Кіріспе
Маньчжурлар кланы және Қытайдың императорлық үйі – Айсин Гиоро әулеті Қытай тарихында Кейінгі Цзинь (1616–1636), Цинь (1636–1912) және Маньчжукоо (1932–1945) династияларын билеген маньчжурлар кланы. Мин әулеті тұсында Айсин Гиоро кланының мүшелері Цзяньчжоу журчендерінің басшылары болып қызмет етті, ол сол кездегі үш ірі журчен тайпасының бірі еді. 1644 жылы Цинь баннерлері Ұлы Қытай қорғанының қақпасынан өтіп, қысқа ғұмырлы Шунь, Си және Оңтүстік Мин династияларын жаулап алды. Қытайды толық бақылауға алғаннан кейін Цинь әулеті Синьцзян, Тибет, Сыртқы Моңғолия және Тайвань сияқты көршілес аймақтарға да кеңейді. Династияның гүлденген шағы – Биік Цинь дәуірі және 1735 жылдан 1796 жылға дейін билік құрған Цянлон императорының тұсы болды. Одан кейін бір ғасыр бойы бірте-бірте құлдырау басталды. 1912 жылғы Синхай төңкерісінен кейін әулет билігінен айырылды. Соңғы Айсин Гиоро императоры Пуйи 1924 жылы Фэн Юсяньның жеңілдік шарттарын жойғанға дейін Тыйым салынған қалада императорлық титулын сақтап тұрды. Цинь – Қытайдың соңғы дәстүрлі императорлық династиясы.
The House of Aisin Gioro was a Manchu clan that ruled the Later Jin dynasty (1616–1636), the Qing dynasty (1636–1912), and Manchukuo (1932–1945) in the history of China. Under the Ming dynasty, members of the Aisin Gioro clan served as chiefs of the Jianzhou Jurchens, one of the three major Jurchen tribes at this time. Qing bannermen passed through the gates of the Great Wall in 1644, and eventually conquered the short lived Shun dynasty, Xi dynasty and Southern Ming dynasty. After gaining total control of China proper, the Qing dynasty later expanded into other adjacent regions, including Xinjiang, Tibet, Outer Mongolia, and Taiwan. The dynasty reached its zenith during the High Qing era and under the Qianlong Emperor, who reigned from 1735 to 1796. This reign was followed by a century of gradual decline. The house lost power in 1912 following the Xinhai Revolution. Puyi, the last Aisin Gioro emperor, nominally maintained his imperial title in the Forbidden City until the Articles of Favourable Treatment were revoked by Feng Yuxiang in 1924. The Qing was China's last orthodox imperial dynasty.
Этимология
Айсин – «алтын» дегенді білдіреді, бұл қытай тіліндегі c=金 jīn сөзімен сәйкес келеді. Гиоро – қазіргі Хэйлунцзян провинциясының Йилан округінде орналасқан кланның атамекені. Цин империясы құлағаннан кейін, клан мүшелерінің көпшілігі өз тегін ханьқытайлық тегтерге – Жин, Чжао, Ай, Ло, Бай, Хай сияқтыларға ауыстырды. Мысалы, Айсин Гиоро кланының басшыларының бірі Жин Ючжи деген қытай есімін қабылдады.
Шығу тегі
Айсин гиоро тайпасының түбі XIII ғасырдағы аңыз бойынша Букури Йонгшон батырға жетеді. Император Хонтайжи Букури Йонгшонның бойжеткен қызбен байланыссыз туылғанын мәлімдеді. Аңызға сүйенсек, үш көктегі пері – Энгулен, Дженгулен және Фекулен Чанбай тауларының жанындағы Бульхури Омо көлінде шомылып жүргенде, бір көгершін Фекуленнің жанына қызыл жеміс тастапты, ол оны жеп қойған. Содан кейін ол Букури Йонгшонды күтіп жүреді. Бірақ бұл аңыз басқа маньчжур тайпасы, Хурха (Хурка) тайпасына тиесілі. Нұрғачи 1601 жылы бастаған жуйшен қоғамын қайта ұйымдастыру барысында Айсин Гиоро тайпасын құрды. Оның қолдаушылары байрақ жүйесіне енгізіліп, халық әскерилендірілді. Гиоро тайпасы бөлінді. Нұрғашидің әкесі Таксинің ұрпақтары Айсин (алтын) деп аталды. Нұрғачи басқа Гиороларды басқа тайпаларға, оның ішінде Силин Гиороға (Жоғары Гиоро), Ирген Гиороға (Төменгі Гиоро) және Тонгян Гиороға (көптеген Гиоро) тағайындады. Нұрғаши жуйшендерді Сегіз байраққа қайта ұйымдастырғанда, көптеген тайпалар туыс емес адамдардың тобы (мукун) ретінде құрылды, олардың хала (тайпа аты) үшін географиялық шығу тегінің атауы, мысалы, топоним пайдаланылды. Маньчжурлардың да шығу тегі осылай жасалма. Айсин Гиоро билеген халық этникалық жағынан әртүрлі болғанымен, 1635 жылы бүкіл халық "Манчжу" деп аталды.
Нұрғачи мен Хонг Тайджидің қол астында кеңейту
Нұрғачи мен оның ұлы Хун Тайцзи тұсында Цзяньчжоу руының Айсин Гиоро кланы солтүстік-шығыстағы бәсекелес Джурчен тайпалары арасында үстемдікке ие болды, содан кейін соғыс пен одақтар арқылы өзінің билігін Ішкі Моңғолияға дейін кеңейтті. Нұрғачи өзінің алғашқы науқандарында қолданған шағын аңшылық топтардың орнына "банерлер" деп аталатын ірі, тұрақты әскери-азаматтық бөлімшелер құрды. Әр банерге сары, ақ, көк немесе қызыл түсті, жай немесе шекарасы бар түсті байрақ сәйкес келтірілді. Бастапқыда төрт, кейін сегіз маньчжур банері болды; маньчжулар жаңа аймақтарды бағындырғанда жаңа банерлер құрылды, соңында маньчжур, моңғол және қытай банерлері пайда болды, әр этностық топқа сегізден. 1648 жылға қарай банерлердегі адамдардың алтыдан бір бөлігі ғана маньчжур тегінен еді. Мин әулетін Цинь империясының бағындыруы маньчжур ақсүйектері мен хань қытайлық генералдары басқарған көпұлтты армияның күшімен жүзеге асты. Хан қытайлық әскерлер Жасыл Стандарт Армиясына біріктірілді, ол Қытайдың барлық аймақтарында және шекараларда орналасқан императорлық құқық қорғау күштерінің бір түрі болды. Джуршеннен маньчжуға атаудың өзгеруі маньчжулардың ата-бабалары – Цзяньчжоу джуршендерінің қытайлықтардың билігінде болғанын жасыру мақсатымен жасалды. Цинь әулеті "Цинь Тайцзу У Хуанди Шилу" және "Манчжоу Шилу Ту" (Тайцзу Шилу Ту) кітаптарының түпнұсқа екі данасын Цинь сарайында жасырып, оларды көпшілікке көрсетуге тыйым салды, себебі олар маньчжу Айсин Гиоро әулетінің Мин әулетімен билік еткенін көрсетіп тұрды. Мин дәуірінде Жосон корейлері Корея түбегінің солтүстігіндегі, Ялу және Тумен өзендерінің үстіндегі джуршендер қоныстанған жерлерді Мин Қытайының құрамына жатқызып, оны "жоғары ел" деп атады. Цинь әулеті Мин тарихынан джуршендердің (маньчжулардың) Мин әулетіне бағынышты екенін көрсететін сілтемелер мен ақпаратты әдейі алып тастады. Осы себепті Миннің шынайы жазбалары Мин тарихында джуршендер туралы мәліметтерді алу үшін пайдаланбады. Бұл тарихи ревизионизм Цинь билеуші әулетінің Миншиде Цинь негізін қалаушылардың Мин Қытайының азаматтары болғанын мойындаудан бас тарту арқылы бүлік жасады деген айыптаманы жоюға көмектесті. Цинь императоры Юнчжэн тарихи жазбаларды қайта жазуға тырысып, Айсин Гиоро әулетінің ешқашан бұрынғы әулеттер мен империялардың бағыныштылары болмағанын мәлімдеді, сондай-ақ Нұрғачидің Мин әулетінен "Дракон және жолбарыс генералы" (longhu jiangjun 龍虎將軍) сияқты лауазымдарды қабылдауын "көкке құлшынып, оның ризашылығын алу" үшін жасалғандық деп түсіндіруге тырысты.
Аралас некелер мен саяси одақтар
Цин императорлары әйсін гиоро әйелдері мен сырттан келгендер арасында саяси одақтар құру үшін некелер ұйымдастырды. Маньчжу империясын жаулап алған кезде маньчжу билеушілері, Мин империясында қызмет ететін хань әскерлеріне өз қыздарын үйлендіру арқылы, оларды өз жақтарына көшіруге немесе қарсыласудан бас тартуға итермеледі. Әйсін гиоро ханшайымдары маньчжурлар мен моңғол тайпалары арасында одақ құру мақсатында моңғол ханзадаларына да үйленді. Маньчжулар хань генералы Ли Юнфанды (李永芳) маньчжурлық байраққа қызметке алу арқылы өз жақтарына көшіруге сәттілік танытты. Ли Юнфан Цин әулетінің негізін қалаушы Нурхацзидің ұлы Абатайдың қызына үйленді. Көптеген хань әскерлері Мин империясындағы лауазымдарын тастап, маньчжурлар жағына көшті. 1632 жылы, Юэто (岳托) бастамасымен, хань ерлері мен маньчжур әйелдері арасында 1000-нан астам неке болды. Хонг Тайжи хань және маньчжурлар арасындағы аралас некелер маньчжурлар басып алған аймақтардағы этникалық қақтығыстарды азайтуға және хань халқының ата-тегін ұмытуға көмектеседі деп сенді. Маньчжу абыройының әйелдері де маньчжурларға бағынып немесе қарсыласудан бас тартқан хань ерлеріне үйленді. Әйсін гиоро әйелдері хань генералдары Сунь Сыкэ (孫思克), Гэн Цзимао, Шан Кэси және Ву Сангуидің ұлдарына үйленді. Сунь Сыкэнің ұлы Сунь Чэнэн (孫承恩) Канси императорының төртінші қызы Хэсуо ханшайымы Квэцзинге (和硕悫靖公主) үйленді. Императорлық герцог, мемлекетке көмектесуші (宗室輔國公) Әйсін Гиоро Суянның (蘇燕) қызы хань генералы Ниан Гэньяоға тұрмысқа шықты.
Генетика
C3b2b1* M401(xF5483) гаплогруппасы Айсин Гиороның мүмкін маркері ретінде анықталды және Солтүстік Қытайдағы он түрлі этникалық азшылықтарда кездеседі, бірақ ханьқытайларында көбінесе жоқ. Айсин Гиоро ұрпағымын деп мәлімдеген жеті адамға генетикалық тест жүргізілді, олардың үшеуі Нурхачиге дейінгі барлық ата-бабаларының толық генеалогиялық ақпаратын ұсынды. Олардың үшеуі C3b2b1* M401(xF5483) гаплогруппасын бөлісті, олардың екеуі өздерінің құжатталған туыстық ағаштарын ұсынған. Қалған төртеуінің арасында туыстық байланыс жоқ. Даур Ао кланы бірегей гаплогруппалық тармақ C2b1a3a2 F8951-ді таратады, бұл Айсин Гиоро гаплогруппасымен бірдей және Ао мен Айсин Гиоро ортақ атадан бірнеше ғасыр бұрын ғана бөлінген. Ао кланының басқа мүшелері N1c M178, C2a1b F845, C2b1a3a1 F3796 және C2b1a2 M48 сияқты гаплогруппаларды тасымалдайды. Солтүстік-шығыс Қытайдан келген адамдар, Даур Ао кланы және Айсин Гиоро кланы C2b1a3a2 F8951 гаплогруппасының негізгі тасымалдаушылары болып табылады. Моңғол C2* жұлдыздар шоғыры (C2b1a3a1 F3796) гаплогруппасы Айсин Гиороның C2b1a3a2 F8951 гаплогруппасымен туысқан тармақ болып табылады.
Қазіргі халық саны
1912 жылы Цин әулеті құлаған кезде Айсин Гиороның 29 000 мүшесі болды, бұл одан бұрынғы, өнімді және құнарлы Мин әулетімен күрт контраст жасады. Мин әулетінің құлауына дейін Чжу әулетінің 200 000 (0,2 миллион) мүшесі болған. Маньчжу императорларының гаремдері мен балалары Мин әулетіне қарағанда аз болды, сонымен қатар гаремдерді ұстау үшін қытай шаруаларынан Минге қарағанда аз салық жиналды. Мин Ванли императорының гареміне жұмсалатын күнделікті қаржы Цин Юнчжэн императорының гареміне жұмсалатын жылдық қаржыдан асып түсті. Шунчжи императорының билігіне дейін Нурхачидің атасы Айсин Гиоро кланын құрғаннан бері 6 ұрпақ өтті. Ең төменгі баға бойынша, тайпа басшысының өнімділігі бес ұлға тең болса, Айсин Гиороның саны Циннің бастапқы кезеңінде 3000 немесе 3125 болуы керек еді. Бұл Қытай халқының жалпы өсуі Цин әулетінің бүкіл кезеңінде Айсин Гиоро кланының еркек мүшелерінің өсу қарқынымен сәйкес келді, яғни Цин әулетінің басындағы бастапқы санынан 10 есеге өсті. Егер Айсин Гиоро әйелдері арқылы Цин императорлық отбасының еркек емес ұрпақтарын ескерсек, бұл көрсеткіш Қытай халқының жалпы өсу қарқынынан екі есеге жоғары болды. Мин императорлық Чжу отбасы 1604 жылы 80 000-нан астам, 1594 жылы 62 000, 1569 жылы 28 492, 1562 жылы 28 840, 1553 жылы 19 611, 1506-1521 жылдары 2495, 1403-1424 жылдары 127 және 1368-1398 жылдары 58 адамнан тұрды. Цин императорларының көбі өте төмен өнімді болды, император қайтыс болғанда оның ұлының тірі қалған жағдайлары сирек кездесетін. Сяньфэн императорының аман қалған жалғыз ұлы Тунчжи императоры болды. Гуансю және Тунчжи императорларының балалары болмады. 1660 жылы Айсин Гиороның негізгі тармағында 378 адам болса, 1915 жылы 29 292 адам болды. Қытайдағы шамамен 300 000 - 400 000 этникалық маньчжу Айсин Гиоро (愛新覺羅) тегін тасымалдайды, ал тағы 3,8 миллион адам Цзинь (金) тегін тасымалдайды, бұл ең көп таралған қытайланған форма, оны Цзинь Южан сияқты императорлық отбасының мүшелері қабылдады. Бұл Нурхачидің аталық желісінен тараған 4,2 миллионға дейін адам болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл көрсеткішті сақтықпен пайдалану керек, өйткені маньчжу емес этникалық топтар (әсіресе корейлер) туыстық емес себептермен де Цзинь (Ким) тегін қолданады.