Кіріспе

Израильдің сумен жабдықтау желісі Израильдің Ұлттық су тасымалдаушысы (, HaMovil HaArtzi) – 1964 жылы аяқталған Израильдегі ең ірі су жобасы. Оның негізгі мақсаты – елдің солтүстігіндегі Ғалилея теңізінен халық тығыз қоныстанған орталыққа және шөлейт оңтүстікке су жеткізу, сондай-ақ суды тиімді пайдалануды және елдегі сумен жабдықтауды реттеу. Оның ұзындығы шамамен шақырымды құрайды. Сағатына кубометрге дейін су ағып өте алады, бұл күніне 1,7 миллион кубометрге тең. Тасымалдаушы гигант құбырлар, ашық каналдар, туннельдер, су қоймалары және ірі сорғы станцияларынан тұрады. Тасымалдаушыны салу – түрлі ландшафттар мен биіктіктерді басып өтуге байланысты, қиын техникалық міндет болды. Израильдегі су жүйесінің көп бөлігі Ұлттық су тасымалдаушымен байланысты.

Жоспарлау және құрылыс

Алғашқы жоспарлар Израиль мемлекеті құрылмас бұрын жасалғанмен, егжей-тегжейлі жоспарлау 1948 жылы Израиль тәуелсіздік алғаннан кейін басталды. Жобаның құрылысы, бастапқыда Иордан алқабының бірыңғай су жоспары деп аталған, 1953 жылы жоспарлау кезеңінде, толыққанды соңғы жоспар 1956 жылы аяқталуына дейін басталды. Жобаны "Tahal" жобалап, "Mekorot" компаниясы салған. Ол премьер-министр Давид Бен-Гурионның кезінде басталып, 1964 жылдың маусымында премьер-министр Леви Ешкол басшылығымен шамамен 420 миллион израиль лирасына (1964 жылғы шамамен баға бойынша) аяқталды.

2015 жылдан бастап (кең ауқымды тұзсыздандырудан кейін)

2016 жылы Ғалилея теңізі Израильдің ауыз су қажеттілігінің шамамен 10 пайызын қамтамасыз етті. Алдыңғы жылдары Израиль үкіметі елде суды қайта өңдеу және тұщыландыру инфрақұрылымына үлкен инвестиция жасады, сонымен қатар суды үнемдеуді қолдады. Бұл елдің Ұлттық су тасымалдаушысына тәуелділігін азайтты және көлдің экологиялық ортасын қалпына келтіру және жақсартуға, әсіресе, өткен жылдары көлге су жиналатын алапқа тиген ауыр құрғақшылықтарды ескере отырып, Ғалилея теңізінен алынатын су мөлшерін айтарлықтай азайтуға мүмкіндік берді. 2016 жылы Израильдің тұрмыстық су тұтынуы үшін көлден шамамен бір бөлігі ғана су алынады деп болжанып еді, бұл он жыл бұрынғы жылдық көлемнен кем.

Бағыт

Су алдымен бірнеше жүз метрлік құбыр арқылы Ұлттық су тасымалдаушыға кіреді, ол Ғалилея теңізінің солтүстік бөлігіне батырылған. Су жағалаудағы су қоймасына өтеді, содан кейін сорғы стансасына (алғашқыда "Эшед Кинрот" немесе "Эшед Киннарот" деп аталды, кейіннен 1937 жылы Мекороттың негізін қалаушы Пинхас Сапирдің есімімен "Сапир" деп аталды) жетеді. Құбыр тоғыз құбырдан тұрады, олар ішкі кабель арқылы біріктірілген. Олардың әрқайсысы ұзындығы 5 метр, ені 3 метр болатын 12 бетон құбырдан құралған. Бұл құбырлар құйылған кезде болат құбырлармен қапталып, екі жағынан жабылып, көлге қарай иірілді. Су асты құбырының тік бөлігіне қанатты жұлдыз тәрізді қақпақ орнатылған, ол суды барлық бағыттан қабылдауға мүмкіндік береді. Әлемдегі төртінші ірі объект, Бейт-Нетофа аңғарының оңтүстік-батыс жиегінде орналасқан. Су ең алдымен екі үлкен су қоймасынан өтеді. Олардың біріншісі – тұндыру тоғаны, шамамен 1,5 миллион м³ су сыйымдылығымен, судың ішіндегі ерітілген заттардың түбіне шөгуіне мүмкіндік береді, осылайша су тазартылады. Екінші су қоймасы тұндыру тоғанынан бөгет арқылы бөлінген және 4,5 миллион м³ сыйымдылығына ие. Мұнда сорғы станциялары мен ашық каналдардан келетін су ағыны, жабық құбырға ағып кетуіне қарсы реттеледі. Рұқсат етілген су көлемі су сұранысына байланысты. Арнайы канал су қоймаларын айналып өтіп, суды тікелей тасымалдаушы арқылы өткізуге мүмкіндік береді. Оның кітабы, АҚШ-тан келген инженер Джеймс Хейз дайындаған су ресурстарын егжей-тегжейлі жоспарының негізі болды, ол Израильдегі барлық су көздерін (жылына 2 км³) суару және электр энергиясын өндіру үшін пайдалануды ұсынды. 1964 жылы Сирия Израильдің су бөлігінің басым бөлігін пайдалануына кедергі келтіретін бастау суын бұру жоспарын жасауға тырысты. Бұл жоба және Израильдің 1965 жылы осы бұру әрекеттеріне қарсы жасаған физикалық шабуылы, 1967 жылғы Алты күндік соғысқа әкелген аймақтық шиеленістерге ықпал еткен факторлар болды. Соғыс барысында Израиль Сириядан Ғалилея теңізінің бастауларын қамтитын Голан биіктіктерін басып алды.

Өлі теңіздің төменгі жағы мен тұңғиықтары

Эйн-Геди, Өлі теңіздің батыс жағалауында орналасқан, аймақта көптеген шұңқырлардың пайда болуына куә болып отыр, олар тіпті 2010 жылы салынған, "шұңқырларға төзімді" деп есептелген тас жолды да зақымдады. Шұңқырлардың пайда болуы Өлі теңіздің су деңгейінің жыл сайын бір метрден астам мөлшерде төмендеуіне байланысты, бұл өте құрғақ аймақтағы шектеулі су ресурстары үшін күреске байланысты. Шұңқырлар жағалаудың шегінуі нәтижесінде пайда болады, осының салдарынан жер астындағы тұздың қалың қабаты қалады. Жаңбыр суы түскенде, тұзды ерітіп, топыраққа сіңіп, жер асты қуысын құрайды, ол әрі қарай жер бетінің салмағынан құлайды. 1960 жылдан бері теңіздің беткі қабаты шамамен 33%-ға қысқарды, бұл ішінара Ұлттық су тасымалдау жобасының салынуынан бері Иордан өзенінің ағынының азаюына байланысты, ал кенеттен су тасқыны басталғаннан бері жаңбыр суының Өлі теңізге жеткен мөлшері одан да азайды. EcoPeace Middle East, Израиль-Палестина-Иордания ортақ экологиялық тобы, Иордан өзенінен Өлі теңізге жыл сайынғы ағынның бұрынғы ағынмен салыстырғанда еселік аз екенін бағалап отыр.