Кіріспе
Шотландияның Фиф аймағындағы Кауденбит қаласы. Кауденбит (Cowdenbeath) – Шотландияның Батыс Файф аймағындағы қала және бурх. Ол Данфермлиннен солтүстік-шығысқа қарай 5 миль (8 км), ал елорда Эдинбургтан солтүстікке қарай 18 миль (29 км) қашықтықта орналасқан. Қала аймақтағы кең көмір кендерінің маңында өсіп, 1890 жылы полициялық бурх мәртебесін алды. 2008 жылғы бағалау бойынша, қаланың халқы 14 081 адамды құрайды. Бейт азаматтық округінің халқы 17 351 адамды құрайды (2011 жылы).
Cowdenbeath (,/k//aʊ//d//ən/'/b//iː//θ//audio=Cowdenbeath. ogg/) is a town and burgh in west Fife, Scotland. It is 5 mile (8 km) north east of Dunfermline and 18 mile (29 km) north of the capital, Edinburgh. The town grew up around the extensive coalfields of the area and became a police burgh in 1890. According to a 2008 estimate, the town has a population of 14,081. The wider civil parish of Beith has a population of 17,351 (in 2011).
Топонимика
Қала атауының бірінші бөлігі Кольден немесе Коуден тегінен шыққан, көне жазбаларда жиі иеленуші есім ретінде (i) жұрнағы қосылып көрсетілген, мысалы, Коуденнис Байт. Беат – бұл ауданның атауы, ол гаэль тіліндегі «beith» сөзінен келген, яғни «көктерек» деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Кауденбит қаласының қазіргі орнының жанындағы адам қызметінің ең алғашқы белгісі 1928 жылы табылған, бронза дәуірінің соңына жататын, күлге айналған адам қалдықтары салынған ыдыстар арқылы анықталды. Әйгілі археолог А.Д. Лакайльдің мақаласында Толли төбесінің жанындағы бронза дәуірінің соңғы кезеңіне жататын зират табылғаны туралы толық мәлімет берілген. Табылған құмыралардың бірінде өңделген Арран тасының сынықтары болды, бұл белгілі бір экономикалық қызмет пен сауда-саттыққа нұсқайды. Кауденбит қаласының қазіргі орнына тұрақты қоныс орналасқандығының ешқандай дәлелі 1429 жылы алғашқы Бейт шіркеуінің шіркеу ретінде бекітілгенше болған жоқ. Бейт (Бет) туралы ең көне жазба 1178 жылғы 6 наурыздағы Инчколм аббаттығының хаттамасында кездеседі. Бұл хаттамада Бет шіркеуіне сілтеме жасалған. Гаэль тілінде "бейт" сөзі "көктерек" дегенді білдірсе де, П.У. Браун бұл сөздің "мекенжай" немесе "қоныс" деген мағынаны білдіретінін ұсынады. 1643 жылы епископтыққа қарсы күрескен Карноктың пасторы Джон Роу, Далгети Бэй және Абердур приходтарынан бөліп, Бейт приходын жеке құруға ықпал етті. Бұл маңызды оқиға 1640 жылы Бейтте жаңа шіркеу салынғаннан кейін болды, ол уақыт өте келе қирап қалған қасиетті орынның орнын басты. Қазіргі шіркеу 1834-1835 жылдары Джеймс Макфарлейн салған және 1884-1886 жылдары жаңартылған. Аңыз бойынша, әйгілі қабір қазғыштары Берк пен Харр Роберт Ноксқа диссекция үшін мәйіттерді Бейт зиратынан алған. 1654 жылы жарық көрген, әйгілі 17 ғасыр голланд картографы Йоан Блаудың "Шотландияның Блау атласы" қазіргі Кауденбит орнында Коуден-Бетке сілтеме жасайды. Кауденбит атауы қашан пайда болғаны белгісіз. 1626 жылы бұл аймақ Дунфермлин тұрғыны Вильгельмус Уокерге тиесілі болды, ол Бейт Мубрай аумағына ие болды, яғни Бейт бөлігіндегі Коуденс. Алайда, бұл атау алғашқы автокөлік жолдары салынған кезде пайда болды деп есептеледі және ол 17 ғасырда салынған саудагер үйінің орнын көрсеткен. Бұл шіркеу 1832 жылы салынған және 1886 жылы кеңейтілген қазіргі шіркеумен ауыстырылды. Кауденбит 1820 жылдары Перт қаласына бағытталған солтүстік бағыттық пошта маршрутындағы аялдама ретінде танымал болды. Шын мәнінде, 1842 жылы Шотландияға алғаш рет келген кезде королева Викторияның кортежі жылқыларын ауыстыру үшін Кауденбит пошта үйіне тоқтады. Пошта үйі, "Ескі сарай" Солтүстік Куинсферри, Перт, Данфермлин және Бёрнтисленд қалаларынан келетін жолдардың қиылысында орналасқан. Куинсферриден Пертке дейінгі жаңа автокөлік жолы салынғаннан кейін, сарайдың маңызы артты. 1850 жылға дейін Кауденбит – Бейт приходындағы фермалардың жиынтығы ғана еді. Бұл аймақ жергілікті фермалардың атымен аталған төрт ауданға бөлінді: Киркфорд, Фолфорд, Уайт Трес және Кауденбит фермасы, қазіргі Орталық саябақтың жанында. Осы өсімнің ошақтарындағы жергілікті тұрғындар жиналып, жаңа қаланың атын шешуге келді. Соңғы шешім Ақ бұталар немесе Кауденбит деп шектелді және Кауденбит таңдалды. 1850 жылдары Оукли темір компаниясының келуі Кауденбит қаласына ұзақ мерзімді әсер етті және бұл атауды шамамен 100 жыл бойы көмір өндірумен байланыстырды. Бұрынғы Фолфорд жуу зауытының жанында шахталар салынды. Кен өндіру кезінде көмір қабаттары табылды және қаланың әр бұрышында шұңқырлар қазылды. Бұған дейін Форделлде бір ғасырдан астам уақыттан бері көмір қазылып келген, бірақ көмір қабаттарының тереңдігінен табылуы Форделлдегі көмір қабаттарының суға түсуін ескере отырып, жағымды жаңалық болды, өйткені бұрын Кауденбиттегі қабаттар жұмыс істемейтіндей тереңдікте болады деп есептелген. 1850 жылға қарай Келти, Лохгелли, Донибристл, Форделл және Хилл оф Бит көмір шахталары Кауденбит ауылын қоршап алды. Кейіннен Кауденбит қаласына айналған үлкен аймақта шахталық іс-әрекет аз болды. Гибсон (Хилл оф Биттен) және Симс (Картмореден) Джубилей паркінің жанында, қаланың оңтүстік шекарасында шағын шұңқырлар ашты, ал басқа шағын шұңқырлар Юнион көшесінің жанында жұмыс істеген көрінеді. Алайда, жағдай өзгеру алдында еді, өйткені (бұрынғы болжамдарға қайшы) Оукли темір компаниясы бұл аймақтың темір мен көмірге бай екенін дәлелдеді. 1848 жылы Кауденбит арқылы Дунфермлин-Торнтон темір жолының ашылуы кен өндірудің перспективаларын арттырды және аймақтың барлық бұрыштарында, негізінен темір тасы үшін, бірақ 1870 жылдардың соңында бұл экономикалық емес болғанда, көмір үшін ғана шахталар салынды. 1860 жылдары Форт темір компаниясы Оукли темір компаниясын сатып алды, ал 1872 жылы Кауденбит көмір компаниясымен бірікті. 1896 жылы Fife Coal Company оларды сатып алғаннан кейін, Кауденбит көмір компаниясының шахталары: Лумпхиннанс №1, 2, 7 және 11; Кауденбит №3, 7 және 9; Фолфорд №1 және Моссбиат. Бұл Fife Coal Company-ны Шотландиядағы ең ірі көмір өндіруші компаниялардың біріне айналдырды. Кен өндіру қызметінің өркендеуіне байланысты Кауденбит халқы 1890 мен 1900 жылдар арасында екі есеге өсті (4000-дан 8000-ға) және "Файфтың Чикагосы" деген лақап атын алды. Бұл 1820 жылғы 120 адамнан айтарлықтай өсім болды. 1900 жылға қарай Кауденбит көмір өндірудегі маңыздылығы соншалық, бірнеше маңызды институттар құрылды. Fife және Kinross кеншілер қауымдастығының штаб-пәтері 1910 жылдың 8 қазанында Виктория көшесінде ашылды, ал алғашқы шахта құтқару станциясы 1910 жылдың 4 қарашасында Стенхаус көшесінде, Бейт орта мектебінің қарсысында ашылды. Fife Coal Company Limited 1924 жылы "шеберханалар" деп белгілі Central Works-ты құрды, оның мақсаты бақылау қызметкерлерін біріктіру және шахталардағы жаңа технологияларды енгізуге байланысты өндіріс және күтім жұмыстарын арттыру болды. Мекеме шахта өндірісінің барлық аспектілерінде тәлімгерлік білім беретін оқу орталығы болды, алайда екі дүниежүзілік соғыс кезінде оның мақсаты өзгерді және оқ-дәрі өндірісінде жұмыс істейтін әйелдерді даярлау үшін пайдаланылды. Шахта мектебі 1976 жылы жабылды, бұл қауымдастықта көмір өндіру рөлінің азаюын көрсетеді. Кауденбит қаласының басты көшесі теміржол көпірінің астында солтүстіктен оңтүстікке дейін толығымен көрінетіндей жалпақ болған. Бүгінде мұндай мүмкіндік жоқ, өйткені басты көшедегі шөгіңкілер соншалық, теміржол көпірі көрістің бір жағынан екінші жағына дейін жауып тастады. Кауденбит қаласының оңтүстік және шығыс шекаралары Керкалдиге бағытталған А92 тас жолымен шектеседі, ал одан әрі – торф батпағы. Кауденбит қаласының батыс периметрі Хилл оф Бит көршілес ауылымен бірігіп, төбенің көлбеу беткейлерімен және Лох Фиттимен шектеседі. А92 тас жолының Кауденбит қаласының оңтүстігіне және шамалы дәрежеде шығысына жақын орналасуы оның төменгі шекарасын анықтайды. Кауденбит қаласының солтүстік шекарасы ауылдық ландшафтпен сипатталады, ол Лохор Мидоус елдік саябағына ("Мидилер") бірігеді. Бұрынғы өнеркәсіптік/шахталық ландшафт, бірнеше шахта бастарына ие болған (соның ішінде парктің ескерткіші ретінде сақталған маринит шахтасының көтерілу құрылымы), қазір демалыс және ойын-сауық мүмкіндіктерін ұсынатын әдемі аймаққа айналды.
Басқа да ыңғайлы жағдайлар
Медициналық практика Стенхаус көшесінде орналасқан. Бас көшенің солтүстік жағында кітапхана орналасқан. Полиция бөлімшесі 2012 жылы Брэнтон-хаустағы бұрынғы кооператив ғимараттарына көшірілді. Брантон үйінің жанында, Бас көшенің оңтүстік шетінде пошта кеңсесі бар. Қызыл құмтас Town House ғимараты Бас көшенің солтүстік жағына қарай орналасқан. Осы құмтас Стэнхаус көшесіндегі бастапқы Бейт орта мектебін (негізгі құрылымы темір бетоннан жасалған) қаптау үшін де қолданылған. Осыған ұқсас тас бастапқы мектептің шекаралық қабырғасында көрініп тұрады, онда екі шағын мектеп ғимараты сақталған, сондай-ақ қазіргі күтім үйі де бұрынғы орта мектептің орнында салынған.
Білім
Қалада үш бастауыш мектеп бар. Кауденбит бастауыш мектебі қаланың оңтүстік жағындағы аудандарды қамтиды. Фолфорд бастауыш мектебі қаланың солтүстік жағындағы аудандарды қамтиды. Сент-Брайд бастауыш мектебі – қаладағы жалғыз католик бастауыш мектебі, ол қаламен қатар Кросгейтс, Хилл-оф-Биат және Лумфиннанс елді мекендеріне де қызмет көрсетеді. Қаланың солтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысындағы кейбір оқушылар Лумфиннанс және Хилл-оф-Биат бастауыш мектептеріне барады. Кауденбитке бір орта мектеп те қызмет көрсетеді. Бейт орта мектебі 1910 жылы негізінен жергілікті шахта басшыларының балалары үшін гимназия ретінде құрылған. Бұл ғимарат Стенхаус көшесінде орналасқан қызыл құмтастан салынған және әсерлі болып көрінеді. No.7 шахтаның жұмыстары, шахта басы мектепке жақын болғандықтан, кейінірек маңызды жер көшкіндеріне әкелді. 1964 жылы Киркфордта, Биат шіркеуі мен зиратының жанында заманауи мектеп ашылды. Осы кезде мектеп екіге бөлінді: ескі ғимарат төменгі мектепке айналды, кейіннен ол "Ескі Бейт" деп аталатын болды, ал жаңа мектеп "Жаңа Бейт" деп аталды. Ескі ғимарат 1990 жылдары бұзылды, ал 2003 жылы "жаңа" мектеп те жер көшкіні салдарынан жабылды және жаңа мемлекеттік-жекешелік серіктестік мектебі салынды. Оны Sodexo басқарады. 1983 жылдың 25 наурызында Кауденбиттің Джейн Козанс шотланд мектептеріндегі тәртіпке қатысты жағдайды өзгертті. Оның ұлын белдікпен ұрып жазалаудан бас тартқаны үшін Беат орта мектебінен шығарып салғандығы үшін Еуропалық адам құқықтары соты оған 11 846 фунт стерлинг және сот шығындарын төледі. Бұл шотланд мектептерінде белдікті пайдалануға тыйым салуға маңызды үлес қосты.
Көлік
A92 Fife аймақтық жолы – Эдинбургтен Пертке дейінгі М90 тас жолынан Данфермлиннен Кирккалдиге (содан кейін Гленроутс, Данди және Абердинге дейін) өтетін, автожол стандартындағы қос қатарлы жол. A92 қаланың шығысын айналып өтеді және Бридж-стритте қиылысы бар. Кауденбит теміржол станциясы Хай-стриттен жақын жерде, әрбір платформаға бару/шығу үшін тік пандус арқылы қолжетімді. Ол Фиф айналма жолында Эдинбургке жарты сағат сайын (дүйсенбіден сенбіге дейін күндіз) қатынайды. Жақын орналасқан Хэлбит «Парк және саяхат» тұрағы 2014 жылы ашылды, ол Эдинбургке, Эдинбург әуежайына және Глазгоға саяхаттауға мүмкіндік береді.