Кіріспе
Анабаптистік теология, сондай-ақ Анабаптистік ілім деп аталады, – Анабаптистік шіркеулердің ілімін көрсететін теологиялық дәстүр. Анабаптистік христиандықтың негізгі тармақтары (меннониттер, амиштер, гуттер, Брудерхоф, Шварцнау бауырлары, Өзен бауырлары және Апостолдық христиандар) негізгі ілімдерде келіседі, бірақ практикада айырмашылықтары бар. Анабаптистік христиандықта ілімді ұстану маңызды болғанымен, адал өмір сүруге көбірек мән беріледі. Анабаптистік ілімнің маңызды көздері – Шлейтхайм жариянамасы және Дордрехт сенім білдіруі, оларды тарих бойы көптеген Анабаптистік шіркеулер қабылдап келді. Меннонит шіркеуінің епископы Даниэль Кауффман Анабаптистердің сенімдерін «Киелі кітап ілімдері» атты ықпалды еңбекте жинақтады, ол бүгінгі күнге дейін катехизисте кеңінен қолданылуда. Ойердің сөзіне сүйенсек, олардың теологиясы теориялық емес, практикалық. Ойердің пікірінше, амиштер теологиясының ең маңызды жазба көзі – «Христиандық өмірге қатысты 1001 сұрақ және жауап». Гуттерлер Питер Ридеманның «Біздің дініміздің есебі, ілім және сенім» (Rechenschafft unserer Religion, Leer und Glaubens) атты еңбегіне ие, сонымен қатар Ханс Шлаффер, Леонхард Шимер және Амброзиус Шпиттельмайердің теологиялық трактаттары мен хаттары сақталған.
Anabaptist theology, also known as Anabaptist doctrine, is a theological tradition reflecting the doctrine of the Anabaptist Churches. The major branches of Anabaptist Christianity (inclusive of Mennonites, Amish, Hutterites, Bruderhof, Schwarzenau Brethren, River Brethren and Apostolic Christians) agree on core doctrines but have nuances in practice. While the adherence to doctrine is important in Anabaptist Christianity, living righteously is stressed to a greater degree. Important sources for Anabaptist doctrine are the Schleitheim Confession and the Dordrecht Confession of Faith, both of which have been held by many Anabaptist Churches throughout history. Daniel Kauffman, a bishop of the Mennonite Church, codified Anabaptist beliefs in the influential text Doctrines of the Bible, which continues to be widely used in catechesis. According to Oyer, their implicit theology is practical, not theoretical. The most important written source of Amish theology, according to Oyer, is "1001 Questions and Answers on the Christian Life". The Hutterites possess an account of their belief written by Peter Riedemann (Rechenschafft unserer Religion, Leer und Glaubens) and theological tracts and letters by Hans Schlaffer, Leonhard Schiemer and Ambrosius Spittelmaier are extant.
Шолу
Анабаптистердің пайда болған сәтінен бастап, олар ерте христиандықты үлгі етіп алуға тырысты. Анабаптистер арасындағы маңызды тақырып – шәкірттік, ол сенушіні осы дүниеде әділдіктің өрнегіне айналдырады. 1545 жылғы Кемпен жариянамасында анабаптистер авторлары былай деді: «Біз тек өз жандарымыздың құтқарылуын іздейміз және Мәсіхтей, барлық адамдардың жандары мен өмірінің жақсаруын қалаймыз. Бүгін біз Мәсіхтің соңынан барлық адалдықпен, өлімге дейін ермекшіміз». С. Арнольд Снайдер былай жазады:
Анабаптистердің түсінігінде Иса Мәсіх Құдайға қайта оралу жолын толыққанды көрсетті, осы жолмен өмір сүрді және белгіледі. Христиандар – бұл Мәсіхтің соңынан осы жолмен еріп, Иса сияқты барлық нәрседе Құдайдың еркіне бой ұсынатын, өздеріне дүние жинамайтын, барлық жағдайда шындықты айтатын, зұлым күшке қарсы төмендікпен жол беретін, зорлық көрсетпейтін, өзгелерге зиян келтірмей, өзі зиян шегуге дайын шәкірттер. Анабаптистік руханияттың көрінетін «бейнесі» – шәкірттік, өмірде «Мәсіхтің соңынан еру» (Nachfolge Christi). Мәсіхке өмірде еліктеу үш сала бойынша жүзеге асады, онда адамзат өзінің табиғаты бойынша Мәсіх сияқты болуға ең көп қарсы тұрады: мүлікке иелік етуге ұмтылу, жалған сөйлеу және алдау, зорлық-зомбылықпен мәжбүрлеу.
In the Anabaptist understanding, Jesus Christ perfectly revealed, lived out, and marked the path back to God. Christians are disciples who have committed themselves to following Christ on that path, yielding to God’s will in all things as Jesus did, not claiming possessions for themselves, speaking the truth in all circumstances, humbly giving way in the face of evil power, living non coercively, willing to suffer rather than inflict suffering on others. The visible ‘shape’ of Anabaptist spirituality is discipleship, the ‘following after Christ’ (Nachfolge Christi) in life. Following after Christ in life will occur in three areas in which humanity is, by its nature, most particularly tempted not to be Christ like: in the desire to claim ownership of possessions, in the temptation to lie and dissimulate, and in the temptation to coerce by using violence.
Киелі кітап
Алғашқы анабаптистер Киелі кітапты жоғары бағалап, оның өмір сүретін Христианның көмегімен түсіндірілуі қажет екенін қатысты айтты. Автор К. Арнольд Снайдер олардың көзқарасын былайша сипаттайды:
Мысалы, Киелі жазбалардың құқығы тұрғысынан, анабаптистер Киелі Рухтың жазуды түсіндіруде белсенді болуы керек деп талап етті. Сондықтан, мысалы, рухани жарық көрген шаруа, Киелі Рухтан мүсірленген Киелі кітап тілдерінің профессорынан гөрі, Киелі жазбаларды сенімдірек түсіндіруге қабілетті. Дегенмен, бірнеше пророқтық руханилардың басқасы, анабаптистер Киелі кітаптың өзінің мәтінін анық практикалық, діни емес жолмен оқып, түсіндірді. Анабаптистер саяси биліктің Киелі кітапты түсіндіру мәселелерін шешуге немесе шіркеу үшін сенім немесе амалдар туралы шешімдер қабылдауға құқығы бар екендігімен келіспеді, осылайша [протестанттық] реформаторлар үшін бұрыннан қалыптасқан шіркеу-мемлекеттің тығыз байланысына қарсы шықты. Анабаптистер бүкіл Киелі кітапты Құдайдың сөзі деп санайды, сонымен қатар Жаңа Өсиетті шіркеу үшін сенім мен амалдың ережесі деп санайды. Киелі кітаптың Антиох IV кезіндегі шейіттер туралы мәтіндері, Киелі кітаптың екі өсиет аралық бөлімінде (Апокрифтер деп аталады), 1 Маққабей және 2 Маққабей кітаптарын қамтиды, анабаптистер үшін жоғары бағаланады, олар өз тарихында қуғын-сүргінге ұшыраған.
In terms of the authority of Scripture, for example, Anabaptists insisted that the Holy Spirit had to be active in the interpretation of the letter. So, for example, a spiritually enlightened peasant would be a more reliable interpreter of Scripture than was a professor of biblical languages who lacked the Spirit. All the same, with the exception of a few prophetic spiritualists, the Anabaptists read and interpreted the text of the Bible itself in a decidedly practical, non theological way The Anabaptists could not agree that political authorities had any right to decide matters of biblical interpretation or decree matters of faith or practice for the church, thus challenging the close church state relationship that had been taken for granted by the [Protestant] Reformers. Anabaptists hold that the entire Bible is the word of God, while insisting that the New Testament is the rule of faith and practice for the Church. The texts regarding the martyrdoms under Antiochus IV in the intertestamental section of the Bible (called the Apocrypha) containing 1 Maccabees and 2 Maccabees are held in high esteem by the Anabaptists, who faced persecution in their history.
Христиандық ілім
Христология Иса Мәсіхтің тұлғасы мен қызметін, оның құдайлығы, адамдығы және құтқарылу жолындағы еңбегіне қатысты қарастырады. Анабаптистердің христологиясы "Исаның біз үшін моральдық үлгі ретіндегі маңыздылығын" баса назарға алады. 16 ғасырдағы анабаптистер Иса Мәсіхтің адамдық және құдайлық қасиеттерін де, оның айқышқа шегеленген өлімі арқылы құтқарылуын да қабылдап, үштік Құдайға (Троицаға) сенген ортодоксалды жандар еді. Менно Симонс, меннониттер дәстүріндегі анабаптизмнің негізін қалаушы, былай деп қорытындылады: "Осылайша, көктегі тұқым, яғни Құдай Сөзі Мәриямға себілді, және оның иман арқасында, Қасиетті Рухпен бойына сіңіріліп, жанданды және оның денесінде жетілді; осылай ол оның жатырының жемісі деп аталады, дәл сол сияқты табиғи жеміс немесе ұрпақ табиғи анасының жемісі деп аталады."
Жалпы ережелер
Анабаптизмнің сотериологияға ерекше көзқарасы болғанымен, оның сотериологиялық тұжырымдары белгілі бір жайттарда арминиандықтардың тұжырымдарымен ұқсастықтарды бөліседі. Атап айтқанда, меннониттік сотериология тарихи тұрғыдан арминиандықпен үйлеседі, ал кальвинистік сотериологияның ілімдері қабылданбаған. Сонымен қатар, анабаптизм Якоб Арминийге де ықпал еткен сияқты. Дегенмен, ол анабаптистердің пікіріне жақын болды және анабаптистер оның уағыздарына жиі қатысты.
Адамның жағдайы мен шақыруы
Кейбір анабаптистер, мысалы Хут пен Марпек, толық бұзылу тұжырымын қабылдамады. Басқалары арминийшілерге ұқсас пікірлер білдірді: Хабмайер, Шимер және Филипс толық бұзылуды мойындады және Ілгі хабар арқылы берілген алдын ала рақым арқылы адамның еркін таңдау қабілетінің қайта жаңғыруына сенді. Денк пен Саттлер Құдайдың адамның еркін таңдау қабілетін Ілгі хабарға ұшырау алдында алдын ала рақым арқылы қалпына келтіретінін айтты. Шимердің көзқарасы толық бұзылуды және алдын ала рақым арқылы еркін таңдау қабілетінің қалпына келтірілуін растады, бұл рақым туған кезде беріліп, кейіннен жауапкершілік жасына жеткенде сезіледі.
Негіздемесі
Анабаптистер "лютерандық ақталу туралы ілімді қабылдамады, оны «өлі сенім» деп атады, олардың пікірінше, ол христиандық махаббат пен ізгі амалдарға жетелемейді". Питер Ридеманн былай деп жазды:
Құдай алдындағы адамның құқықтық жағдайын ғана өзгертетін сот арқылы ақталудың орнына, ерте Анабаптистер «ақталу – сенушінің Мәсіхтің табиғатына қатысып, осы арқылы Исаға ұқсас өмір сүруге мүмкіндік беретін серпінді процесс» деп үйретті. Ридеманн осы онтологиялық ақталуды мына сөздермен түсіндірді:
Сақтау
Анабаптистік теология дәстүрлі түрде шартты қауіпсіздік туралы үйретеді. Дегенмен, 20 ғасырда, әсіресе Солтүстік Америкада, кейбір меннониттер мәңгілік қауіпсіздік доктринасын қабылдады.
Екклезиология
Экклезиологияға қатысты, анабаптистік теология "адамдарды Мәсіхтің шәкірттерінің ет пен дүниеден бас тартып, өздерінің Ұстазының мінсіз бейнесін қалыптастыруға бірге тырысатын шіркеулерге шақырады".
Қарсылықсыздық
Анабаптистердің көпшілігі зорлық-зомбылықты дұрыс емес деп санайды, сондай-ақ әскери қызметке қосылу сияқты жеке іс-әрекеттер арқылы зорлық-зомбылықты қолдау да осыған жатады. Бұл абортқа және өлім жазасына да қарсылық білдіруді қамтиды (салыстырыңыз: тұрақты өмірлік этика). Консервативті анабаптистік дінге жататындар, мысалы, Дункард ағайындар шіркеуі былай үйретеді: Брудерхоф – жеке меншікті әділетсіздіктің бір түрі деп санайтын, бейбітшілікке берілген анабаптистік шіркеу. Гарольд С. Бендер және оның бірнеше әріптестерінің айтуынша, анабаптистер «дін таңдауда еріктілікпен келеді, мемлекеттің ықпалынан толыққанды босаған шіркеуді жақтады, Киелі кітапты әдеби тілде түсіндірді, моральдық құлдыраудан сақтану үшін мемлекеттік іс-әрекеттерге қатыспады, Исаның ізбасарлары болды, олар ізгілікке ұмтылып, Иса сияқты қудаланды және шейіт болды, сондай-ақ Константинге дейінгі христиандық қарапайымдылықты қайта жаңғыртуға тырысқан қайта жаңартушылар болды». Осы себепті, анабаптистердің көпшілігі оларды нағыз сенім ұстаушылары деп мойындамады.
Кешірім
Анабаптистердің ілімі кешірімділікке ерекше мән береді. Апат жағдайларында Ескі тәртіпті амиштерге көбінесе заңгерлер жүгінеді және оларды сотқа шағымдануға көндіруге тырысады; Ескі тәртіпті амиштер мұндай ұсыныстарды өз христиандық діни сенімдеріне қайшы келеді деп қарастырып, оларды қабылдамайды, "Біз ешкімді пайдаланып, оның ақшасын алуға сенбейміз" дейді. Бейбітшілік және қарсылық көрсетпеу принциптерін ұстана отырып, анабаптистік діни сенімдер сотқа шағымдануға рұқсат бермейді (сағ. ). Ескі тәртіпті амиш қауымының өкілдері сотқа шағымданудың орнына "ақша жетіспесе де" оған бармауды жөн көреді.
Кішігірім киім
Анабаптистік христиандық ұғымда ұстамдылықтың маңыздылығына ерекше назар беріледі, ал дәстүрлі анабаптистік қауымдар мұны қарапайым киім арқылы іске асырады. Бұл тәжірибе анабаптистердің әлемге бейімделмеу доктринасының көрінісі болып табылады, ол әлемдік құштарлықтан алынған. Әлемге бейімделмеу туралы ілімді қалыптастырған ықпалды меннонит епискобы Дэниел Кауффман, Анабаптистік теологиялық мәтін – «Киелі кітап ілімдерінің нұсқаулығын» түсіндіреді. Оның айтуынша, адамдардың екі санаты бар: «(1) "дене құмарлығы, көздің құмарлығы және өмірдің мақтанышы" – бұл әлем; (2) Мәсіхті өзінің негізі ретінде қабылдап, өмірлерін дұрыс қағидалармен басқаруға рұхсат ететіндер – Мәсіхтің денесі». Біздің мәтіннің Мәсіхтің денесін құрайтындарға берген қарапайым ескертуі: "Өздеріңізді әлемге ұқсатуға жол бермеңіз!". Олар қарапайым киім киюдің (әшекейсіз) Киелі кітапта бұйырылғанын үйретеді, , , және . "Тәуелді" деген мағынаны білдіретін kosmios (κόσμιος) сөзімен, грек сөзі catastola katastolé (καταστολῇ) христиан әйелдеріне лайықты киімді білдіреді, сондықтан консервативті анабаптистік конфессияларға жататын әйелдер көбінесе бас жамылғысы бар плащ киеді; мысалы, Charity Christian Fellowship мүшелері әйелдер плащ пен көрінбейтін жамылғы киеді, өйткені конфессия "қарындастар екі қабаттағы киім киюі керек, себебі грек сөзі 'catastola' осылай сипаттайды" деп үйретеді.
Қаулылар
Анабаптистердің діни рәсімдерге деген көзқарасы көбінесе естелік немесе ішкі рухани шындықтардың сыртқы белгісі/символы болып табылады. Бұл көзқарас 1577 жылғы Уотерлендтік Пайымдамасынан алынған мына мәлімдемемен жинақталады. Бұл мәлімдеме Иеміздің кешкі асы туралы болғанымен, ұғым басқа рәсімдерге де қатысты: Біз Иеміздің кешкі асының Құдайдың рақымының белгісі, Құдайдың мәңгілік келісімінің мөрі, Иса Мәсіхтің Құдай қауымында белгілеген көрінетін рәсім немесе ғұрып екенін мойындаймыз. Ол нан мен шарап арқылы белгіленді, нан Мәсіхтің өлімін еске алу үшін үзілді, ал шарап төгілген қанын еске алу үшін ішілді. Оны қабылдағанда, сенімді христиандар Иеміздің кешкі асының мәніне сәйкес келетін шындықты табуға тырысады. Бұл сыртқы рәсімдер, ішкі шындықтармен бірге орындалғанда, "адамды Иса Мәсіхтің шындығына сәйкестендіріп, оның өмірі, айқышқа қадалуы, өлімі және тірілуі бүкіл адамзатты және жаратылысты түбегейлі өзгертті, сондықтан адамдар енді Құдайдың Мәсіхтегі барлық адамдардағы ішкі қатысуын көрсететін махаббат пен адалдықпен іс-қимыл жасауға қабілетті болды". Консервативті меннониттер дәстүріндегі анабаптист шіркеулерінде жеті рәсім үйретіледі, оның ішінде "суға батыру (крещение), Иеміздің кешкі асы, аяқ жуу, неке, май құю, киелі сүйісу және әйелдердің жамылуы" бар.
We confess concerning the Supper of the Lord, that it is a sign of divine grace, a seal of the eternal covenant of God, a visible ordinance or ceremony, instituted by Jesus Christ in the congregation of God. It was instituted with bread and wine, the bread broken in remembrance of the death of Christ, the wine received in remembrance of the pouring out of his blood. In receiving it, believing Christian members search themselves to find the true essence to which the Lord’s Supper does point. These exterior ordinances, when practiced in conjunction with the inward realities, "brought one into conformity with the truth of Jesus Christ, whose life, crucifixion, death, and resurrection had so fundamentally altered all of humanity and creation that human beings were now capable of works of loving obedience that revealed the indwelling presence of God in Christ in all people." In Anabaptist churches of the Conservative Mennonite tradition, seven ordinances are taught, including "baptism, the Lord's Supper, footwashing, marriage, anointing with oil, the holy kiss, and the veiling of women."
Қасиетті сүйіспеншілік
Анабаптистер бір-бірін қасиетті сүйісумен (әсіресе Махаббат тойында) сәлемдеседі, бұл Жаңа Өсиеттегі нұсқауларға бағыну болып табылады. Меннонит теологы және епископы Дэниел Кауффман Анабаптистердің қасиетті сүйісу рәсімі Киелі кітапта елшілер тарапынан бес рет баса айтылғанын, олардың "ізбасарларына христиандық кемелділіктің ең жоғары дәрежесіне жету жолын үйретуді мақсат етіп, осы нәтижеге жетуге көмектесетін барлық нәрсені үйретуге шақырылғандарын" үйреткен. Меннонит теологы Дж. К. Венгер: "Мысалы, аяқ жуу рәсімін орындауға қарсы ешқандай экзегетикалық негіз болмаса, ол шомылу рәсімін орындауға да қарсы болмайды" деді.
Иеміздің кешкі асы
Шлейтеймнің анабаптистік конфессиясында нан үзу – Иеміздің кешкі асы, сондай-ақ қауымдастық немесе евхаристия деп аталатын рәсім. Анабаптистердің Иеміздің кешкі асы туралы көзқарасы Цвинглидің символизмдік көзқарасына ұқсас. Көптеген қауымдарға қарағанда қатысудың бірлестік сипаты (қауымдастық, бірлік) көбірек баса көрсетіледі. Пилграм Марпек: «Біз бір денедің мүшелері ретінде Мәсіхтің өлімін және мінсіз бауырластық сүйіспеншілік арқылы қол жеткізілген денелік бірлікті жариялаймыз», – деп жазды. «Құрмет» терминіне көбінесе қарсылық білдіріледі. Марпек одан әрі: «Қауымдастықтың нағыз мағынасы «құрмет» деген сөзбен шатастырылып, жасырылады», – деп жазды. Иеміздің кешкі асымен байланысты анабаптистер аяқ жуу рәсімін ерекше атап өтеді. Анабаптистер Исаның бар екенін евхаристиялық элементтерде емес, «жанды Мәсіхпен қауымдастықтың құпиясы оның кешкі асы кезінде Киелі Рухтың күшімен пайда болады, ол Мәсіхтің денесінің жиналған мүшелері арқылы әрекет етеді», – деп үйретеді. Сондықтан, қауымдастық тойларында «анабаптистік қауымдар өз жүректерінде және араларындағы жанды Мәсіхке үміттенді, ол мүшелерді және элементтерді бірлесіп құпия қауымдастыққа айналдырып, көптеген мүшелерде, бидай дәндері сияқты ұңылған және жүзім сияқты сығылған, бір нан мен бір сусынға айналдырды». Меннонит епископы және теолог Даниэль Кауффман «Библияның доктриналары» еңбегінде: «Неке – адамзат отбасының сақталуы мен тазалығы үшін [берілген] рәсім (Марк 10:2-12)», – деп жазды. Ал «Библиялық меннониттер одағы» ажырасып, қайтадан некеге тұрған адамдар зина жасап отыр деп санайды және олар «толыққанды күнәдегі жағдайға түседі, одан тек ажырасып, қайтадан некеге тұрғандар ғана толыққанды кешірім ала алады».
Әйелдер үшін бас жамылғы
Анабаптистік христиандық дәстүрлі түрде әйелдердің бас киім киюін құлшылық ету ретінде талап етеді. Мерл Руттың "Христиан әйелінің жамылғысының мәні" атты консервативті анабаптистік басылымы, сенімді әйелдердің бас киімді үнемі киюіне қатысты, мынадай нәрселерді үйретеді:
Шварценеу ағайындары дәстүріндегі консервативті анабаптистік деноминация – Данкард ағайындары шіркеуінің саясаты, аптаның бірінші күні – христиандық сенбі күні және ол демалыс және құдайға сыйынған күні ретінде сақталуы керек. (Матай 28:1; Елшілердің істері 20:7; Жохан 20:1; Марқ 16:2)