 species of tall herbaceous biennial plants (rarely short lived perennial plants) growing to tall. Dipsacus species are native to Europe, Asia and northern Africa.
Этимология
Түр атауы (Dipsacus) грек тіліндегі "сушару" (dipsa) деген сөзден шыққан және сабақтағы жапырақтарының бірігуінен пайда болатын тостаған сияқты түзілімді көрсетеді. "Тезек" атауы көне ағылшын тіліндегі tǣsl, tǣsel сияқты сөздерден келген; бұл сөздер "тарату" етістігімен байланысты. Өсімдіктің кепкен гүлшоғырлары бір кезде тоқыма өнеркәсібінде жүн матаның бетін жұмсарту үшін қолданылған.
The genus name (Dipsacus) is derived from the Greek word for thirst (dipsa) and refers to the cup like formation made where sessile leaves merge at the stem. The name teasel derives from words such as Old English tǣsl, tǣsel; relating to the verb "to tease" – the dried heads of the plant were once used in the textile industry to raise the nap on woolen cloth.
Сипаттама
Тезель сабасы мен жапырақтары тікенді, ал гүл шоғыры күлгін, қою қызғылт, лаванда немесе ақ түсті гүлдерден тұрады, олар сабаның ұшында бас құрайды. Гүл шоғыры жұмыртқа тәрізді, ұзын және кең, тікенді жапырақшалардың төменгі қабатымен. Алғашқы гүлдер шар немесе овал пішіндес гүлдің ортасында белдеу сияқты ашылады, содан кейін жоғары және төмен қарай тізбектей ашылып, гүлдеу кезінде екі тар белдеу құрайды. Гүлденгеннен кейін кепкен басы сақталады, кішкентай тұқымдары күздің ортасында піседі. Жаңбырлы ауа райында кейбір тұқымдар гүл шоғырында (вивипария) өніп шығуы мүмкін.
Teasels are easily identified with their prickly stem and leaves, and the inflorescence of purple, dark pink, lavender or white flowers that form a head on the end of the stem(s). The inflorescence is ovoid, long and broad, with a basal whorl of spiny bracts. The first flowers begin opening in a belt around the middle of the spherical or oval flowerhead, and then open sequentially toward the top and bottom, forming two narrow belts as the flowering progresses. The dried head persists afterwards, with the small seeds maturing in mid autumn. In rainy weather, some seeds may germinate when still in the seedhead (vivipary).
Етқоректілер
Фрескалардағы (немесе қалампырлардағы) етжегіштік туралы Фрэнсис Дарвин (Чарльз Дарвиннің ұлы) Корольдік қоғамдағы баяндамасында айтқан. Жаңбыр суы сабаққа жалғасқан жапырақтардың түйіскен жерінде құты сияқты кеңістіктерде жиналады; бұл құрылым шырын соратын жәндіктердің, мысалы, құрттардың сабаққа өрмелеуіне кедерілгі болуы мүмкін. Бұл кеңістіктер өз кезегінде, ішіне жиналған жануарлық қалдықтардан қоректік заттарды жинауға пайдаланылуы мүмкін, осылайша оларды протокарниворлық өсімдіктердің бір түріне жатқызуға болады. Қазіргі кезде Дарвиннің қарапайым қалампырмен жасаған тәжірибелерін қайталауға жасалған тырыстықтар Дипсакустың шынымен ет жейтін өсімдік екендігіне қатысты пікірталасты қоздыруда. 2011 жылғы зерттеуде тұқымның өндірісінің артуы (бірақ биіктігінің жоқ) енгізілген жануарлық қосымшалардың мөлшері мен табиғатына байланысты екені анықталды, ал 2019 жылғы тәжірибелер тұқымның артуы прото-етжегіштіктің дәлелі емес, топырақтың нашар жағдайына реакция екенін көрсетті. Жапырақ пішіні ланцет тәрізді, ұзын және кең, орта тігісінің астыңғы жағында ұсақ тікендер қатары орналасқан.
Carnivory in teasels was discussed by Francis Darwin (son of Charles Darwin) in a paper held by the Royal Society. Rain water can collect in the cup like receptacles that form where sessile leaves join the stem; this structure may perform the function of preventing sap sucking insects such as aphids from climbing the stem. These in turn may also be used to collect the nutrients from any animal matter that accumulates within them, making them a form of protocarnivorous plant. Contemporary attempts to replicate Darwin's experiments on the common teasel continue to fuel debate over whether or not Dipsacus is truly carnivorous. A 2011 study revealed increased seed production (but not height) dependent on both amount and nature of introduced animal supplementation, while 2019 experiments suggested that the increased seed set was a response to poor soil conditions rather than proof of proto carnivory. The leaf shape is lanceolate, long and broad, with a row of small spines on the underside of the midrib.
Тамақ ретінде
Тұқымдар кейбір құстар үшін, әсіресе еуропалық алтынқұс үшін қысқы маңызды тамақ көзі болып табылады. Көбінесе бақшаларда өсіріледі және оларды тартып алу үшін кейбір табиғат қорықтарында қолдау көрсетіледі.
The seeds are an important winter food resource for some birds, notably the European goldfinch. Teasels are often grown in gardens and encouraged on some nature reserves to attract them.
Инвазивті түр ретінде
АҚШ-та тезекшіл инвазивті түр деп есептеледі. Ол монокультура құруға бейім, сондықтан жергілікті өсімдіктердің барлық түрлерін ығыстырып тастауға қабілетті, демек, қалпына келтірілген ашық алаңдар мен басқа да қорғау аймақтарында оны көбейтуге немесе жоюға тырысады. 2003-2004 жылдары Словакияда биологиялық бақылауға пайдалы екі көбелек сынақтан өтті, оның ішінде монофаг Endothenia gentianaeana, бірақ АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті (USDA) 2018 жылдың ақпанына дейін олардың ешқайсысын енгізуге рұқсат бермеді. Оның орнына, USDA гербицидтерді қолдануды ұсынады.
Teasel is considered an invasive species in the United States. It is known to form a monoculture, capable of crowding out all native plant species, and therefore is discouraged or eliminated within restored open lands and other conservation areas. Two moths useful for biological control were tested in Slovakia in 2003–2004, including the monophagous Endothenia gentianaeana, but the USDA has not approved either of them for introduction as of February 2018. Instead, the USDA continues to suggest the use of herbicidal chemicals.
Өсіру және пайдалану
Рим дәуірінен бері Фуллер шөлбағы (Dipsacus fullonum Sativus Group; син. D. sativus) мата өңдеуде кеңінен қолданылып келді, себебі ол маталарды, әсіресе жұнды тазалау, түзеу және шүберек көтеруге арналған табиғи тарақ қызметін атқарады (яғни "толықтыру"). Бұл процестің нәтижесінде алынған өнім – "тізелген жүн". Бұл культиватор, өсіп-өнім беретін түрінен қалыңдау, сәл иілген тікендерімен ерекшеленеді. Кептірілген гүлдер өрмекшелерге, дөңгелектерге немесе цилиндрлерге, кейде "тізеліш қаңқасы" деп аталатын құрылғыларға бекітіліп, маталардың шүберегін көтеру үшін (яғни талшықтарды тізеу үшін) қолданылды. 20-шы ғасырға қарай шөлбағы металл карточкалармен көптеп алмастырылды, оларды біркелкі жасауға болады және шөлбағының бастары тозған сайын оларды үнемі ауыстыру қажеттілігі болмайды. Дегенмен, жүн тоқумен айналысатын кейбір адамдар шүберекті көтеру үшін шөлбақты пайдалануды әлі де қалайды, оның нәтижесі жақсырақ дейді; әсіресе, шөлбақ матаға күшті қарсылық көрсеткенде сынса, ал металл құрал матаны жыртып жіберуі мүмкін. Шөлбағы кейде декоративтік өсімдік ретінде өсіріледі, ал кептірілген гүлдер гүл өсіруде қолданылады. Шөлбағы өз туған жерінен алыс, көптеген аймақтарда табиғи түрде таралып кеткен, бұл мата өңдеу үшін Фуллер шөлбағын импорттаудың және тұқымның дақылдық тұқымдармен араласып, қосымша зат ретінде таралғандығының нәтижесінде болды. АҚШ-та жалпы шөлбақ (Dipsacus fullonum) және кесілген жапырақты шөлбақ (Dipsacus laciniatus) екі түрі де инвазивті түрлер ретінде тіркелген. Жалпы шөлбақ көбірек таралған, бірақ кесілген жапырақты шөлбақ агрессивтірек. Dipsacus asper химиялық құрамындағы дипсакус сапонині C арқасында медициналық маңызы бар прокоагулянтты қасиеттерге ие, бұл жасуша ішіндегі кальцийдің артуына және митохондрияның апоптозына байланысты болуы мүмкін. Бұл орташа пайдаланушы үшін елеулі қауіп тудырады, бірақ кейбір жағдайларда пайдалы болуы мүмкін.
Since Roman times, Fuller's teasel (the cultivar group Dipsacus fullonum Sativus Group; syn. D. sativus) was widely used in textile processing, as it provides a natural comb for cleaning, aligning and raising the nap on fabrics, particularly wool (i. e. 'fulling'). The product of the teasing process is called teased wool. The cultivar differs from the wild type in having stouter, somewhat recurved spines on the seed heads. The dried flower heads were attached to spindles, wheels, or cylinders, sometimes called teasel frames, to raise the nap on fabrics (that is, to tease the fibres). By the 20th century, teasels had been largely replaced by metal cards, which can be made uniformly and do not require constant replacement as the teasel heads wear. However, some people who weave wool still prefer to use teasels for raising the nap, claiming that the result is better; in particular, if a teasel meets serious resistance in the fabric, it will break, whereas a metal tool will rip the cloth. Teasels are also occasionally grown as ornamental plants, and the dried heads are used in floristry. Teasels have been naturalised in many regions away from their native range, partly due to the import of fuller's teasel for textile processing, and partly by the seed being a contaminant mixed with crop seeds. Common teasel (Dipsacus fullonum) and cut leaved teasel (Dipsacus laciniatus) have both been observed as invasive species in the United States. Common is more widespread, but cut leaved is more aggressive. Due to the chemical dipsacus saponin C, Dipsacus asper has medically significant procoagulant properties, likely due to an increase of intracellular calcium, and apoptosis of mitochondria. This presents a considerable risk to the average user but may be beneficial in certain circumstances.
Фитохимия
Dipsacus asper-дің этанол сызбалары фенолдық қышқылдарды, оның ішінде кофе қышқылы, 2,6-дигидроксицин қышқылы, ваниль қышқылы, 2′ O-кофеил-D-глюкопиранозид эфирі және кофеилкин қышқылы, иридоид глюкозидтерін, тритерпеноидтар олеан қышқылы мен акебиасапонин D-ны қамтиды.
Ethanol extracts of Dipsacus asper contain phenolic acids including caffeic acid, 2,6 dihydroxycinnamic acid, vanillic acid, 2′ O caffeoyl D glucopyranoside ester, and caffeoylquinic acid, iridoid glucosides, triterpenoids oleanic acid and akebiasaponin D.