Кіріспе

Эмитент компаниясы сатып алған акциялар – қазыналық акциялар немесе қайта сатып алынған акциялар – эмитент компаниясының ашық нарықтағы ("ашық нарық", оның ішінде ішкі тұлғалардың иелігіндегі акциялар да) айналымдағы акциялардың мөлшерін азайту үшін сатып алған акциялары. Акцияларды қайта сатып алу, капиталдан алынған табысқа артықшылықты салық салу қолданылатын елдерде, акционерлерге дивидендтер төлеудің орнына ақша берудің тиімді әдісі болып табылады. Кейде компаниялар өз акцияларын ашық нарықта олардың құны төмен деп есептегенде қайта сатып алады. Ал кейде компаниялар қызметкерлерге арналған ынталандыру сыйақы жоспарларынан туындаған акциялардың мөлшерін азайту үшін акцияларды қайта сатып алады. Акцияларды қайта сатып алудың тағы бір себебі – компанияны басқару құқығын өзгерту қаупінен қорғау. АҚШ-та қолданылатын қазыналық акциялардың Ұлыбританиядағы аналогы – қазыналық үлестер. Ұлыбританияда қазыналық қорлар мемлекеттік облигацияларды немесе гильттерді білдіреді.

Артықшылықтары

Тиімді нарықта компания өз акцияларын қайта сатып алса, бұл акция бағасына ешқандай әсер етпеуі керек. Егер нарықта компания акцияларының бағасы акция başına 50 доллар болса және компания 100 акцияны 5000 долларға сатып алса, онда оның қолмағында 5000 доллар аз болады, бірақ айналымда 100 акция кем болады; нәтижесінде әр акцияның нақты құны өзгермеуі керек. Бұған қоса, акцияларды қайта сатып алу акциялар санының азаюына байланысты баға/табыс көрсеткіштерін жақсартады (табыс өзгермейді) және акциялар санының азаюына байланысты акция başına табыс көрсеткіштерін жақсартады (табыс өзгермейді). Егер нарық тиімді болмаса, компания акцияларының бағасы арзан болуы мүмкін. Мұндай жағдайда компания акцияларын сатып алу арқылы өзге акционерлеріне пайда әкеле алады. Егер компания акцияларының бағасы қымбат болса, онда компания акцияларды қайта сатып алу арқылы қалған акционерлеріне зиян келтіреді.

Көтермелеу

Компанияның өз акцияларын қайта сатып алуының тағы бір себебі – акция опцияларының иелерін марапаттау. Колл опцияларын ұстаушылар дивиденд төлемдерінен зиян көреді, себебі олар әдетте оларды алуға құқылы емес. Акцияларды қайта сатып алу бағдарламасы қалған акциялардың құнын арттыра алады (егер қайта сатып алу акциялардың нақты бағасынан төмен болған кезде жүзеге асырылса); егер осылай болса, колл опцияларын ұстаушылар пайда көреді. Дивиденд төлемі қысқа мерзімді түрде төлемнен кейін акциялардың құнын әрдайым төмендетеді, сондықтан, жүйелі түрде төленетін дивидендтері бар акциялар үшін, акциялар дивидендсіз күні колл опцияларын ұстаушылар әрдайым зиян көреді, ал пут опцияларын ұстаушылар пайда көреді. Бұл жоспардан тыс (ерекше) дивидендтерге қатысты емес, себебі опциялардың есептелу бағасы әдетте ерекше дивиденд сомасын көрсету үшін түзетіледі. Соңында, егер корпоративтік сатып алуда сатушылар нақтыда колл опцияларын ұстаушылар болса, олар уақытша, шынайы емес қолайлы бағадан тікелей пайда көруі мүмкін.

Қайта сатып алғаннан кейін

Компания акцияларын жоюы (бірақ жойылған акциялар компанияның қаржылық есептілігінде өз капиталы ретінде көрсетілмейді) немесе кейіннен қайта сату үшін сақтап қалуы мүмкін. Акцияларды қайта сатып алу, айналымдағы акциялардың санын азайтады. Айналымдағы акциялар санының азаюымен бірге, компания активтерінің, әсіресе, акцияларды сатып алуға жұмсалатын ақшалай активтерінің де азаюы болады.

Қазынашылық қорды есепке алу

Баланстағы өз акциялары акционерлік капиталдың ішінде теріс сан ретінде көрсетіледі. Олар көбінесе "қазыналық акциялар" немесе "капиталдың азаюы" деп аталады. Яғни, өз акциялары акционерлік капиталға қарсы шот болып табылады. Өз акцияларын есепке алудың бір жолы – құн әдісі. Бұл әдісте, қазыналық акциялар сатып алынғанда, төленген капитал шоты баланста азаяды. Егер қазыналық акциялар ашық нарықта бастапқы құнынан төмен сатылса, төленген капитал дебеттеледі, ал жоғары сатылса, кредиттеледі. Өз акцияларын есепке алудың тағы бір кең таралған әдісі – номиналды құн әдісі. Номиналды құн әдісінде, акциялар нарықтан қайта сатып алынғанда, есепте акцияларды жою ретінде көрсетіледі. Сондықтан, жай акциялар дебеттеледі және қазыналық акциялар кредиттеледі. Бірақ, қазыналық акциялар қайтадан нарыққа сатылғанда, жазу құн әдісімен бірдей болады. Екі әдіс бойынша да, өз акцияларына қатысты кез келген операция сақталған пайданың сомасын арттыра алмайды. Егер қазыналық акциялар құнынан жоғары сатылса, онда төленген капиталдың қазыналық акциялар шоты артады, сақталған пайда емес. Қаржылық есептілікті аудиттеу кезінде, осы қателікті тексеру – "есепті бұрмалау" әрекеттерін анықтау үшін жиі қолданылатын тәжірибе.

АҚШ-тың ережелері

Америка Құрама Штаттарында акцияларды қайта сатып алу Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы бақылауындағы бірнеше заңмен реттеледі.

Ұлыбританияның ережелері

Ұлыбританияда 1955 жылғы Компаниялар туралы заң компанияларға өз акцияларын иеленуге рұқсат етпеді. Бірақ, 1985 жылғы Компаниялар туралы заң бұл тыйымды кейіннен алып тастады.