Кіріспе

Калифорния штатының Вентура және Лос-Анджелес округтеріндегі өзен, Оңтүстік Калифорниядағы Санта-Клара өзені.

Бұл су алабы жергілікті өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлілігіне орталық болды және тарихи тұрғыдан адамдарды сумен, балықпен және құнарлы жерлермен қамтамасыз етіп келді. Су алабының солтүстік бөлігінде Татавиам тайпасы, ал оңтүстік бөлігінде Чумаш тайпасы қоныстанған. Санта-Клара өзені алқабының көп бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылады, бұл табиғи су тасқыны аймағынан өзенді бөлу үшін арнайы бөгеттер салуды шектеді. Оңтүстік Калифорниядағы ең аз өзгертілген өзендердің бірі болғанымен, өзен қалалық құрылыс қарқынды дамыған аймақтар арқылы өтетін жерлерде бөгеттер кездеседі.

Тарих

Санта-Клара өзені бастапқыда 1769 жылдың 9 тамызында Сан-Диегодан Монтерейде миссия құру мақсатымен солтүстікке қарай жорық жасаған Портола экспедициясымен Санта-Клара өзені деп аталды, бұл 1253 жылдың 11 тамызында қайтыс болған Ассизилік Әулие Клараның құрметіне берілген ат. Өзен Окснардтағы МакГрат мемлекеттік жағажайының ішінде орналасқан және солтүстік жағынан Вентура қаласының сарқынды суларды тазартатын қондырғысымен шектеледі.

Су бөлу

Санта-Клара өзенінің су алабы, тығыз халқы бар Лос-Анджелес алқабының солтүстігінде орналасқан болса да, Оңтүстік жағалаудағы ең табиғи су алаптарының бірі болып қала береді. Ол Лос-Анджелес алқабынан төменгі Санта-Сусана тауларымен бөлінеді, олардың солтүстік беткейімен Санта-Клара өзені ағып өтеді. Шығысында Сан-Габриэль таулары, ал солтүстігінде Санта-Инес таулары, Сеспе таулары, Сан-Каетано таулары және Техачапи таулары жатыр. Пиру, Кастаик және Сеспе өзендері, әрқайсысының ұзындығы 80 шақырымнан асады, Санта-Клара өзенінің негізгі салалары болып табылады. Пиру және Кастаик өзендері Калифорния штатының су жобасы үшін су қоймаларын құрайды (Пиру өзенінде Пирамида көлі және Пиру көлі, ал Кастаик өзенінде Элдерберри Форбей және Кастаик көлі), ал Сеспе өзені Оңтүстік Калифорния өзендері арасында бірегей Ұлттық жабайы және көркем өзен мәртебесіне ие. Су алабында 57 археологиялық орын және 12 тарихи ескерткіш бар. Санта-Клара өзенінің су алабы батысында Вентура өзені/Матилия сағасы су алабымен шектеседі. Солтүстік-батысында Санта-Инес өзенінің су алабы орналасқан. Солтүстігінде Орталық аңғардағы Туларе көлінің ішкі дренаждық алабы жатыр. Шығысында Мохаве өзені, ал оңтүстігінде Лос-Анджелес өзені орналасқан. Санта-Клара өзені Оңтүстік Калифорниядағы екінші ең үлкен өзен болып табылады; ең үлкені – Санта-Ана өзені.

Ағын

Ауа сағасы кем дегенде 1855 жылдан бері адам қызметі нәтижесінде өзгертілген. 1920 жылдардың соңына қарай жолдар мен егіс алқаптары қалыптасты. 1950 жылдардың аяғында бұрынғы дельта аймағын Вентура суды қайта өңдеу орнатылымы және өзенді осы аймақтардан шектеуге және ағынды Harbor Boulevard көпіріне бағыттауға арналған бөгеттермен қоршалған егіс алқаптары басып алды. Макграт мемлекеттік жағажайы 1948 жылы құрылған. Өзен сағасының оңтүстік жағалауындағы Макграт мемлекеттік жағажайында ауа сағасы Табиғи қорық болып белгіленді. Өзеннің солтүстік жағалауынан Вентура қаласы күнделікті тазартылған суды Санта-Клара ауа сағасының Табиғи қорығына құятын суды қайта өңдеу орнатылымынан (VWRF) шығарады. Жылдың көп бөлігінде өзен мен мұхитты құм тосқауылы бөліп тұрады. Жауын-шашын жеткілікті жылдары өзен тосқауылды бұзып, ал жыл бойы мұхиттың әсерінен ол қайта жаңарып тұрады. Өзен алабындағы су айдынындағы ерекше құрғақ жылдарда тосқауылы бөгет рөлінде әрекет етеді, бұл су деңгейінің су шығынымен бірге көтерілуіне мүмкіндік береді. 2014 жылдың тамызында, мемлекеттік саябақтағы кіру жолы мен көптеген кемпингтердің жиі су басуына байланысты, саябақ соңғы он сегіз айдың ішінде қайталап су басудан кейін бес рет қана ашылғаны анықталды. Жаңбыр жаумаған кезде тосқауылы бұзылса, балықтар ауа сағасы суларының кенеттен төмендеуінен құр ала қалуы мүмкін. Ауа сағасы 1998, 2002 және 2006 жылдарғы Таза су туралы заңның 303(d) парагравы бойынша бұзылған су объектілерінің тізімінде тіркелді.

Экология

Өзенде қауіп төнген түрлер мекендейді, мысалы, қарусыз үш тікұшақты тырналы балық, болат бас, оңтүстік-батыс көлдік торна және ең аз Беллдің виреосы. Санта-Анадағы жергілікті, жойылып бара жатқан Санта-Ана сүтқоректі (Catostomus santaanae) Санта-Клара өзені жүйесінің кейбір бөліктерінде өмір сүреді. Санта-Клара өзенінде 1900 жылдардың ортасына дейін маңызды рекреациялық болат балық (Oncorhynchus mykiss) балық аулауының тарихи деректері сақталған. 1940 жылға дейін Санта-Клара өзеніндегі болат балықтың көші-қоны мыңдаған балықтан тұрған және Оңтүстік Калифорниядағы ең ірі болат балық көші-қонын құраған деп есептеледі. 1900 жылдардың ортасында Верн Фримен бұрмалау бөгетінің және негізгі арнада, Санта-Паула өзенінде, Сеспе өзенінде, Пиру өзенінде және басқа да салаларда көші-қонға кедергі келтіретін басқа да бөгеттердің салынуы, мекендеу орындарының азаюымен және беттік ағынның төмендеуімен байланысты болып көрінеді. Паразиттік лампарейлер де болат балыққа зиян келтіреді. Арундо донакс сияқты инвазивті түрлер де шабақ балыққа қолайсыз жағдайлар тудырады. Санта-Клара өзенінің су алабындағы болат балықтардың генетикалық талдауы олардың жергілікті, емес шаруашылық түрлері екенін көрсетті. Еуропалықтар келгенге дейін Санта-Клара өзенінде құндыз (Castor canadensis) болған, бұл туралы Венчурено халқының ауызша тарихы бойынша этнолингвист Джон Пибоди Харрингтон 20-шы ғасырдың басында жазған. Толық сілтеме: "Құндыз келіп, еңкейген жағынан ағашты шағып, соңында құлайды. Ағаш біздің үйімізге қарай еңкейіп тұр. Ол бізге түсіп қалады деп қорқа бастадым. Құндыз өзенде немесе ата-бабаларымыздың заманындағы сайнегаларда үй салады. Вентурада да, Сатикойда да құндыздар болған". Бұл тарихи бақылау деректері 1906 жылы Лос-Анджелес табиғи тарих мұражайының зоологы доктор Джон Хорнунгтың Сеспе өзенінің саласынан жинаған құндыздың бас сүйегімен сәйкес келеді. Санта-Клара өзенінің бойында бұрын мүйізді антилопалар (Antilocapra americana) мекендеген, Педро Фонт әкесі 1776 жылдың ақпан айындағы де Анза экспедициясының күнделігінде былай деп сипаттаған: "Біз жазықта бізді көргенде, желдей қашып, жерді жауып жатқан бұлт сияқты өте үлкен антилопалардың үйірін көрдік". Венчурено тілінде антилопаны білдіретін сөз – q'aq, ал елік пен бұғыны білдіретін сөздері бөлек. 2002 жылы Хедрик ранч табиғат аймағында (HRNA) сегіз Оңтүстік-Батыс сары құс (Southwest willow flycatcher) шабақтанды, бұл Санта-Пауланың шығысында Санта-Клара өзенінің достары басқаратын қорық. Соңғы уақытта өзенде шабақтанған SWF-тердің біріншісі 2000 жылы Филлмор балық шаруашылығында тіркелді. 2013 жылы Пиру көлінде квагга мидиясы табылды. Олар АҚШ-тың өзендері мен көлдерінде кездесетін инвазивті түрлер.

Вентура округінде

Harbor Boulevard көпірі, ең батыс қиылысы, МакГрат мемлекеттік жағажайының және Вентура суды қайта өңдеу орналысының жоғары ағыстағы шекарасын көрсетеді, ал өзен сағасы одан сәл жоғары ағыста жалғасады. 1969 жылы өзен солтүстік жағалауды бұзып, тарихи тұрғыдан өзен сағасының бөлігі болған аймақтан өтіп, жаңа гольф алаңын және Harbor Boulevard көшесін су басты, сондай-ақ жақында салынған Вентура портына шөгінді мен қоқыс толтырды. Жылдар бойы көптеген қауымдастықтар өзен жағалауларын қоқысқа салу орындары ретінде пайдаланып, кейбір жылдары қыста ауыр жаңбырлар кезінде өзеннің жақын жердегі жерлерді су басуына қарсы бөгеттер жасады. 1988 жылға қарай Ventura аймақтық санитариялық-эпидемиологиялық ауданы ауыздан 2 миль (3 км) жоғары орналасқан үш қоқыс салу орнына бақылауды жүзеге асырды. Аудан 2001 жылға дейін полигон газын электр энергиясын өндіру үшін пайдаланды. Полигон ескірген сайын және оның құрамы ыдыраған сайын газ шығару эпизодтық сипатқа ие болды, ал қалпына келтіру жүйесінен шыққан газдар факелде жағылады. Істен шыққан электр станциясы Victoria Avenue көпірінің жоғары ағысында, мұхиттан жоғары ағыстағы екінші көпірге жақын салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі құрылыс шары кезінде өзен төсегінен құм мен қиыршық тас кеңінен өндірілді. Өзен төсегінен құм мен қиыршық тас өндіруі жартастық аймақтарға зиян келтіріп, олардың мекендеу орындарын жойып, шөгінді ағысының режимін өзгертеді. 1990 жылдары тау-кен өндірісі экологиялық талаптарды қанағаттандыру үшін қажетті шығындардың артуына және материалды алып тастаудың көпірлердің негіздерін және өзенді кесіп өтетін құбырларды бұзуына байланысты айтарлықтай төмендеді. 2010 жылға қарай жоғары ағыста 3 белсенді қиыршық тас өндіру орындары сақталды. Суды бұру да бар, ең маңыздысы – Freeman бұру тоғаны, мұхиттан шамамен 10,7 миль (17 км) қашықтықта орналасқан. 1950 жылы құрылған Біріккен суды сақтау ауданы, жер асты суларының артық пайдалануымен күресу үшін су жинағыштарды толтыру және жер бетіндегі су көздерін ұсыну арқылы күреседі. Аудан Пиру көліне және Санта-Клара өзені бойындағы негізгі құрылыстарға ие, олар жер асты суларын басқару үшін қолданылады. Аудан Окснард жазығының әртүрлі бөліктеріне үш құбыр арқылы суды көтерме саудамен жеткізеді. 1991 жылы Санта-Клара өзенінде United Water компаниясы салған Vern Freeman бұру тоғаны суды су жинағыштарды толтыруға арналған терең емес бассейндерге бағыттайды. Бұл құрылыс салынғанға дейін ондаған жылдар бойы суды шаруаларға бұру және су жинағыштарды толтыру үшін өзенде топырақтан жасалған тоғандар салынды. Қысқы жаңбырлар тоғанды бұзып, су ағынын тудырған кезде, тоғандарды қайтадан салу қажет болды. Оңтүстік Калифорниялық Steelhead 1997 жылы жойылып бара жатқан түрлердің қатарына енгізілді және құрылыстағы балық өтетін жол жеткіліксіз деп танылды. 2015 жылы Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі бұл мәселені жөндеуді жоғары басымдыққа ие деп шешті, өйткені бұл теңізден көшіп кетуге тырысқан кезде стальбастың кездесетін алғашқы құрылым. 2018 жылы судья федералдық жойылып бара жатқан түрлер туралы заңның United Water компаниясы тарапынан бұзылғанын анықтады, өйткені құрылым стальбастың жеткілікті сумен қамтамасыз етілуін және көшіп өтуін қамтамасыз етпеді.

Лос-Анджелес округінде

Санта-Кларита қаласы арқылы өтетін Санта-Клара өзенінің негізгі арнасы көбінесе табиғи күйінде сақталған, бірақ өзенге және оның ірі салаларына түрлі өзгерістер енгізілді. Санта-Клара өзенінің Оңтүстік саласында 14 бөгеттен тұратын жүйе бар, ол Ньюхолл, Валенсия және Саугус қалалары арқылы өзен ағынын реттейді. Букет өзені оған құятын әрбір кіші саланың құйылыс жерінде арналанған, әсіресе Санта-Клара өзенімен қосылған жерге жақын маңда. Валенсия қауымдастығы – Лос-Анджелес округінде, Санта-Кларита аңғарының шығыс бөлігінде, Вентура округіне іргелес орналасқан, құрылысы жүріп жатқан, кең ауқымды жоспарланған қауымдастық. Жобаға қажетті рұқсаттарда жұмыстардың су тасқынына ұшырау қаупі бар аймақтарды және салаларын қалай толтырып, өзгертетіні сипатталған. Бұл Калифорния кондоры, Калифорния гнаткетчері, оңтүстік-батыс сабан мухалы, ең аз Беллдің виреосы, арройо жабайысы, Сан-Фернандо аңғарының омыртқа гүлі және үш тікұшақты балық сияқты қорғалатын жануарлар мен өсімдіктерді қамтиды. Аймақ Лос-Анджелес округінің Стратегиялық Экологиялық Аймақтар бағдарламасына кіреді, ол "орны ауыстырылмайтын биологиялық ресурстар" аймақтарын белгілейді. Дамуға қызмет ететін суды қайта өңдеу орнатылысы Вентура округінің шекарасына жақын орналасқан. Орнатылыс күніне шамамен суды тазартып, оны өзенге жіберіп, теңізге және Вентура округіне ағызады. Ньюхолл ранчосындағы жоба ондаған жылдар бойы жоспарланып, құқықтық шаралар мен экологиялық алаңдаушылықтарға тап болды. Төменгі ағындағы әсері және басқа да салдары Вентура округінің шенеуніктерін және азаматтарын жобаға қарсы шығуға итерді. Дамуды сынап, маңызды мекендеу ортасын сақтап, жақсы жобалауға мүмкіндік берген Калифорнияның Қоршаған Ортаны Қорғау Заңы (CEQA) қолданылды. 2014 жылы Калифорнияның 2-ші округтік апелляциялық соты Лос-Анджелес округінің Жоғарғы сотының шешімін жоққа шығарды және экологиялық әсерлер туралы есеп жобаның құрып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктерге, сондай-ақ американдық жергілікті мәдениет ескерткіштеріне тигізетін әсерін жеткілікті түрде талдағанын анықтады. Сот шешімі агенттіктің жобадан Санта-Клара өзеніне ағып жатқан дауылдық сулардың Вентура округінің төменгі ағысындағы жас болат балықтарына зиян келтірмейтіні туралы шешімін де қолдады. Кейіннен Калифорнияның Жоғарғы соты апелляциялық соттың қарусыз үш тікұшақты балықтарды қорғаудан дамушыларды босату туралы пікірі Калифорния кондоры сияқты басқа қорғалатын түрлерге де қолданылатынын айтқан шағымды қарауға келісті. Мемлекеттік Жоғарғы Сот төменгі соттарға жоғарыда аталған ЭҚБ есептерін құрылыстың екі кезеңі үшін жоюды тапсырды. 2016 жылдың мамыр айында Мемлекеттік Жоғарғы Сот ЭҚБ есептерін жоққа шығарғаннан кейін, алаңдаушылықтарды жою үшін өзгерістер енгізілді. Калифорнияның Балық және жабайы табиғат департаменті 2017 жылы экологиялық әсерлер туралы есепті мақұлдады. 2017 жылдың шілдесінде Лос-Анджелес округі қадағалаушылар кеңесі экологиялық талдауды қайта қарады және Миссия ауылы мен Лендмарк ауылы қауымдастықтары үшін жер пайдалану рұқсаттарын қайта бекітті.

Қалпына келтіру

Өзенді қорғау және қайта жаңарту мәселесіне зор қызығушылық танылды. Өзен бойында қалған табиғи аймақтар бірнеше табиғатты қорғау ұйымдарына қызығушылық тудыруда. Жерді мәңгілікке дамудан қорғап, тарихи шаруашылықты жалғастыруға мүмкіндік беретін жеңілдіктер (серуендер) алынады. Өзеннің тасқынды даласындағы табиғи процестер ашық кеңістіктер мен егістік жерлердің табиғи су басу арқылы жалғасуын қамтамасыз етеді. Бұл өзеннің төменгі ағысындағы су тасқыны қаупін арттыратын жасанды бөгеттер салудан сақтауға көмектеседі. Арундо – суды көп жұмсайтын, жаулап алуға бейім, жергілікті жануарлар үшін қоректік құндылығы жоқ және жергілікті өсімдіктердің өсуіне кедеріс келтіретін инвазивті өсімдік. Санта-Кларита қаласы өзеннің маңызды бөлігінің табиғи экологиясын Санта-Кларита өзенінің ашық кеңістігі қорығында қорғайды, оған Сан-Францискито өзенінің бөліктері және Ньюхоллдағы Лайонс даңғылының солтүстігіндегі Санта-Кларита өзенінің Оңтүстік саласы кіреді. Вентура округі қабылдаған екі жабайы табиғат дәлізін қорғау туралы қаулылары Санта-Моника таулары мен Лос-Падрес ұлттық орман арасындағы тау арыстандары мен басқа да жабайы жануарлардың қозғалысына кедеріс келтіретін іс-әрекеттерді шектейді. Өзен, әсіресе Лос-Падрес ұлттық орманға жалғасатын ірі салаларының қиылысында, осы дәліздің ішіне кіреді.