Джеймс Уэйл: Голливудтық режиссер және театр өнері шебері

Кіріспе

Ағылшын кинорежиссері (1889-1957) – Ағылшын туған кинорежиссер Джеймс Уэйл (22 шілде 1889 – 29 мамыр 1957) – ағылшын кинорежиссері, театр режиссері және актер, өзінің мансабының көп бөлігін Голливудта өткізді. Ол бірнеше қорқынышты фильмдерімен танымал: «Франкенштейн» (1931), «Ескі қараңғы үй» (1932), «Көрінбейтін адам» (1933) және «Франкенштейннің жарты» (1935) – барлығы классика саналады. Уэйл басқа жанрлардағы фильмдерге де режиссерлік жасады, соның ішінде 1936 жылғы «Шоу-боат» мюзиклінің фильмдік нұсқасына. Уэйл Уорстерширдегі (қазіргі Дудли метрополиялық ауданы) Дудлиде көп балалы отбасында дүниеге келді. Ол өнерге деген қабілетін ерте жасында-ақ байқап, өнерді оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол британдық армияға қосылып, офицер болды. Ол немістерге тұтқынға түсіп, тұтқындық кезінде драмаға қызығушылық таныта бастады. Соғыстан босатылғаннан кейін ол актер, декоратор және режиссер болды. 1928 жылғы «Жүріс аяқталады» пьесасын сәтті қоюы оны АҚШ-қа, алдымен Бродвейде осы пьесаны, содан кейін Голливудқа, Калифорнияға, фильмдер режиссері ретінде жұмыс істеуге алып келді. Ол өмірінің соңына дейін Голливудта тұрды, көп жыл бойы продюсер Дэвид Льюиспен романдық қарым-қатынаста болды. «Жүріс аяқталады» (1930), «Tiffany Films» компаниясымен және «Ад аспаны» (1930), «United Artists» компаниясымен шығарылған фильмдерден басқа, ол 1931 мен 1937 жылдар аралығында «Universal Pictures» үшін оннан астам фильм түсірді, неміс экспрессионизмінің ықпалымен және жылдам қозғалатын камерамен ерекшеленетін стильді дамытты. Режиссерлік мансабының шыңында Уэйл «Батыс майданындағы тыныш» фильмінің жалғасы – «Кереге оралу жолы» (1937) фильмін түсірді. Студияның араласуы, мүмкін, нацистік Германияның саяси қысымы салдарынан, фильм Уэйлдің түсінігінен өзгеше болып шықты және сыншылар тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Содан кейін кассада сәтсіздіктер күтіп тұрды және ол 1950 жылы бір қысқаметражды фильм түсіргенімен, 1941 жылға қарай оның фильм режиссері мансабы аяқталды. Ол сахнада режиссерлік жұмысын жалғастырды, сонымен қатар сурет салу мен саяхаттауға деген сүйіспеншілігін қайтадан жаңғыртты. Оның инвестициялары оны бай етті және ол 1956 жылы инсульт алғанға дейін жайлы зейнеткерлік өмір сүрді, бұл оның күшін алып, ауырсынуға ұшыратты. 1957 жылғы 29 мамырда ол өз өмірін өз қолымен аяқтады – жүзу бассейніне батып қайтыс болды. Уэйл өзінің мансабының барлық кезеңінде ашық гей болды, бұл 1920-1930 жылдары өте сирек кездесетін жағдай еді. Оның жыныстық бағдары туралы ақпарат кеңінен тарағаннан кейін, оның кейбір фильмдері, әсіресе «Франкенштейннің жарты» гейлік мәнге ие деп түсіндірілді және оның жасырын өмір сүрмеуі оның мансабының аяқталуына себеп болды деген пікірлер айтылды. Басқа сарапшылар оның зейнетке шығуына Уэйлдің жеке қанағаттанбауының күшейгеніне байланысты нашар қабылданған жобалар себеп болды деп санайды (оның мансабына ең зияндысы – «Кереге оралу жолы» болды, ол бірнеше кезеңдерден өтіп, даму тозағынан өтті, содан кейін жауапкершілік бас режиссер Уэйлге жүктелді).

English film director (1889 1957)

the English born film director

James Whale (22 July 1889 – 29 May 1957) was an English film director, theatre director and actor, who spent the greater part of his career in Hollywood. He is best remembered for several horror films: Frankenstein (1931), The Old Dark House (1932), The Invisible Man (1933) and Bride of Frankenstein (1935), all considered classics. Whale also directed films in other genres, including the 1936 film version of the musical Show Boat. Whale was born into a large family in Dudley, Worcestershire now Metropolitan Borough of Dudley. He discovered his artistic talent early on and studied art. With the outbreak of World War I, he enlisted in the British Army and became an officer. He was captured by the Germans and during his time as a prisoner of war he realised he was interested in drama. Following his release at the end of the war he became an actor, set designer and director. His success directing the 1928 play Journey's End led to his move to the US, first to direct the play on Broadway and then to Hollywood, California, to direct films. He lived in Hollywood for the rest of his life, most of that time with his longtime romantic partner, producer David Lewis. Apart from Journey's End (1930), which was released by Tiffany Films, and Hell's Angels (1930), released by United Artists, he directed a dozen films for Universal Pictures between 1931 and 1937, developing a style characterised by the influence of German Expressionism and a highly mobile camera. At the height of his career as a director, Whale directed The Road Back (1937), a sequel to All Quiet on the Western Front. Studio interference, possibly spurred by political pressure from Nazi Germany, led to the film's being altered from Whale's vision, and it was a critical failure. A run of box office disappointments followed and, while he would make one final short film in 1950, by 1941 his film directing career was effectively over. He continued to direct for the stage and also rediscovered his love for painting and travel. His investments made him wealthy and he lived a comfortable retirement until suffering strokes in 1956 that robbed him of his vigor and left him in pain. He took his own life on 29 May 1957 by drowning himself in his swimming pool. Whale was openly gay throughout his career, something that was very rare in the 1920s and 1930s. As knowledge of his sexual orientation has become more widespread, some of his films, Bride of Frankenstein in particular, have been interpreted as having a gay subtext and it has been claimed that his refusal to remain in the closet led to the end of his career. Other commentators have contended that his retirement was provoked by a succession of poorly received projects with which Whale was growing personally dissatisfied (particularly deleterious to his career was The Road Back, which went through development hell at multiple stages, whereafter the buck was perceived to stop with Whale as principal director).

Алғашқы жылдар

Уэйл Вурчестерширдегі Дадлиде, Қара Жердің ортасында, ұлы пеш жұмысшысы Уильям мен медбике Сараның жеті баласының алтыншысы болып дүниеге келді. Ол Кэйтс Хилл мектеп-интернатында, содан кейін Бейлис қайырымдылық мектебінде және ақырында Дадли көк пальто мектебінде оқыды. Оның оқуға қатысуы жасөспірім шағында тоқтады, себебі бұл өте қымбатқа түсетін еді және отбасын асырауға оның еңбегі қажет болды. Дене күші жетпейтін соң, ағалары сияқты жергілікті ауыр индустрияда жұмыс істей алмады, сондықтан Уэйл аяқ киімше жасаушы болып жұмыс істей бастады. Ол ауыстырылған табандардан жинаған шегелерді қайта өңдеп, қосымша ақша табу үшін металл тескісіне сатты. Ол өзінің сурет салу қабілеті бар екенін ашты және көршілері үшін жарнамалар мен баға таңбаларын жазып, қосымша табыс тапты. Ол қосымша ақшасын Дадли өнер және қолөнер мектебіндегі кешкі сабақтарға төлеу үшін пайдаланды. 1917 жылдың тамызында Фландриядағы Батыс майданындағы шайқаста тұтқынға алынып, Холзминден офицерлер лагерінде ұсталды, соғыс аяқталғанға дейін онда қалды және 1918 жылдың желтоқсанында Англияға қайтарылды. Түрмеде ол лагерьдегі әуесқой театрлық қойылымдарға актер, жазушы, продюсер және декоратор ретінде белсенді қатысты, оларды "үлкен қуаныш пен көңіл көтерудің көзі" деп тапты. Ол сонымен қатар покерде де шеберлік танытты, соғыстан кейін өзінің құмар ойындарында жинаған ақшасын, басқа тұтқындардан алған қарыздарды ақшаға айналдырып, бейбіт өмірге оралу үшін пайдаланды.

Театр

Соғыстан кейін ол Бирмингемге оралып, карикатурашы ретінде жұмыс іздеді. 1919 жылы ол «Bystander» журналына екі карикатурасын сатқан, бірақ тұрақты жұмыс таба алмады. 1922 жылы Playfair компаниясында жұмыс істегенде, ол Дорис Зинкейзенмен танысты. Уэйлдің ашық гей екеніне қарамастан, олар шамамен екі жыл бойы жұбайлар ретінде қарастырылды. 1924 жылы олардың никелесуі туралы әңгіме болған, бірақ 1925 жылы келісім бұзылды. 1928 жылы Уэйлге Р.С. Шериффтің сол кездегі белгісіз «Journey’s End» пьесасының екі жеке қойылымын «Incorporated Stage Society» үшін – жексембілік жеке қойылымдарды ұйымдастыратын театр қоғамы үшін қою мүмкіндігі ұсынылды. 1918 жылдың наурыз айында Франциядағы Сент-Квентиндегі окоптарда төрт күн бойы өтетін «Journey’s End» пьесасы, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық жаяу әскер ротасының офицерлерінің өміріне шолу ұсынады. Пьесаның негізгі қақтығысы рота командирі капитан Стенхоп пен Стенхоптың болашақ әйелінің інісі лейтенант Рэли арасында өрбиді. Уэйл Стенхоп рөлін сол кездегі аса танылмаған Лоренс Оливьеге ұсынды. Оливье бастапқыда рөлден бас тартты, бірақ драматургпен кездескеннен кейін оны қабылдауға келісті. Пьеса жақсы қабылданып, 1929 жылдың 21 қаңтарында Лондонның Вест-Эндіндегі Савой театрына көшірілді. Ол «Beau Geste» қойылымында басты рөлді ойнау ұсынысын қабылдаған болатын. Пьеса үлкен жетістікке ие болды, сыншылар бірауыздан мақтап, көрермендер пьеса аяқталғаннан кейін әсерленіп үнсіз отырып, кейіннен құлшына алғыс білдірді. Уэйлдің өмірбаяуын жазған Джеймс Кертистің айтуынша, пьеса «соғысқа қатысқан және өз достары мен отбасыларына окоптардағы өмірді сөзбен де, іспен де толыққанды түсіндіре алмаған бір буынның әсерлерін дұрыс уақытта және дұрыс жолмен біріктіре алды». Савойда үш аптадан кейін «Journey’s End» пьесасы Уэльс принці театрына көшірілді. «Journey’s End» пьесасы ел ішінде сәтті болғандықтан, Бродвей продюсері Гилберт Миллер Нью-Йорктегі қойылымның құқықтарын сатып алды, онда басты рөлдерді Колин Кит Джонстон (Стенхоп) және Дерек Уильямс (Рэли) сомдады.

After the armistice, he returned to Birmingham and tried to find work as a cartoonist. He sold two cartoons to the Bystander in 1919 but was unable to secure a permanent position. In 1922, while with Playfair, he met Doris Zinkeisen. They were considered a couple for some two years, despite Whale's living as an openly gay man. They were reportedly engaged in 1924, but by 1925 the engagement was off. In 1928 Whale was offered the opportunity to direct two private performances of R. C. Sherriff's then unknown play Journey's End for the Incorporated Stage Society, a theatre society that mounted private Sunday performances of plays. Set over a four day period in March 1918 in the trenches at Saint Quentin, France, Journey's End gives a glimpse into the experiences of the officers of a British infantry company in World War I. The key conflict is between Capt. Stanhope, the company commander, and Lt. Raleigh, the brother of Stanhope's fiancée. Whale offered the part of Stanhope to the then barely known Laurence Olivier. Olivier initially declined the role, but after meeting the playwright agreed to take it on. The play was well received and transferred to the Savoy Theatre in London's West End, opening on 21 January 1929. Olivier having accepted an offer to take the lead in a production of Beau Geste. The play was a tremendous success, with critics uniform and effusive in their praise and with audiences sometimes sitting in stunned silence following its conclusion only to burst into thunderous ovations. As Whale biographer James Curtis wrote, the play "managed to coalesce, at the right time and in the right manner, the impressions of a whole generation of men who were in the war and who had found it impossible, through words or deeds, to adequately express to their friends and families what the trenches had been like". After three weeks at the Savoy, Journey's End transferred to the Prince of Wales Theatre,

With the success of Journey's End at home, Broadway producer Gilbert Miller acquired the rights to mount a New York production with an all British cast headed by Colin Keith Johnston as Stanhope and Derek Williams as Raleigh.

Голливудтағы алғашқы еңбектері

"Жолдың соңы" пьесасының түрлі қойылымдарының сәттілігі Уэйлдің кино өндірушілердің назарына ілігуіне себеп болды. Кино өндірісінің үнсізден дыбыстыққа өту кезеңінде өндірушілер диалогпен жұмыс істеу тәжірибесі бар актерлер мен режиссерлерді іздестірді. Уэйл 1929 жылы Голливудқа сапар шегіп, Paramount Pictures компаниясымен келісімшартқа отырды. Ол "The Love Doctor" (1929) фильміне "диалог режиссері" ретінде тағайындалды. Фильмді 15 күнде аяқтап, келісімшарты мерзімі бітті. Осы шамада ол Дэвид Льюиспен танысты. Уэйлді тәуелсіз кино өндіруші және авиация саласындағы пионер Говард Хьюз жұмысқа алды, ол бұрын үнсіз түсірілген Хьюздің "Hell's Angels" (1930) фильмін дыбыстыққа айналдыруды жоспарлаған. Уэйл диалог сахналарын режиссерлік етті. Хьюз үшін жұмысын аяқтағаннан кейін ол Чикагоға "Жолдың соңы" пьесасының тағы бір қойылымын қоюға барды. "Жолдың соңы" фильмінің құқықтарын сатып алған британдық өндірушілер Майкл Балкон мен Томас Уэлш, Уэйлдің Лондон мен Бродвейдегі қойылымдарды режиссерлік еткен тәжірибесінің оны фильмді режиссерлік етуге ең лайықты кандидат ететініне келісті. Олар Нью-Йоркте түсіру үшін Tiffany Stahl атты шағын американдық студиямен серіктестік құрды. Колин Клайв Стенхоп рөлін қайта ойнады, ал Дэвид Мэннерс Рэли рөліне бекітілді. Фильмнің түсірілімі 1929 жылдың 6 желтоқсанында басталып, 1930 жылдың 22 қаңтарында аяқталды. "Жолдың соңы" Ұлыбританияда 14 сәуірде, ал АҚШ-та 15 сәуірде көрсетілімге шықты. Атлантиканың екі жағында да фильм үлкен сынға ұшырап, коммерциялық сәттілікке қол жеткізді.

Универсалдағы Лэммлдермен бірге

1931 жылы Уэйлмен бес жылдық келісімшартқа қол қойды және оның алғашқы жобасы – «Уотерлоо көпірі» болды. Роберт Шервудтың Бродвей пьесасы негізінде түсірілген фильмде Майра рөлінде Мей Кларк ойнады. Бұл фильм де сыншылардың және көрермендердің жоғары бағасын алды. Осы шамада Уэйл мен Льюис бірге тұруға көшті. 1931 жылы Universal компаниясының басшысы Карл Лэммл-младший Уэйлге студияның кез келген мүлкін таңдау мүмкіндігін ұсынды. Ол «Франкенштейн» фильмін таңдады, себебі Universal-дың басқа фильмдері оны қызықтырмады, сонымен қатар ол соғыс туралы фильм емес, басқа нәрсе жасағысы келді. Мэри Шеллинің 1818 жылғы «Франкенштейн; немесе Заманауи Прометей» романы қоғамдық мүлік болғанымен, Universal Пегги Веблингтің сахналық бейімделуіне түсіру құқығына ие болды. Уэйл Генри Франкенштейн рөліне Колин Клайвті, ал оның келіні Элизабет рөліне Мей Кларкты шақырды. Ал «Монстр» рөліне ол көптеген қосалқы рөлдерде тәжірибесі бар, бірақ көпшілікке беймәлім Борис Карлоффты таңдады. Түсірілімдер 1931 жылғы 24 тамызда басталды және 3 қазанда аяқталды. 29 қазанда алдын ала көрсетілімдер өтті, ал 21 қарашада фильм кеңінен көрсетілімге шықты. «Франкенштейн» сыншылар мен көрермендер тарапынан бірден үлкен сәттілікке ие болды. Фильм мақтауға толы пікірлер алды және АҚШ бойынша кассалық рекордтарды жаңартты, Universal алғашқы көрсетілімнен 12 миллион доллар табыс тапты. Бірнеше жыл бойы жоғалған деп есептелген фильмді 1968 жылы режиссер Кертис Харрингтон Universal мұражайынан табады. Ол Джордж Истман Хауспен қалпына келтіріліп, 2017 жылы Blu-ray дискісінде жарық көрді. Уэйлдің келесі фильмі – «Күлімдеу алдындағы сүйіспеншілік» (1933) болды, ол сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанымен, кассада сәтсіздікке ұшырады. Ол «Көрінбейтін адам» (1933) фильмімен қайтадан қорқыныш жанрына оралды. Х.Г. Уэллстің мақұлдаған сценарийі бойынша түсірілген фильмде қорқыныш, юмор және таң қалдыратын визуалды эффектілер үйлесім тапты. Фильмге жоғары баға берілді, «Нью-Йорк Таймс» оны жылдың он үздік фильміне қосты, ал фильм Америка қалаларында кассалық рекордтарды жаңартты. Фильмнің жоғары бағаланғандығына байланысты Франция, американ фильмдерінің дубляжсыз көрсетіліміне рұқсат берілген театрлар санын шектегендіктен, оның «ерекше көркемдік құндылығы» үшін ерекше жеңілдік берді. Сондай-ақ 1933 жылы Уэйл романтикалық комедия «Шам жарығында» режиссерлік етті, ол жақсы пікірлерге ие болды және шағын кассалық сәттілікке жетті. 1934 жылы ол Джон Галсвортидің сол аттас романының бейімделуі «Бір өзен» фильмін түсірді. Фильм британдық аристократияның мүшесіне жасалған зорлық-зомбылықтан құтылуға тырысатын әйелдің тағдырын баяндайды. Бұл Уэйлдің фильмдерінің алғашқысы болды, ол үшін Өндіріс кодексі басқармасының мақұлдауы қажет болды, және Universal күйеуінің қатыгез мінез-құлқындағы жыныстық садизм элементтеріне байланысты мақұлдау алуда қиындықтарға тап болды. «Франкенштейннің келіні» (1935) Уэйлдің келесі жобасы болды. Ол «Франкенштейн» фильмінің жалғасын жасауға қарсы болды, өйткені ол қорқыныш режиссері ретінде қалыптасудан қорқыды. «Келін» Мэри Шеллидің түпнұсқа романындағы бір эпизодқа сілтеме жасайды, онда Монстр Франкенштейн оған жұбай жасаса, Франкенштейн мен адамзатты жалғыз қалдыруға уәде береді. Ол солай істейді, бірақ жұбайы монстрдан жиреніп, Франкенштейн мен оның әйеліне өмір сүруге мүмкіндік береді, өзін және «келінін» жоюды таңдайды. Фильм 1943 жылға дейін Universal-ға 2 миллион доллар табыс әкелді және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. «Барлық готикалық қорқыныш фильмдерінің ең жақсысы» деп аталатын «Келін» жиі Уэйлдің шедеврі деп есептеледі. «Келін» фильмінің табысымен Лэммл Уэйлді Universal-дың дыбыстық эпохадағы алғашқы үлкен қорқыныш фильмінің жалғасы «Дракуланың қызы» (1936) фильмінде жұмыс істеуге ынталандырды. Уэйл екі қорқыныш фильмін қатарынан түсіруден сақтанды және «Дракуланың қызы» режиссері «Шоу-боттың» алғашқы дыбыстық нұсқасына (бұрын Гарри А. Поллард үнді фильм ретінде түсірген) қатысты жоспарларына кедергі келтіре алады деп уайымдады, сондықтан ол Лэммлді «Кісігулер» атты романының құқықтарын сатып алуға көндірді. Роман «Жынысы жұқа адам» стиліндегі комедиялық детектив, бір түні бірі өлтірілген достары туралы, олардың ешқайсысы ештеңе есіне түсіре алмайды. «Өткен түні есте сақтаңыз?» деп аталатын фильм Уэйлдің сүйікті фильмдерінің бірі болды. «Өткен түні есте сақтаңыз?» фильмін аяқтағаннан кейін Уэйл бірден «Шоу-бот» (1936) фильмінде жұмыс істеуге кірісті. Уэйл мюзиклдің әртүрлі қойылымдарына қатысқандарды, соның ішінде Хелен Морган, Пол Робсон, Чарльз Виннингер, Сэмми Уайт, дирижер Виктор Баравалле, оркестрлеуші Роберт Рассел Беннетт және Магнолия рөліне Ирен Даннды жинады, ол Уэйлдің бұл туындыға дұрыс режиссер емес деп есептеді. 1936 жылғы «Шоу-бот» нұсқасы, түпнұсқа сахналық қойылымға адал, көптеген сыншылар пікірінше, мюзиклдің түпкілікті фильмдік нұсқасы болып саналады, бірақ 1951 жылғы қайта түсірілімнен кейін қол жетімсіз болды, ал 2020 жылы Criterion Collection компаниясы 4K қалпына келтірілген Blu-ray дискісін шығарды. «Шоу-бот» Лэммл отбасының басшылығымен түсірілген Уэйлдің соңғы фильмі болды. Студия банкрот болды, ал Лэммлдер Standard Capital Corporation басшысы Дж. Чивер Каудин мен кіші Лэммлдің бұрынғы лауазымына тағайындалған Чарльз Р. Роджерсқа басқаруды жоғалтты.

Universal Studios signed Whale to a five year contract in 1931 and his first project was Waterloo Bridge. Based on the Broadway play by Robert E. Sherwood, the film stars Mae Clarke as Myra, a chorus girl in World War I London who becomes a prostitute. It too was a critical and popular success. At around this time, Whale and Lewis began living together. In 1931, Universal chief Carl Laemmle, Jr. offered Whale his choice of any property the studio owned. He chose Frankenstein, mostly because none of Universal's other properties particularly interested him, and he wanted to make something other than a war picture. While Mary Shelley's 1818 novel Frankenstein; or, The Modern Prometheus itself was in the public domain, Universal owned the filming rights to a stage adaptation by Peggy Webling. Whale cast Colin Clive as Henry Frankenstein and Mae Clarke as his fiancée Elizabeth. For the Monster, he turned to the little known Boris Karloff, who had wide ranging experience in supporting roles. Shooting began on 24 August 1931 and wrapped on 3 October. Previews were held 29 October, with wide release on 21 November. Frankenstein was an instant hit with critics and the public. The film received glowing reviews and shattered box office records across the United States, earning Universal $12 million on first release. Thought lost for some years, a print was found by filmmaker Curtis Harrington in the Universal vaults in 1968. It was restored by George Eastman House, and released on Blu ray disk in 2017. Whale's next film was The Kiss Before the Mirror (1933), a critical success but a box office failure. He returned to horror with The Invisible Man (1933). Shot from a script approved by H. G. Wells, the film blended horror with humor and confounding visual effects. Much admired, The New York Times placed it in their list of the ten best films of the year, and the film broke box office records in cities across America. So highly regarded was the film that France, which restricted the number of theatres in which undubbed American films could play, granted it a special waiver because of its "extraordinary artistic merit". Also in 1933 Whale directed the romantic comedy By Candlelight which gained good reviews and was a modest box office hit. In 1934 he directed One More River, an adaptation of the novel of the same name by John Galsworthy. The film tells the story of a woman desperate to escape her abusive marriage to a member of the British aristocracy. This was the first of Whale's films for which Production Code Administration approval was required and Universal had a difficult time securing that approval because of the elements of sexual sadism implicit in the husband's abusive behavior. Bride of Frankenstein (1935) was Whale's next project. He had resisted making a sequel to Frankenstein as he feared being pigeonholed as a horror director. Bride hearkened back to an episode from Mary Shelley's original novel in which the Monster promises to leave Frankenstein and humanity alone if Frankenstein makes him a mate. He does, but the mate is repelled by the monster who then, setting Frankenstein and his wife free to live, chooses to destroy himself and his "bride". The film was a critical and box office success, having earned some $2 million for Universal by 1943. Lauded as "the finest of all gothic horror movies", Bride is frequently hailed as Whale's masterpiece. With the success of Bride, Laemmle was eager to put Whale to work on Dracula's Daughter (1936), the sequel to Universal's first big horror hit of the sound era. Whale, wary of doing two horror films in a row and concerned that directing Dracula's Daughter could interfere with his plans for the first all sound version of Show Boat (previously filmed as a part talkie by Harry A. Pollard), instead convinced Laemmle to buy the rights to a novel called The Hangover Murders. The novel is a comedy mystery in the style of The Thin Man, about a group of friends who were so drunk the night one of them was murdered that none can remember anything. Retitled Remember Last Night?, the film was one of Whale's personal favorites,

With the completion of Remember Last Night? Whale immediately went to work on Show Boat (1936). Whale gathered as many of those as he could who had been involved in one production or another of the musical, including Helen Morgan, Paul Robeson, Charles Winninger, Sammy White, conductor Victor Baravalle, orchestrator Robert Russell Bennett, and, as Magnolia, Irene Dunne, who believed that Whale was the wrong director for the piece. The 1936 version of Show Boat, faithfully adapted from the original stage production, is believed to be the definitive film version of the musical by many critics, but became unavailable following the 1951 remake. and in 2020, a 4K restoration Blu Ray was released by The Criterion Collection. Show Boat was the last of Whale's films to be produced under the Laemmle family. The studio was now bankrupt, and the Laemmles lost control to J. Cheever Cowdin, head of the Standard Capital Corporation, and Charles R. Rogers, who was installed in Junior Laemmle's old job.

Карьерасының құлдырауы

Уэйлдің мансабы келесі "Жол қайтпақ" (1937) фильмінің жарық көруінен кейін күрт төмендеді. 1930 жылы Universal кинокомпаниясы түсірген Эрих Мария Ремарктың "Батыс майданда бәрі тыныш" романының жалғасы, роман мен фильм Бірінші дүниежүзілік соғыстың окоптарынан оралған бірнеше жас неміс жігіттерінің өмірін және олардың қоғамға қайта бейімделуге жасаған күресін көрсетеді. Лос-Анджелестегі нацистік Германия консулы Георг Гисслинг фильмнің түсіріліп жатқанын білді. Ол ПКА-ны қадағалаушы Джозеф Бринге наразылық білдіріп, фильмнің "неміс халқының нақты емес және бұрмаланған бейнесін" көрсеткенін айтты. Гисслинг ақырында Уэйлмен кездесті, бірақ бұл ештеңеге әкелмеді. Содан кейін Гисслинг актерлерге хаттар жіберіп, фильмде олардың қатысуы олар үшін және олармен бірге фильмде түскен кез келген адам үшін неміс фильмдерін түсіруге рұқсат алуда қиындықтар тудыруы мүмкін деп қорқытты. Германияда Universal компаниясының шағын бизнесі осындай қауіп-қатерлерді көбінесе мәнсіз еткенмен, Голливудтың нацистерге қарсы лигасы мен Киноактерлер гильдиясының қысымымен АҚШ Мемлекеттік департаменті араласып, Германия үкіметі өз шешімінен бас тарды. Фильмнің түпнұсқасы көбінесе жағымды пікірлер алды, бірақ көрсетілімдер мен фильмнің кең таралған шығарылымы арасында Роджерс немістерге мойынұсынып, монтаждар жасауға және қосымша сахналарды түсіріп қосуға бұйрық берді. Ал өңделген фильм Германияда бәрібір тыйым салынды. Немістер Қытай, Грекия, Италия және Швейцарияны да фильмге тыйым салуға көндірді.

Фильмнен кейінгі өмір

Кинодағы мансабынан қол үзген Уэйл өзін қиын жағдайда тапты. Оған кейде жұмыс ұсынылды, оның ішінде Дэвид О. Селзникке «Сен кеткеннен бері» фильмін түсіру мүмкіндігі берілді, бірақ ол одан бас тартты. Ал Льюис өзінің өндіріс жұмыстарымен бұрынғыдан да көп айналысты және көбінесе кешкі сағаттарға дейін жұмыс істеді, бұл Уэйлді жалғыздыққа және көңілсіздікке ұрындырды. Льюис оған бояулар мен холсттар сатып берді, сосын Уэйл сурет салуға деген құштарлығын қайта жаңғыртты. Көп ұзамай ол өзіне үлкен студия салып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Уэйл АҚШ армиясы үшін оқу фильмін түсіруге өз қызметін ұсынды. 1942 жылдың ақпанында ол «Армиядағы қызметкерлерді орналастыру» деген фильмді түсірді. Содан кейін ол актриса Клэр ДюБреймен бірлесіп, Брентвуд Сервис Ойыншыларын құрды. Ойыншылар 100 орындық театрды иеленді. Алпыс орын әскери қызметкерлерге тегін берілді, ал қалғандары жұртшылыққа сатылды, билеттен түскен қаражат соғыс кезеңіндегі қайырымдылық қорына аударылды. Жазда топ Playtime театрына көшті, онда қазан айына дейін бірнеше қойылымдар өтті. 1944 жылы Уэйл Бродвейге психологиялық триллер «Керекті қолғап» фильмін қою үшін оралды. Бұл 1930 жылы сәтсіз аяқталған «Бір, екі, үш!» қойылымынан бергі алғашқы оралуы болды. «Керекті қолғап» бұрынғы пьесасынан да жақсы нәтиже бермеді, ол да 40 рет сахналанды. 1950 жылы Уэйл Уильям Сароянның «Hello Out There» пьесасы негізінде түсірілген қысқа фильмді режиссерлікке алды. Супермаркет иесі Хантингтон Хартфордтың қаржылық қолдауымен түсірілген фильмде Техас түрмесінде зорлау айыбымен жала жапқан адам мен түрмені тазалаған әйел туралы әңгіме баяндалған. Хартфорд бұл қысқа фильмді «Квартет» сияқты антологиялық фильмнің бөлігі ретінде қарастырған. Алайда, қосымша қысқа әңгімелерді табуға тырысулары сәтсіз аяқталды және «Hello Out There» коммерциялық мақсатта шығарылмады. Уэйлдің соңғы кәсіби жұмысы – «Парламенттегі бұзықшыл» атты фарс қойылымын қою болды, ол Нью-Англиядағы екі жалғызбасты әйел бауырлар туралы, олардың әкесі бірнеше жыл бұрын кеме апатқа ұшырағанда үйленген Полинезиялық адаммен кездеседі. Бұл қойылым 1951 жылы Пасаденада екі апта бойы көрсетілді. Оны Нью-Йоркке алып бару жоспарланған, бірақ Уэйл пьесаны алдымен Лондонға алып баруды ұсынды. Англияда қойылымды ашу алдында Уэйл Еуропаның өнер мұражайларын аралап шығуды шешті. Францияда ол 1947 жылы танысқан Кёртис Харрингтонпен қайта кездесті. Парижде Харрингтонды аралағанда ол гей-барларға барды. Бірде ол 25 жастағы бармен Пьер Фугельмен танысты.

With his film career behind him, Whale found himself at a loose end. He was offered the occasional job, including the opportunity to direct Since You Went Away for David O. Selznick, but turned them down. Lewis, meanwhile, was busier than ever with his production duties and often worked late hours, leaving Whale lonely and bored. Lewis bought him a supply of paint and canvasses and Whale re discovered his love of painting. Eventually he built a large studio for himself. With the outbreak of World War II, Whale volunteered his services to make a training film for the United States Army. He shot the film, called Personnel Placement in the Army, in February 1942. Later that year, in association with actress Claire DuBrey, he created the Brentwood Service Players. The Players took over a 100–seat theatre. Sixty seats were provided free of charge to service personnel; the remaining were sold to the public, with the box office proceeds donated to wartime charities. The group expanded to the Playtime Theatre during the summer, where a series of shows ran through October. Whale returned to Broadway in 1944 to direct the psychological thriller Hand in Glove. It was his first return to Broadway since his failed One, Two, Three! in 1930. Hand in Glove would fare no better than his earlier play, running the same number of performances, 40. Whale directed his final film in 1950, a short subject based on the William Saroyan one act play Hello Out There. The film, financed by supermarket heir Huntington Hartford, was the story of a man in a Texas jail falsely accused of rape and the woman who cleans the jail. Hartford intended for the short to be part of an anthology film along the lines of Quartet. However, attempts to find appropriate short fiction companion pieces to adapt were unsuccessful and Hello Out There was never commercially released. Whale's last professional engagement was directing Pagan in the Parlour, a farce about two New England spinster sisters who are visited by a Polynesian whom their father, when shipwrecked years earlier, had married. The production was mounted in Pasadena for two weeks in 1951. Plans were made to take it to New York, but Whale suggested taking the play to London first. Before opening the play in England, Whale decided to tour the art museums of Europe. In France he renewed his acquaintanceship with Curtis Harrington, whom he had met in 1947. While visiting Harrington in Paris, he went to some gay bars. At one he met a 25 year old bartender named Pierre Foegel,

«Парламенттегі бұзықшыл» пьесасының провинциялық турнесі 1952 жылдың қыркүйегінде басталды және пьесаның сәтті болатыны көрінді. Алайда, пьесада «Ну га» каннибалы рөлінде ойнаған Гермиона Баддли көп ішіп, әдеттен тыс әрекеттер жасап, қойылымдарды бұза бастады. Ол пьеса келісімшартының аяқталуына байланысты оны алмастыруға болмады, сондықтан продюсерлер қойылымды жабуға мәжбүр болды. 1952 жылдың қарашасында Уэйл Калифорнияға оралып, Дэвид Льюиске келесі жылдың басында Фугельді әкелуді жоспарлап отырғанын айтты. Льюис қорқып, үйінен кетіп қалды. Осылайша олардың 23 жылдық махаббаты аяқталды, бірақ екеуі достық қарым-қатынаста қалды. Льюис кішкентай үй сатып алып, бассейн қазыды, содан кейін Уэйл де өз бассейнін қазып алды, бірақ ол өзі жүзбеді. Ол тек еркектерге арналған бассейн кештерін ұйымдастырып, жастардың бассейінде және оның маңында жүзіп жүргенін тамашалайтын. Фугель 1953 жылдың басында Уэйлмен бірге тұра бастады және Францияға қайтып оралғанға дейін бірнеше ай сол жерде тұрды. 1954 жылы ол қайта оралды.

Уэйл мен Фугель 1956 жылдың көктеміне дейін тыныш өмір сүрді, содан кейін Уэйлге жеңіл инсульт оқиғасы болды. Бірнеше айдан кейін ол ауыр инсульт алды және ауруханаға жатты. Ауруханадан шыққаннан кейін Уэйл ауруханадан бір медбикені жеке медбике ретінде жалдады. Фугель қызғанып, медбикені үйден қуды да, оның орнына үйге келмейтін әйел медбикені жалдады. Уэйлдің көңіл-күйі жиі өзгеретін, ақыл-ойының нашарлап бара жатқанына байланысты ол басқаларға көбірек тәуелді болды.

Жыныстық бейімділік

Джеймс Уэйл британдық театр мен Голливудтағы мансабының бар кезеңінде ашық гей ретінде өмір сүрді, бұл сол дәуірде естілмеген жағдай еді. Ол Дэвид Льюиспен шамамен 1930 жылдан 1952 жылға дейін бірге тұрды. Өзінің гомосексуализмін жариялауға тырыспаса да, оны жасыруға да ештеңе істемеді. Кинорежиссер Кертис Харрингтон, Уэйлдің досы және жақын адамы, былай деді: "Ол бұл туралы әйқайлап жариялаған жоқ, немесе ашық айтқан жоқ. Бірақ ол ашықтан-ашық гомосексуалист еді. Оны жақсы білетін әрбір адам оның гей екенін білетін". Уэйлді "Голливудтың патшайымы" деп атаған, Харрингтон "менің түсінігімше, ешкім оны осыған байланысты қынжылған жоқ" дейді. Оған гей немесе бисексуалдық танылды. Ғалымдар фильмде гей сезімталдық, әсіресе лагерь стиліндегі сезімталдық байқады, бұл әсіресе Преториус (Тезигер) кейіпкері мен Генри Франкенштейннің (Клайв) арасындағы қарым-қатынаста көрінеді. Минни Преториусты Франкенштейнге таныстырғанда, фильмде 16:56 минутта: "Мырза, ол өте ерекше көрінетін қарт кісі" дейді. Гей кино тарихшысы Вито Руссо Преториусты қарастырғанда, оны гей деп нақты айтудан тартынады, оның орнына оны "әйелшелікке бейім" деп сипаттайды ("әйелшелік" өзі Голливудтың гей кейіпкерінің стереотипі). Преториус "гей Мефистофель" рөлінде, ол азғыру мен құмарлықтың символы, тіпті Франкенштейнді оның жардан алшақтатқанда, той түнінде ұрпақсыз өмірді тудыруға бағытталған табиғатқа қарсы әрекетке итермелейді. Англияда жарық көрген фильмнің романы бұл мәнді ашық көрсетеді, онда Преториус Франкенштейнге: "'Көбейіңдер және жеміс беріңдер'. Біз Киелі кітаптағы бұйрыққа бағынуымыз керек: сіз, әрине, табиғи жолмен таңдауға құқылысыз; ал мен үшін, мен ғылыми жолдан басқа жол жоқ деп қорқамын" дейді. Руссо одан әрі Уэйлдің гомосексуализмінің Франкенштейн мен Келіншекте монстрдың "болмауы керек нәрсе" ретіндегі антиәлеуметтік бейнесі арқылы көрініс тапқанын болжайды. Уэйлдің серігі Дэвид Льюис Уэйлдің сексуалдық бағдары оның кино жасауына "ешқандай қатысы жоқ" екенін нақты айтты. "Джимми ең алдымен суретші еді, оның фильмдері суретшінің туындысы, гей суретші емес, суретші". Уэйлдің өмірбаяуын жазған Кертис, Уэйлдің гомосексуалдық тұрғысынан Монстрмен сәйкестендірілуі мүмкін емес екенін айтады, егер Уэйлдің жоғары сыныптық санасы болса, ол өзін антиәлеуметтік тұлға деп санаса, бұл оның сексуалдық бағдарына емес, төменгі сыныптан шыққандығына байланысты болған болар еді.

James Whale lived as an openly gay man throughout his career in the British theatre and in Hollywood, something that was virtually unheard of in that era. He and David Lewis lived together as a couple from around 1930 to 1952. While he did not go out of his way to publicize his homosexuality, he did not do anything to conceal it either. As filmmaker Curtis Harrington, a friend and confidant of Whale's, put it, "Not in the sense of screaming it from the rooftops or coming out. But yes, he was openly homosexual. Any sophisticated person who knew him knew he was gay." and Whale was supposedly dubbed "The Queen of Hollywood", Harrington states that "nobody made a thing out of it as far as I could perceive". were alleged to be gay or bisexual. Scholars have identified a gay sensibility suffused through the film, especially a camp sensibility, particularly embodied in the character of Pretorius (Thesiger) and his relationship with Henry Frankenstein (Clive). Minnie introduces Pretorius to Frankenstein with the line, "He's a very queer looking old gentleman, sir " at 16:56 in the film. Gay film historian Vito Russo, in considering Pretorius, stops short of identifying the character as gay, instead referring to him as "sissified" ("sissy" itself being a Hollywood's gay stock character). Pretorius serves as a "gay Mephistopheles", a figure of seduction and temptation, going so far as to pull Frankenstein away from his bride on their wedding night to engage in the unnatural act of non procreative life. A novelisation of the film published in England made the implication clear, having Pretorius say to Frankenstein "'Be fruitful and multiply.' Let us obey the Biblical injunction: you of course, have the choice of natural means; but as for me, I am afraid that there is no course open to me but the scientific way." Russo goes so far as to suggest that Whale's homosexuality is expressed in both Frankenstein and Bride as "a vision both films had of the monster as an antisocial figure in the same way that gay people were 'things' that should not have happened". Whale's partner David Lewis stated flatly that Whale's sexual orientation was "not germane" to his filmmaking. "Jimmy was first and foremost an artist, and his films represent the work of an artist—not a gay artist, but an artist." Whale's biographer Curtis rejects the notion that Whale would have identified with the Monster from a homosexual perspective, stating that if the highly class conscious Whale felt himself to be an antisocial figure, it would have been based not in his sexuality but in his origin in the lower classes.

Фильм стилі

Уэйлге неміс экспрессионизмі зор әсер етті. Ол готикалық қорқыныш пен комедия элементтерін біріктірген Пол Лени фильмдеріне ерекше құрметпен қарады. Бұл ықпал «Франкенштейннің келіні» фильмінде ең айқын байқалады. Экспрессионистік ықпал «Франкенштейн» фильмінде де көрінеді, ол Пауль Вегенердің еңбектерінен және оның «Голем» (1915) мен «Голем: ол қалай дүниеге келді» (1920) фильмдерінен, сондай-ақ Роберт Виненің «Доктор Калигари кабинеті» (1920) фильмінен алынған. «Франкенштейн» бұрмаланған экспрессионистік кадрлар мен дәстүрлі стильдер арасында ауысады, ал доктор Валдман кейіпкері «күнделікті және экспрессионистік кеңістіктер арасындағы көпір» рөлін атқарады. Экспрессионистік ықпал актерлік шеберлігінде, костюмдерінде және Монстрдің дизайнында да байқалады. Уэйл мен макияж суретшісі Джек Пирс Баухаус дизайн мектебінің ықпалында болған болуы мүмкін. Экспрессионистік ықпал Уэйлдің мансабы бойына созылды, оның соңғы фильмі «Hello Out There» Sight & Sound журналымен «жарық пен көлеңкенің виртуоздық үлгісі, неореализмнің өркендеу кезеңінде түсірілген толыққанды экспрессионистік фильм» деп мақталып, бағаланды. Уэйл камера қозғалысын пайдалануымен танымал болды. Ол «Франкенштейн» фильмінде 360 градусқа айналатын камераны пайдаланған алғашқы режиссер болып есептеледі. Уэйл «Show Boat» фильміндегі «Ol' Man River» сахнасында да осыған ұқсас әдіс қолданды, онда камера Пол Робсон ән орындағанда оның айналасында айналды. (Сахнада ән мәтіндерін бейнелейтін экспрессионистік монтаждар да қолданылады.) «Франкенштейн» фильмінде Монстрді таныстыру үшін қолданылған кадрлар сериясы жиі мақтауға ие болады: «Киттің жылдам қозғалатын камерасы бізге осы ауыр денені көруден алатын ләззатты ешқашан жоя алмайды». Бұл кадрлар, орташа планнан басталып, Монстрдің бетінің екі жақын планмен аяқталады, Уэйл «Көрінбейтін адам» фильмінде Гриффин мен «Бір өзенде» қатыгез күйеуді таныстыру үшін қайталады. Екі емес, бір монтажға өзгертілген, Уэйл «Кере қайту жолында» сол әдісті Бірінші дүниежүзілік соғыстан оралған ардагердің тұрақсыздығын көрсету үшін пайдаланады. Кристофер Брамның 1995 жылғы «Франкенштейннің әкесі» романы Уэйлдің соңғы айларына арналған. Роман Уэйл мен Клейтон Бун есімді ойдан шығарылған бағбан арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады. «Франкенштейннің әкесі» 1998 жылы түсірілген «Құдайлар мен монстрлар» фильмінің негізі болды, онда Иан МакКеллен Уэйл рөлін, ал Брендан Фрейзер Бун рөлін сомдады. МакКеллен Уэйл рөлін сомдағаны үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Брамның романы 2015 жылдың ақпан айында Лондонның Саутварк театрында премьерасы өткен пьеса ретінде де бейімделді. Уэйлдің екі фильмі ғана «Оскар» сыйлығына ұсынылды: «Темір бетпердедегі адам» (музыкалық саз үшін) және «Франкенштейннің келіні» (дыбыс жазу үшін). Уэйлдің туған қаласы Дадлидегі жаңа мультиплекс кинотеатрының аумағында 2001 жылдың қыркүйегінде оның ескерткіші орнатылды. Чарльз Хэдкоктың мүсіні фильм орамасын бейнелейді, кадрларға «Франкенштейннің жындысының» беті ойылып салынған, ал оның ең танымал фильмдерінің аттары фильм канистрлерінің пішінде құйылған бетон негізіне жазылған. Уэйлдің кино мансабына байланысты басқа да мүсіндер жоспарланған, олар оның жергілікті металл фабрикасындағы алғашқы жұмысына сілтеме жасады, бірақ 2019 жылға дейін олардың ешқайсысы орнатылмады. «Голливудтағы қорқыныш: Джеймс Уэйлдің тарихы» атты көрме, Уэйлдің өнер туындыларының ретроспекциясы, 2012 жылдың қазан айында Дадли мұражайы мен өнер галереясында ашылып, 2013 жылдың қаңтарына дейін жалғасты.

Whale was heavily influenced by German Expressionism. He was a particular admirer of the films of Paul Leni, combining as they did elements of gothic horror and comedy. This influence was most evident in Bride of Frankenstein. Expressionist influence is also in evidence in Frankenstein, drawn in part from the work of Paul Wegener and his films The Golem (1915) and The Golem: How He Came into the World (1920) along with The Cabinet of Dr. Caligari (1920) from Robert Wiene, which Whale reportedly screened repeatedly while preparing to shoot Frankenstein. Frankenstein roughly alternates between distorted expressionistic shots and more conventional styles, with the character of Dr. Waldman serving as "a bridge between everyday and expressionist spaces". Expressionist influence is also evident in the acting, costuming and the design of the Monster. Whale and makeup artist Jack Pierce may also have been influenced by the Bauhaus school of design. The expressionist influence lasted throughout Whale's career, with Whale's final film, Hello Out There, praised by Sight & Sound as "a virtuoso pattern of light and shade, a piece of fully blown expressionist filmmaking plonked down unceremoniously in the midst of neo realism's heyday". Whale was known for his use of camera movement. He is credited with being the first director to use a 360 degree panning shot in a feature film, included in Frankenstein. Whale used a similar technique during the Ol' Man River sequence in Show Boat, in which the camera tracked around Paul Robeson as he sang the song. (The sequence also uses expressionist montages illustrating some of the lyrics.) Often singled out for praise in Frankenstein is the series of shots used to introduce the Monster: "Nothing can ever quite efface the thrill of watching the successive views Whale's mobile camera allows us of the lumbering figure". These shots, starting with a medium shot and culminating in two close ups of the Monster's face, were repeated by Whale to introduce Griffin in The Invisible Man and the abusive husband in One More River. Modified to a single cut rather than two, Whale uses the same technique in The Road Back to signal the instability of a returning World War I veteran. Whale's final months are the subject of the novel Father of Frankenstein (1995) by Christopher Bram. The novel focuses on the relationship between Whale and a fictional gardener named Clayton Boone. Father of Frankenstein served as the basis of the 1998 film Gods and Monsters with Ian McKellen as Whale and Brendan Fraser as Boone. McKellen was nominated for an Academy Award for his portrayal of Whale. Bram's novel has also been adapted as a play which premiered in London at the Southwark Playhouse in February 2015. Only two of Whale's films received Oscar nominations: The Man in the Iron Mask (for its musical score), and Bride of Frankenstein (for its sound recording). A memorial sculpture was erected for Whale in September 2001 on the grounds of a new multiplex cinema in his home town of Dudley. The sculpture, by Charles Hadcock, depicts a roll of film with the face of Frankenstein's monster engraved into the frames, and the names of his most famous films etched into a cast concrete base in the shape of film canisters. Other sculptures related to Whale's cinema career were planned, referencing his early work in a local sheet metal factory, but none had been installed as of 2019. Horror in Hollywood: The James Whale Story, a retrospective of Whale's artwork, opened at the Dudley Museum and Art Gallery in October 2012 and ran through to January 2013.