Кіріспе

Кейбір саяси-конституциялық жүйелер, әсіресе әйелдердің, азшылықтардың немесе қоғамның басқа да топтарының құқықтарын қамтамасыз етуге немесе саяси биліктің тепе-теңдігін сақтауға ұмтылғанда, резервте саяси лауазымдарды ұстауды көздейді.

Армения

2015 жылғы Армения конституциялық референдумынан бері сайлау заңына сәйкес, Ұлттық Ассамблеяда этникалық азшылықтар үшін төрт орын (бір ресейлік, бір езид, бір ассириялық және бір күрд) қарастырылған.

Бельгия

Бельгияның Брюссель астанасы аймағының Парламенті 89 орынның ішінде фламанд азшылығы үшін 17 орын бөліп қойған, бірақ жеке сайлау округтері жоқ.

Қазақстан

Хорватия парламенті азшылықтар үшін сегіз орын, ал шетелде тұратын азаматтар үшін үш орын бөліп қойған. Оның ішінде сербтерге үш орын, итальяндықтарға бір орын, ал қалғандары басқа этностық топтарға беріледі, онда бір өкіл бірнеше топты ұсынуы мүмкін (мысалы, чехтер мен словактарды бір өкіл ұсынады).

Кипр

Кипр Республикасы резервтелген саяси лауазымдарға толы. Екі қауымдық республика болғандықтан, кейбір қызметтер грек кипрліктері мен түрік кипрліктері арасында міндетті түрде бөлінеді. Мысалы, президент грек кипрлік қауымынан жеке сайлау тізімдерін пайдаланып сайланады, ал вице-президент түрік кипрлік қауымы өздерінің жеке сайлау тізімдерін пайдаланып сайлайды. Сол сияқты, парламенттың 70% грек кипрліктерінен, ал 30% түрік кипрліктерінен сайланады. Жоғарғы сотта бір грек, бір түрік және бір бейтарап шетелдік судья болуы керек.

Дания

Фолкетинг 179 депутаттан тұрады; оның ішінде Гренландиядан екеуі және Фарер аралдарынан тағы екеуі.

Словения

Словенияның Ұлттық Ассамблеясы 88 мүшеден тұрады, олар партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік принципі арқылы сайланады. Тағы екі орын итальяндық және венгр этникалық азшылықтарымен Борда санау жүйесі бойынша сайланады.

Ұлыбритания

Саяси партияларға 2002 жылғы жыныстық дискриминацияға (сайлау кандидаттары) қатысты заңға сәйкес, сайлау округтерінде кандидаттарды іріктеуді белгілі бір жыныспен шектеуге рұқсат етіледі; қазіргі таңға дейін бұл заңды тек Лейбористік партия қолданады. Ұлыбритания сондай-ақ Лордтар палатасында Англия шіркеуінің епископтары үшін 26 орын сақтап қалдырады, олар жиынтығында Рухани Лордтар деп аталады.

Бангладеш

Парламенттегі 350 орынның 50-сі әйелдер үшін бөлінген.

Қытай

Қытайдың Ұлттық Халық Конгресінде (ҰХК) Қытай армиясы үшін арнайы делегациялар бар (ең ірі ҰХК делегациясы (≈9%)) және Тайвань (Қытай талас білетін, бірақ бақыламайтын аймақ). Қытайда 55 аз ұлт өкілі танылған, және әрқайсысының кем дегенде бір делегаты бар, бірақ олар қалыпты аймақтық делегациялар құрамында болады. Бұған қоса, 1954 жылдан 1974 жылға дейін ҰХК-де Қытайға оралған шетелдегі қытайлар үшін жеке делегация болған.

Гонконг пен Макао

Гонконг және Макао географиялық аумақтардың орнына кәсіби немесе арнайы мүдделерді білдіретін сайлау округтерін көздейді. Осы округтерден өкіл болатын мүшелерді сайлауға жеке тұлғалармен қатар, ұйымдар мен корпорацияларды қоса алғанда, жергілікті заңды тұлғалар да қатысады.

Үндістан

Үндістанда парламенттің екі палатасында, штаттық жиналыстарда, жергілікті муниципалитеттерде және ауылдық деңгейдегі институттарда Далиттер және Адивастар деп белгілі Жадгерлік касталар мен тайпалар үшін орындар резервтелген. Далиттер мен тайпалық кандидаттарды сайлау жалпы сайлаушылар арқылы жүзеге асырылады. Үндістан парламентының 543 сайлау округінің ішінде, жалпы саны 131 орын (24,13%) Жадгерлік касталар (84) және Түпкі тайпалар (47) өкілдері үшін резервтелген немесе тоқтатылған. Бұл басқа елдердегі жеке сайлау жүйесінен өзгеше. Көптеген үндістандық штаттар, мысалы, Керала және Бихар, 2020 жылға дейін Лок Сабхада болғандай, аңгло-үнділік қауым үшін парламенттік орындарды сақтап келген.

Иран

Иран Маджлисінде (парламентте) белгілі бір танылған мұсылман емес этно-діндік топтар үшін орын саны сақталған. Атап айтқанда, екі орын христиан армян қауымына, ал бір орын әрқайсысы ассириялық және халдей католиктеріне, яһуди және зороастрий қауымдарына бөлінген.

Иордания

Иордания әйелдер, христиандар, черкестер, шешендер және бедуиндер үшін орындарды резервтеді.

Ливан

Ливан өзінің бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктерінің діни еңбектерін, мысалы, президенттің (маронит), премьер-министрдің (сүннит мұсылман) және парламент спикерінің (шиит мұсылман) анықтайды. Парламент сайлауларындағы әрбір сайлау округінде түрлі діни қауымдардың белгілі бір саны қарастырылған.

Пәкістан

Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясында 60 орын әйелдерге, ал 10 орын мұсылман емес азаматтарға бөлінген.

Филиппин

Филиппиндегі кейбір жергілікті заң шығарушы органдарда "Түпкі халықтардың міндетті өкілдігі" деп аталатын, түпкі халықтарға арналған резервті орын бар. Бұл орынға түпкі халықтардың өзі сайлау жүргізеді. Жергілікті өзін-өзі басқару кодексінде де жергілікті заң шығарушы органдарда әйелдер, жұмысшылар, қалалық кедейлер, түпкі мәдени қауымдастықтар, мүгедектер және басқа да әлеуметтік топтар үшін резервті орындар қарастырылған, бірақ осы орындарды қалай толтыру туралы заң әлі қабылданбады. Конгресте резервті орындар жоқ, алайда партиялық тізім жүйесі қолданысқа енгенге дейін президент Өкілдер палатасына секторлық өкілдерді тағайындаған.

Сингапур

Топтық өкілдігі сайлау округі (ТКК) 1988 жылы құрылды. ТКК жүйесі парламенттегі азшылық депутаттарының болуын бекітеді, соның арқасында азшылық қауымдастықтарының мүдделері парламентте өкілдік етіледі. ТКК-да бірнеше кандидат парламент сайлауына топ ретінде түседі. ТКК сайлаушысы жеке кандидаттарға емес, кандидаттар тобына дауыс береді. ТКК-ның бастапқы мақсаты парламенттегі азшылықтардың минималды өкілдігін кепілдік ету және бір нәсілден тұратын парламент орнына әрқашан көпұлтты парламент болуын қамтамасыз ету болды. Президент лауазымы белгілі бір нәсілдік топқа (қытай, малай және үнді/басқа азшылықтар) – егер осы қауым бес президенттік мерзім бойы өкілдік етпесе, беріледі.

Тайвань

2008 жылдан бері Тайваньның Заң шығарушы Юанында партиялық тізім бойынша пропорционалды өкілдіктің барлық 34 орынның кем дегенде жартысы партия ұсынған үміткерлердің арасында әйелдерге бөлінуі тиіс. Мысалы, егер бір партия Заң шығарушы Юанға партиялық тізімнен 3 кандидатты сайласа, олардың 2-сі әйел болуы керек. Бұған қоса, 1970 жылдардан бері Тайваньның жергілікті халықтары үшін алты орын сақталған. Екі сайлау округінде әрқайсысы үш орыннан Таулы аймақтың аборигендері мен Жазық аймақтың аборигендері үшін бөлінген.

Эритрея

Парламенттегі 105 орынның 10-ы әйелдер үшін қорытылған.

Руанда

Руанда Парламентінде 26 мүшелі Сенаттың кемінде 30% әйелдерден болуы тиіс. 80 мүшелі Депутаттар палатасында 24 орын әйелдерге арналған, олар жергілікті басқару органдарының өкілдерінің бірлескен ассамблеясы арқылы сайланады; тағы 3 орын жастар мен мүмкіндігі шектеулі адамдарға бөлінген. Осылайша, 2008 жылы Парламентке 45 әйел депутат сайланды, бұл елді ұлттық заң шығарушы органында әйелдер көпшілігін құраған әлемдегі алғашқы және жалғыз тәуелсіз мемлекет етті.

Танзания

Конституцияның 66.1 (b) бабына сәйкес, кем дегенде 20% орын әйелдерге бөлінуі керек. Қазіргі уақытта 393 орынның 113-і (28%) әйелдерге бөлінген.

Уганда

Уганда конституциясы 39 ауданның әрқайсысынан әйелдер үшін резервленген парламенттік орынды көздейді.

Аргентина

Аргентина заңы Конгресске кандидаттардың 50% квотасын әйелдерге бекітеді.

Колумбия

2016 жылы Колумбия үкіметі мен FARC көтерілісші тобы арасында делдалдық жасалған бейбіт келісімге сәйкес, Сенатта және Өкілдер палатасында бес орын бұрынғы FARC содырларына бөлінген.

Америка Құрама Штаттары

1830 және 1835 жылдары АҚШ қол қойған шарттарға сәйкес, екі үнді тайпасы (чероки және чоктоу) Өкілдер палатасында дауыс беру құқығы жоқ делегатқа ие. 2019 жылға дейін чероки ұлты ғана осы құқықты пайдалануға тырысқан. Мэн штатының Өкілдер палатасы пасамакуодди, малисет және пенобскот тайпалары үшін дауыс беру құқығы жоқ үш орынды сақтап тұрады.

Фиджи

Фиджиде бұрын парламент мүшелерінің белгілі бір санын үш нәсілдік топтар бойынша бөлінген сайлау округтері негізінде сайлау жүргізілді: жергілікті фиджиліктер, фиджилік үндістер және "жалпы" сайлау округі.

Жаңа Зеландия

Қазіргі уақытта Жаңа Зеландия Парламентінде маори сайлау округі деп аталатын жеті округ бар, олар маори халқының өкілдері үшін арналған. Маори сайлау округтері 1867 жылы енгізілді, бірақ содан бері бірнеше рет өзгерді. Маорилер маори сайлау округіне немесе жалпы тізімге тіркеле алады, бірақ екеуіне бірдей емес. 1967 жылдан бері маори сайлау округінен кандидат болу үшін маори болу талабы жойылды, және маори тізімінде немесе жалпы тізімде тіркелген кез келген адам үміткер бола алады. Осылайша, техникалық тұрғыдан алғанда, бұл орындарды "қорықталған" деп атау дұрыс емес, себебі сайлауда жеңіске жеткен үміткердің маори тегінен болатынына заңдық немесе конституциялық кепілдік жоқ. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін маори сайлау округінен сайланған барлық депутаттар маори болды. Сондай-ақ, Жаңа Зеландияның аралас пропорционалды сайлау жүйесінде (АПСЖ) партияға берілген дауыс ең маңызды болып табылады. Барлық сайлаушылар, маорилер де, партиялық тізімге дауыс беру үшін бірдей тізімде есептеледі.

Ауғанстан

Ауғанстан Ислам Республикасы кезінде конституция екіпалаталы Ұлттық Ассамблеяның төменгі палатасында кем дегенде 64 әйел делегат болуын қамтамасыз етті ("Сайлау заңы елдің барлық халқының сайлау жүйесі арқылы жалпы және әділ өкілдігін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайды, және әр провинцияның халқына пропорционалды, орташа есеппен, әр провинциядан Халық палатасына кем дегенде екі әйел сайланған мүше болады."), ал Кочи көшпелілері 10 өкілді жалпыұлттық сайлау округі арқылы сайлады. Бұдан өзге, "Ақсақалдар палатасы мүшелерінің үштен бірін Президент бес жылдық мерзімге сарапшылар мен тәжірибелі тұлғалардың арасынан тағайындайды, оның ішінде екі мүшесін мүмкіндігі шектеулі және мүгедек азаматтардан, сондай-ақ екі көшпелі өкілінен. Президент осы тағайындалғандардың 50 пайызын әйелдерден құрайды".

Германия Демократиялық Республикасы

Шығыс Германия Volkskammer-де әйелдер, кәсіподақтар мен жастар ұйымдарының өкілдері үшін орындар сақталды.

Грекия

1920-1930 жылдары Грекияда мұсылман және еврей сайлаушылары үшін бөлек сайлау округтері жүйесі болды, онда олар үшін орындар сақталған еді.

Палестина (Британияның мандаты)

Мандатты Палестина кезінде, Өкілдер Ассамблеясының үшінші сайлауында (1931 жылы) үш курия болды: ашкеназдық еврейлер, сефардтық еврейлер және йемендік еврейлер үшін.

Палестина билігі

Палестина билігі Палестина заң шығарушы кеңесінде ешқандай резервтер жасамайды (1996 жылғы Палестина жалпы сайлауының сайлау заңында христиандар мен самариялықтар үшін орындар сақталған болатын), бірақ жергілікті биліктегі кейбір лауазымдар белгілі бір азшылық топтарына, олардың ерекше дәстүрлі мәдени ықпалын және әртүрлілігін сақтау мақсатында кепілдендірілген. Мысалы, Бейт-Лехем қаласының әкімі христиан болуы тиіс, қазіргі уақытта қаланың көпшілігі мұсылмандар болса да.

Сирия

Сирия Ливан сияқты сайлау жүйесіне ие болды, кем дегенде парламенттік сайлауларда 1949 жылға дейін, әр діннің ішкі бөліністері күштен тоқтатылып, содан кейін 1963 жылға дейін тек христиандар үшін резервленген орындар болды, ал Баас режимі еркін сайлауларды жойды.

Қазақстан

Тарихи тұрғысынан, Зимбабве парламенттегі 100 орынның 20-сын ақ нәсілді азшылыққа бөліп келген, бірақ бұл орын 1987 жылы конституциялық түзетумен жойылды. Қазіргі кезде, Өкілдер палатасындағы 270 орынның 60-ы әйелдерге арналған.

Ұсталған орындықтар

Маврикийде Ұлттық Ассамблея 70 мүшеден тұрады, олардың 62-сі бес жылдық мерзімге сайлау округтерінде сайланады, оның 3-і Маврикий (басты құрлық) округтерінде, ал 2-і Родрикс округінде сайланады. «Ең жақсы жеңілгендер» деп аталатын 4-тен 8-ге дейін қосымша мүшелерді Сайлауды қадағалау комиссиясы «парламенттегі қауымдық өкілдіктің теңгерімсіздігін түзету үшін» тағайындайды. Жаңа Зеландия парламенттік орындарының бір бөлігін жеке маори тізіліміне тіркелуді қалаған адамдарды өкілдік ету үшін сақтап алады. Орын саны тізімдегі адамдардың санына байланысты – қазіргі уақытта жеті орын бар. Маори сайлау округтеріне қараңыз.

Тараптар тізімдеріндегі квоталар

2005 жылы қаңтарда Ирак Саддамнан кейін алғашқы парламент сайлауын өткізді, онда кандидат тізіміне әйелдерді міндетті түрде қосуды көздейтін сайлау заңы қолданылды, бұл сияқты пропорционалды сайлау жүйесі бар бірнеше Еуропа елдерінде де қолданылады.