Кіріспе
Сауд Арабиясының әкімшілік аймағы Шығыс провинция (المنطقة الشرقية), сондай-ақ Шығыс аймағы деп аталады, Сауд Арабиясының 13 провинциясының ең шығыс бөлігі. Бұл өлке аумағы бойынша ең үлкен провинция және Рияд және Мекке провинцияларынан кейін халық саны бойынша үшінші орында. 2017 жылы тұрғындар саны 4 900 325 адамды құрады. Олардың 3 140 362-сі Сауд Арабиясының азаматтары, ал 1 759 963-і – шетелдіктер. Сауд Арабиясының жалпы халқының 15,05%-ы осы провинцияда тұрады. Аймақ Парсы шығанағындағы жағажайларымен және Біріккен Араб Әмірліктері, Катар және Бахрейн сияқты Араб әлемінің шығысындағы елдерге жақын орналасқандықтан туристер арасында өте танымал. Бахрейнмен 25 шақырымдық (15 миль) Ұлы Патша Фахд көпірі арқылы байланыс бар. Аймақ сонымен қатар Оманмен шекаралас. Облыс батыс жағынан, солтүстіктен оңтүстікке қарай Солтүстік шекаралар, Хайль, Кассим, Эр-Рияд және Нажран провинцияларымен шектеседі. Шығыс провинциясы Сауд Арабиясының бүкіл шығыс жағалауын қамтиды және мемлекеттің мұнай өндіру мен экспорттаудың басты платформасы болып табылады. Мұнай елде алғаш рет Шығыс провинциясында, «Гүлдену ұңғысы» (бұрынғы Даммам №7) жерінде табылды. Ахаса губернаторлығында орналасқан 8 400 шаршы километр (3 240 шаршы миль) аумақты алып жатқан Гавар мұнай кен орны әлемдегі ең ірі мұнай кен орны болып есептеледі және мемлекеттің мұнай өндірісінің шамамен үштен бір бөлігін құрайды. Провинция жағалауында орналасқан Сафания мұнай кен орны әлемдегі ең ірі теңіз үсті мұнай кен орны. Провинцияның бесінші ең көп халқы бар қаласы Джубайл қаласының бөлігі болып табылатын Джубайл индустриалды қаласы әлемдегі ең ірі индустриалды қала. Бұл аймақ Шығыс Арабиядағы ежелгі семит тілінде сөйлейтін мемлекет болған Дилмун өркениетінің отаны. Б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңында құрылып, шамамен б.з.д. 538 жылға дейін сақталған бұл өркениет әлемдегі ең көне өркениеттердің бірі саналады. Дилмун мыңжылдықтар бойы маңызды және өркендеген сауда орталығы болды, көршілес Месопотамия және Индес өркениетімен, әсіресе, дамыған және ұзақ мерзімді сауда, коммерция және мәдени байланыстарды орнатып алды. Көптеген ғалымдар Дилмун бастапқыда Сауд Арабиясының Шығыс провинциясын білдіргенін, атап айтқанда, ішкі аймақтағы Умм ан Нусси және Умм ар Рамад және жағалаудағы Тарут аралындағы маңызды Дилмунит елді мекендерімен байланысты екенін айтады.
The Eastern Province (المنطقة الشرقية ), also known as the Eastern Region, is the easternmost of the 13 provinces of Saudi Arabia. It is the nation's largest province by area and the third most populous after the Riyadh and Mecca provinces. In 2017, the population was 4,900,325. Of these, 3,140,362 were Saudi citizens and 1,759,963 were foreign nationals The province accounts for 15.05% of the entire population of Saudi Arabia The region is extremely popular among tourists for its beaches on the Persian Gulf and proximity to the other countries of the eastern Arab world, such as the United Arab Emirates, Qatar and Bahrain, with the latter being linked to the province via the 25 km (15 mi) long King Fahd Causeway. The region also shares a border with Oman. The province is bordered to the west, from north to south, by the provinces of the Northern Borders, Ha'il, Qassim, Riyadh and Najran. The Eastern Province encompasses the entire east coast of Saudi Arabia and acts as a major platform for most of the kingdom's oil production and exports. Oil was first found in the country in the Eastern Province, at the Prosperity Well site (formerly known as Dammam No.7). The Ghawar oil field, located in the Ahsa Governorate, measuring 8,400 sq. km. (3,240 sq. mi.) is the largest oil field in the world, and accounts for roughly a third of the kingdom's oil production. The Safaniya oil field, located off the coast of the province, is the largest offshore oil field in the world. The Jubail Industrial City, part of the city of Jubail, the fifth most populous in the province, is the largest industrial city in the world. The region was home to the Dilmun civilization which was an ancient Semitic speaking polity in Eastern Arabia. Founded in the late 4th millennium BC and lasting until approximately 538 BC it is regarded as one of the oldest civilizations in the world. Dilmun was an important and prosperous trading centre for millennia with well developed and long standing trading, commercial and cultural ties with nearby Mesopotamia in particular and the Indus Valley civilisation. A number of scholars have suggested that Dilmun originally designated the eastern province of Saudi Arabia, notably linked with the major Dilmunite settlements of Umm an Nussi and Umm ar Ramadh in the interior and Tarout Island on the coast.
География
Облыстың шамамен үштен екі бөлігі шөлдік аймақтарды құрайды, оның ішінде оңтүстіктен солтүстікке қарай Руб' әл-Хали, Дахна және Нафуд шөлдері жатыр. Руб' әл-Хали ғана провинция ауданының жартысынан астамын құрайды. Хафр әл-Батин және Ахса оазисі сияқты аймақтар егіс шаруашылығы мен суару техникаларындағы жаңа жетістіктердің арқасында шөл шаруашылығы үшін маңызды орталықтарға айналды. Патшалықтың бүкіл шығыс жағалауы Шығыс провинциясының құрамында орналасқан. Аймақ солтүстіктен оңтүстікке қарай Ирак, Кувейт, Бахрейн, Катар, Біріккен Араб Әмірліктері және Оман елдерімен шектеседі.
Тарих
Шығыс провинция бірнеше мыңжылдық бойы Дилмун өркениетінің отаны болды, ол б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңынан бастап 800 ж.б. дейін маңызды сауда орталығы саналды. Дилмун өзінің билігінің шарықталу кезеңінде Парсы шығанағының сауда жолдарына бақылық етті. Дилмун екінші мыңжылдықтың алғашқы 300 жылында өте гүлденді. Дилмун өркениеті – жердің дәстүрлі егіншілігін (сол кезде артезиандық құдықтардың құрғауына және климаттың ылғалды болуына байланысты толыққанды құнарлы болған) Мелуха (көптеген ғалымдар бұл Индия өркениеті екенін жоққа шығармайды), Маган (Оман) және Месопотамия сияқты әртүрлі аймақтар арасындағы теңіз саудасымен байланыстырған сауда-саттық орталығы болды. Месопотамия мен Дилмун арасындағы сауда байланыстары соншалықты тығыз және терең болғандықтан, Дилмун шумерлік жаратылыс мифінде маңызды рөл атқарды. Дилмун Энки мен Нинхурсаг жырларында жұмақтай күйде, жыртқыштар өлтірмейтін, аурулар мен азабы жоқ, адамдар қартаймайтын жер деп сипатталған. Дилмунның саудалық күші б.з.д. 1000-800 жылдары аралығында Парсы шығанағында қақпарушылықтың күшеюіне байланысты төмендеді. Дилмун туралы соңғы жазбалар Жаңа Вавилон империясы кезінде қалдырылған. Б.з.д. 567 жылға жатқан нео-вавилондық әкімшілік құжаттарында Дилмун Бабыл патшасының билігінде болғаны айтылған. Вавилонның б.з.д. 538 жылы құлауынан кейін Дилмун атауы қолданыстан шықты. Шығыс провинцияның солтүстік бөлігіне шамамен 300 жылы Араб Лакмидтері қоныстанды, ал жағалау аймақтарына Сасанидтер талап етті, бірақ оларды Лакмидтер басқарды. Мұхаммедтің қайтысынан кейін Рашид халифаты кезінде және Персияның мұсылмандар тарапынан жаулануы барысында бүкіл Арабия түбегі мұсылман қолына көшті. Аймақ алғашқы үш ислам халифаты тұсында тұрақты болды. Аббасид халифаты кезінде аймақты 899 жылы шамамен Исмаили тармағының шиит тобы – Карматиялықтар басып алды. Карматиялықтар 930 жылы Мекке мен Мединеге шабуыл жасап, Қатифтегі Айн әл-Куаибада Қара тасты кепілге алды. Аймақ 976 жылға дейін Карматиялықтардың билігінде болды, бірақ Аббасидтерден жеңілгеннен кейін олардың мәртебесі жергілікті билікке дейін төмендетілді. 1058 жылы Бахрейн мен Катиф Карматиялықтардың билігінен шыққаннан кейін, олар Ахса оазисіне шегінді, оны Абдулла бин Али Әл Уюни қоршап алып, 1076 жылы басып алды, Ахсадағы Карматиялықтардың билігін тоқтатып, Уюнид әмірлігін құрды. Даммам провинцияның ең халқы көп қаласы және елдегі ең халқы көп алтыншы қала. Халық саны бойынша ең ірі аймақ – Ахаса аймағы. Бұл аймақ сонымен қатар жер аумағы бойынша ең үлкен губернаторлық болып табылады. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, провинциядағы тәуелділік көрсеткіші корольдіктегі ең төменгі көрсеткішті құрап, 36% болды. Сауд арабтары арасындағы жыныстық қатынас 100 әйелге 109 еркек, ал сауд арабтары емес халық арасында 100 әйелге 150 еркек шамасында болды, нәтижесінде жалпы жыныстық қатынас 100 әйелге 151 еркек құрады. Жергілікті сауд араб халқы толығымен мұсылман, олардың көп бөлігі сүннит мұсылмандары. Шииттер үлкен азшылықты құрайды және олар әсіресе Катиф және Ахаса аймақтарында шоғырланған.
Тілдер
Сауд Арабиясының ресми тілі – араб тілі. Шығыс провинциясындағы кең таралған тіл – Наджди араб тілінің бір түрі, ол Риядта қолданылатын қалалық Наджди тіліне ұқсас, бірақ Шығыс провинциясына тән басқа да диалекттердің ықпалында. Шығыс провинциясында табиғи түрде қолданылатын басқа да диалекттер: шамамен 2 миллион адам сөйлейтін Парсы шығанағы араб диалектілері (Хасауи, Бахрейн және т.б. нұсқаларын қоса алғанда), Қатифте қолданылатын Бахарна диалектілері, көшпелі бедуин тайпалары арасында таралған Наджди типті диалектілер (Бани Халид сияқты Орталық Наджди диалектілері, Әл-Мурра және Аджман сияқты Оңтүстік диалектілері, Әл-Дхафир сияқты Аралас Солтүстік-Орталық Наджди диалектілері). Сонымен қатар, Сауд Арабиясына басқа жерден көшіп келгендер басқа диалекттерде сөйлейді, мысалы, басқа Наджди диалектілері, Оңтүстік Арабия диалектілері және Хеджази диалектілері. Мехри тілінде мехри саудтары да сөйлейді. Сауд Арабиясының қол тілі – есітімі нашар қауымның негізгі тілі. Көптеген шетелдік жұмысшылар өз тілдерінде сөйлейді, олардың ішінде үнді тілдері, филиппин (тагалог), бенгал, урду, сондай-ақ египет, левант және йемен араб диалектілері ең көп таралғандары.
Gulf Arabic dialects, spoken by approximately 2 million people, including Hasawi variants, Bahraini variants, and others. Baharna dialects spoken in Qatif. Najdi type dialects spoken among settled bedouin tribes. This includes Central Najdi dialects such as the dialects of Bani Khalid, Southern dialects such as the dialects of Al Murrah and Ajman, and Mixed Northern Central Najdi dialects such as dialects of Al Dhafeer. There are also many dialects spoken by Saudis who have immigrated from elsewhere, such as other Najdi dialects, South Arabian dialects, and Hejazi dialects. The Mehri language is also spoken by Mehri Saudis. Saudi Sign Language is the principal language of the deaf community. The large expatriate communities also speak their own languages, the most numerous of which are some of the Indian languages, Filipino/Tagalog, Bengali, Urdu, as well as Arabic dialects such as Egyptian, Levantine, and Yemeni.
Білім
10 жастан асқан 1 264 687 еркектің 88,78%-ы, яғни 1 122 738 адам, қандай да бір формальды білім алған. Әйелдер арасында 10 жастан асқан 1 161 677 тұрғынның 80,77%-ы, немесе 938 233 адам, формальды білім алды. Корольдіктің негізгі мұнай және газ кен орындары Шығыс провинциясында орналасқан, соның ішінде әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кені – Гавар және әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кені – Сафания бар. Мұнай корольдіктің әртүрлі мұнай өңдеу зауыттарында тазартылып, Ра-Танура сияқты порты арқылы ондаған елге жіберіледі. Шығыс-Батыс құбыр желісі шығыстағы мұнай кен орындары мен мұнай өңдеу зауыттарынан мұнайды Рабиг және Джидда сияқты батыс мұнай өңдеу зауыттары мен порттарына тиімді тасымалдауға мүмкіндік береді. Сауд Арабиясының ең ірі ауыл шаруашылығы өнімі – құрма – провинция экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Жыл сайын Ахасаның алып оазисіндегі құрма пальмаларынан мыңдаған тонна құрма жиналып, корольдік ішінде және оның төңірегінде сатылады.
Көлік
Даммамның Король Фахд халықаралық әуежайы 1999 жылдың қазанынан бері жұмыс істеп келеді және жер аумағы бойынша әлемдегі ең ірі әуежай болып табылады. Ол Шығыс провинциясының толыққанды негізгі хабы қызметін атқарады. Порт жыл сайын 15 000-нан астам кемелерді қабылдайды, олар 13 миллионнан астам контейнер немесе 532 миллион тонна жүк тасымалдайды. Жеке мердігерлер арқылы ел тұрғындарына Умра және Хаж қасиеттеріне бару үшін шаттл қызметтері ұсынылады. Сондай-ақ шаттл қызметтері Даммам қалалық аймағын Бахрейндегі Манамадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Бахрейн халықаралық әуежайымен байланыстырады. Сауд Арабиясының теміржолдары екі бөлек ұйым – Сауд темір жолдары ұйымы және Сауд темір жол компаниясы басқаруында. Шығыс провинциясындағы екі теміржолдың бірі – Даммамнан Абқайқ және Хофуф арқылы Эр-Риядқа дейін жүк тасымайтын жолаушылар желісі, ал екіншісі – Даммамнан тікелей Эр-Риядқа жүк тасымалдайтын желісі Сауд темір жолдары ұйымы (SRO) басқаруында. Даммамда метро салу жоспары да қарастырылған, бірақ оның қазіргі күйі белгісіз.
Әкімшілік бөлімшелер
Шығыс провинциясы – Сауд Арабиясының 13 провинциясының бірі (مناطق إدارية; manātiq idāriyya, жекеше – әкімшілік аймақ; mintaqah idāriyya). Аймақ 11 губернаторлыққа (محافظات; muhāfazāt, жекеше – мұхафаза; muhāfazah) бөлінеді. Губернаторлықтар одан әрі 11 аудандық басқармаға (مراكز; marākiz, жекеше – марказ; markaz) бөлінеді. Шығыс провинциясының астанасы Даммам ерекше мәртебеге ие. Басқа 12 аймақтық астаналар сияқты, Даммам да ешқандай губернаторлыққа кірмейді, оның орнына ол жай ғана Даммам қаласы деп аталады. Араб тілінде «أمانة» (amānah) сөзі қолданылады және қаланы әкім (أمين; amīn) басқарады. Ахса губернаторлығы, оның ішінде Ахсаның дәстүрлі оазисі және Руб' әл-Хали шөлінің жартысынан астамын қамтиды, Сауд Арабиясының аумағы бойынша ең үлкен губернаторлық болып табылады.
Губернатуралар тізімі
Шығыс провинциясының әкімшілік бөлімдері, 2010 жылғы 28 сәуірдегі халық санағы деректеріАтауыАрабша атыОрталығыАуданы км²Халық саны2010 жылғы 28 сәуірдегі халық саныХалық тығыздығыӘл-Ахса әкімшілік бөліміمحافظة الأحساءХофуф412,3401,067,6912.6Даммам қалалық әкімдігіأمانة الدمامДаммам1,386914,493659.8Хобәр әкімшілік бөліміمحافظة الخبرХобәр613.6573,671935.0Катиф әкімшілік бөліміمحافظة القطيفКатиф604.7524,417867.2Хафр әл-Батин әкімшілік бөліміمحافظة حفر الباطنХафар әл-Батин42,290387,1029.2Жубайл әкімшілік бөліміمحافظة الجبيلЖубайл6,111392,94864.3Хафджи әкімшілік бөліміمحافظة الخفجيХафджи8,43277,3289.2Ра'с Танура әкімшілік бөліміمحافظة رأس تنورةРахима?256.462,069242.1Абкаик әкімшілік бөліміمحافظة بقيقАбкаик6,39252,8498.3На'ирия әкімшілік бөліміمحافظة النعيريةНария16,45952,4032.9Карят әл-Улья әкімшілік бөліміمحافظة قرية العلياКарят әл-Улья28,46825,0620.9