Кіріспе
17 ғасырдағы ағылшын актері Томас Бетертон (1635 жылдың тамызы – 1710 жылдың 28 сәуірі), Реставрация Англиясы кезеңіндегі басқа актер және театр директоры, король Чарльз I-нің жеке аспазының ұлы, Лондонда туған.
Thomas Betterton (August 1635 – 28 April 1710), the leading male actor and theatre manager during Restoration England, son of an under cook to King Charles I, was born in London.
Үйреншік және актер
Бетертон 1635 жылы тамызда Вестминстердің Тотилл көшесінде дүниеге келген. Ол сэр Уильям Дэвененттің баспашысы Джон Холденге, ал кейінірек Блэкфриарс театрында киім-кешек сақтаушысы болған Джон Родс есімді кітап сатушыға шәкірт болған. 1659 жылы Родс Дрюри-Лейндегі Кокпит театрында актерлер труппасын құруға лицензия алды; ал 1660 жылы осы театр қайта ашылғанда Бетертон сахнада алғаш рет өнер көрсетті. Бетертонның таланты бірден оны танымал етті, оған басты рөлдер берілді. 1661 жылы Линкольн Инн Филдс қаласындағы жаңа театр ашылғанда, Герцог компаниясының патент иесі Дэвенент Бетертонды және Родстың труппасының барлық актерлерін өзінің «Родстың қоршауы» пьесасында ойнауға шақырды. Сондай-ақ 1661 жылы ол Дэвененттің «Сүйіспеншілік және құрмет» пьесасында ханзада Альваро рөлін ойнады. Бетертон көпшілікке сүйікті ғана емес, Карл II оны жоғары бағалады және оны Парижге сахнаны жақсарту үшін жіберді. Сибердің айтуынша, Англияға оралғаннан кейін ағылшын театрында тұрпақтар алғаш рет кеудешелердің орнына қолданылды. 1662 жылы ол актриса Мэри Саундерсонға үйленді (1712 жылы қайтыс болды). Ол Шекспирдің пьесаларындағы маңызды әйел рөлдерін ойнаудан бастап актерлік мансабын бастады. Ол күйеуі Томас Бетертонмен бірге «Гамлет» қойылымында ойнады, онда ол Бетертонның Гамлетіне қарсы Офелия рөлін сомдады. Сырт келбетіне келсек, ол денелі, орташа бойдан сәл жоғары, семіздікке бейім болған. Дауысы әуенді емес, күшті болған, бірақ оны сөйлеу кезінде ең шеберлікпен қолданған. Пепис, Поуп, Стил және Сибер оның актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Оның репертуарында Шекспирдің көптеген рөлдері болды, олардың көпшілігі Дэвенент, Драйден, Шэдвелл және Нахум Тейттің өңделген нұсқаларында ұсынылды. Бұл өңделген нұсқалар сыншылардың мақтауына ие болмаса да, Бетертонның актерлік шеберлігіне де зиян келтірмеді. Дегенмен, оның өнері жоғары бағаланды. Бір кезде театр көрермендерінің саны азайды, олардың қызығушылығын қайта жандандыру үшін ол Дорсет Гарден театрында жаңа сахналық құралдар ойлап тапты, «Пайғамбар қызды» операға айналдырды және Реставрация сахнасына француз әншілері мен бишілерін енгізді. Оның заманында, Уильям Маунтфорттан басқа, рөлдерді сомдауда жан-жақтылыққа қол жеткізген, Бетертонның замандас актерлерінің көпшілігі өздерін белгілі бір танымал кейіпкерлермен шектеді. Алайда Бетертонның репертуарында батырлық драма, Джонсон комедиясы, әдеп комедиясы, Бомонт пен Флетчердің трагикомедиясы, Шекспирдің трагедиясы, комедиясы және тарихы сияқты жанрлардан 120-дан астам рөл болды. 75 жасында ол «Мен әлі актер болуды үйреніп жатырмын» деді. Ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы актерлік нұсқаулық – «Томас Бетертонның өмірі», ол негізінен француз риторикалық оқулықтарынан алынған, ағылшын пьесаларынан үзінділер қосылған пастиш еді. Бетертонның сахналық және театр менеджментіндегі жаңашылдығы, сондай-ақ театр өнеріне қосқан үлесі ағылшын театрының мәдениетін қалыптастырды. Бетертон қайтыс болғаннан 15 күн бұрын сахнада өнер көрсетті. 75 жасында қайтыс болғаннан үш күн бұрын ол 1710 жылы «Қыздың трагедиясы» пьесасында Мелантиус рөлін сомдап, сахнада соңғы рет пайда болды. Ол көп ұзамай қайтыс болып, Вестминстер аббаттығында жерленді. 1659 жылы актерлік дебютінен бастап 1710 жылы сахнадағы соңғы өнеріне дейін, оның 50 жылдық мансабы Стюарт әулетінің соңына дейін созылды. Томас Бетертонның өлімі бір буынның аяқталуын білдіреді.
Танымал мәдениетте
Беттертонды 2004 жылғы "Сценалық әдемілік" фильмінде Том Уилкинсон сомдады. Уилкинсон сол кезде 50-ге жуып қалған, алайда фильм 1662 жылға арналған, сол кезде Беттертон 30 жастан кіші болған.