Кіріспе

Мальта аралы

Қоршаған орта

Аралдың карсттық ландшафты бар, ол склерофильді бұталарды қолдайды. Шығар тегін қарағай отырғызу жұмыстары шектеулі түрде жүргізілді. Санта-Мария шығанағындағы құм төбелерде Витекс және Тамарикс сияқты жергілікті өсімдіктер сақталған. Арал BirdLife International ұйымымен маңызды құс аймағы (IBA) деп танылды, себебі ол елуден сексенге дейін yelkouan shearwaters-тің көбейетін жұптарына жағдай жасайды.

Тарих

Бұрын Ефаэстия (Ежелгі грек тілінде Ηφαιστεία) деп аталатын Комино аралында Рим дәуірінде шаруалар тұрғандығы белгілі, бірақ тарихының көп бөлігінде сирек қоныстанған, жеке меншікте болған немесе толығымен тасталып кеткен. Оның тік жарлы жағалауы биік әктас жартастармен шекараланған, ал орта ғасырларда қарақшылар мен тонаушылардың үңгірлеріне толы терең үңгірлермен көмкерілген. Коминоның үңгірлері мен шағын шығанақтары Мальта мен Гозо арасындағы кемелерге жасалған шабуылдардың бастапқы орны ретінде жиі пайдаланылған. Абулафия өзінің «Sefer ha Ot» (Белгі кітабы) және соңғы еңбегі «Imre Shefer» (Әдемі сөздер) атты шығармаларын осы аралда жазған. Кейінірек Мальта рыцарлары бұл аралды аң аулау және демалыс орны ретінде пайдаланған. Рыцарлар жергілікті жануарларды – жабайы шошқа мен қояндарды (мальта тілінде: fenek tal grixti) қатты қорғаған: браконьерлер кінәлі деп табылған жағдайда үш жылға галерада жұмыс істеуге міндетті болған. 16-17 ғасырларда Комино адасқан рыцарьларды түрмеге қамау немесе жер аудару орны ретінде пайдаланылған. Аз ғана қылмыс жасаған рыцарьлар кейде жалғыз және қауіпті Сент-Мари мұнарасын күзетуге сотталған. Арал сотталушы туралы шешім қабылданғанға дейін уақытша түрме ретінде қызмет еткен. 1889 жылдың 6 наурызында британдық «HMS Sultan» соғыс кемесі Комино каналында белгісіз жартасқа тіреліп, түбін жарып алған. Ол баяу суға батып, 1889 жылдың 14 наурызындағы дауылда жартастан сығалап, толығымен суға кеткен. «Baghino & Co» итальяндық фирмасы оны 1889 жылдың тамызында 50 000 фунт стерлингке көтерген. 1920 жылдары арал британдық отарлық үкіметімен Замит Кутаджар отбасына жалға берілді, олар «Comino Farming Company» компаниясын құрды. Шамамен 150 гектар жерге түрлі дақылдар мен жеміс-жидек бақтары отырғызылды, сондай-ақ Италияға экспортталатын жұмырқалар өсірілді. 1940 жылдардың соңында арал халқының саны 80-ге жетті, оның ішінде Сицилиядан келген көшіп келгендер де болды. Аралда электр энергиясы болмады, тұрғындар негізінен ауыл шаруашылығымен, балық аулаумен және құс аулаумен айналысты. 1960 жылы ауыл шаруашылығы компаниясының жалға алу шарты күшін жойды, ал британ үкіметі британдық мүлік магнаты Джон Галлға аралды 150 жылға жалға берді, жылдық жалға төлемі шамалы 100 фунт стерлингті құрады (1960 жылғы 100 фунт стерлингтің қазіргі шамасы <есептелген сома>). Жалға алу шартының талаптары бойынша, Джон Галлдың «Comino Development Ltd» компаниясы 1963 жылға дейін Коминода 200 бөлмелі қонақ үй салуға міндетті болды. Кейіннен жалға алу келісімі Сан-Никлау шығанағындағы қазіргі Комино қонақ үйін және Санта-Мария шығанағындағы бунгалоларды қамтитын кішігірім аумаққа қайта келісілді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Коминода тұрақты түрде 2 тұрғын бар, себебі 2017 және 2020 жылдары тағы екі тұрғын қайтыс болды.

Сент-Мари мұнарасы

Сент-Мари мұнарасы – аралдағы ең көзге түсетін құрылыс. Оның тарихы 1416 жылға дейін жетеді, сол кезде мальтийліктер король Альфонсо V-ге Комнинода мұнара салып беруді өтініш білдірді. Бұл мұнара егер шабуыл болса ерте ескерту жүйесі ретінде қызмет етуі керек еді, сондай-ақ, тонаушы түріктерді, қарақшыларды, контрабандистерді және каперлерді Комниноны жасырынған орын ретінде пайдаланудан, ал Мальта мен Гозо сияқты жақын аралдарға шабуыл жасаудан алдын алуға тиіс болды. Екі жылдан кейін король осы жобаға қаржы жинау үшін импортталған шарапқа арнайы салық қойды, бірақ ақшаны өз қазынасына жұмсады; арал тағы екі жүз жыл бойы қорғалмады. Соңында, 1618 жылы Мальта рыцарлары Ұлы магистр Вигнакурт басшылығымен аралдың оңтүстік жағалауының ортасында Сент-Мари мұнарасын (мальта тілінде: it-Torri ta' Santa Marija) тұрғызды. Мұнара Вигнакурт, Ласкарис және Де Редин мұнараларынан құралған қорғаныс мұнаралары тізбегінің бір бөлігі болды. Бұл мұнаралар Мальта аралдарының жағалауындағы стратегиялық тұста орналасқан және Мальта мен Гозо арасындағы байланысты жақсартты. Мұнара – теңіз деңгейінен биік орналасқан, төрт бұрышты және төрт мұнарасы бар ірі құрылыс. Мұнараның биіктігі шамамен метр, қабырғаларының қалыңдығы шамамен метр, ал оның тұрғызылған платформасы мен негізінің биіктігі шамамен метр. Француз блокадасы кезінде (1798–1800) Сент-Мари мұнарасы күдікті тыңшылар үшін түрме ретінде пайдаланылды. 1829 жылы британдық әскер бұл жерді тастап кетті. Бірнеше онжылдық бойы ол жергілікті биліктің меншігінде болды және оқшаулау ауруханасы немесе шаруашылық жануарларының қыстау орны ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Санта-Мария шығанағының үстінде Мысырдан оралған Киелі Отбасыға арналған католик шіркеуі орналасқан. 1618 жылы салынған және 1667 және 1716 жылдары кеңейтілген бұл шіркеу бастапқыда Жариялауға арналған. Ол тарихында кем дегенде бір рет тұрғындары жоқ кезде деконсекрацияланып, қайта консекрацияланды. Бұл жердегі шіркеудің ең ерте жазбасы 12 ғасырға дейін жетеді және оны Лондонның Гринвич қаласындағы Ұлттық теңіз мұражайы мен Корольдік обсерваториясында сақталған сол кезеңнің навигациялық картасында көруге болады. Бұрын, және 20 ғасырдың басына дейін, Гозолық дін қызметкерінің Коминоға қасиетті миссаны өткізу үшін келуіне теңіз тым құлпынай болғанда, жергілікті тұрғындар Таль-Хмара деп аталатын аралдың бөлігіндегі жартастарға жиналатын. Олар арнаға қарай қарап, Хондок-ир-Руммиендегі (мальта тілінде: il-Madonna tal-Blat) Қасиетті Мария шіркеуіне үңіліп қарайтын. Олар миссаның барысын күрделі тулар кодын пайдаланып қадағалап отырды.

Сент-Мария батареясы мен редуты

Сент-Мэри батареясы 1716 жылы, материктік Мальта мен Гозо аймағындағы басқа да батареялармен бірге салынды және Оңтүстік Комино бұғазына қарап орналасқан. Бұл жартылай шеңбер пішіндес құрылыс, теңізге қараған бірнеше бойымен (эбразуралары) жабдықталған. Батареяда әлі де 24 фунттық темір пушкалар бар, және оның шалқары орналасқандығының арқасында жақсы сақталған. Оның бастапқы қарулануына 4 6 фунттық темір пушка кірген. Батарея 1996 жылы Din l Art Ħelwa ұйымымен қайта жаңартылды. Сент-Мария бекінісі, қосымша қорғаныс құрылысы, 1716 жылы Коминоның солтүстік жағалауында салынған, бірақ кейіннен бұзылып жатыр. Сонымен қатар, орден сарбаздары Коминода әскерлік казармалар салды. 20 ғасырдың басында казармалар уақыт-уақытпен оқшаулау ауруханасы ретінде пайдаланылды.

Қазіргі заманғы құрылыстар

Комино қонақ үйі 1960 жылдары Сан-Никлау шығанағының үстінде салынған. Санта-Мария шығанағында демалыс шатырлары да бар. Мейманхананы Hili Ventures Ltd (Melo Hili басқарады) 120 миллион евро инвестициямен қайта жаңартуда, жұмысы 2023 жылы аяқталуы күтілуде. Жоба бойынша 100 бөлмелі Комино қонақ үйі бұзылып, оның орнына 70 бөлмелі қонақ үй және 19 шатыр салынады. Жобаның қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалау барысында, құрылыс алаңынан тас және топырақ қазудың зиянды екені, сондай-ақ орын ауыстыру және ғимараттардың көбеюі салдарынан екі аймақта да мекендеу ортасының жоғалуы, ал қоршаған гарригке ықпалының күшеюі анықталды. Жобаға әлі толық жоспарлау және экологиялық рұқсат алынбаған. Қонақ үй мен шатырлар 2025 жылға дейін ашылуы күтілуде. Комино полиция бөлімі шатырлар мен Комино шіркеуінің арасында орналасқан. Ол кішкентай қауым мен келушілердің қауіпсіздігіне жауапты, қажет болған жағдайда Мальта және Гозодағы Мальта полиция күштері көмектеседі.

Көлік

Паромдар Мальта немесе Гозодан Коминоға қатынауды қамтамасыз етеді, кесте бойынша қайық сапарлары Циркеввадан немесе Мжаррдан жүзеге асырылады. Сапар кестесі маусымға қарай өзгеріп тұрады. Тасымалдаушылар Көк лагунадан, Коминодан негізгі бағыттарға қайық такси қызметін, сондай-ақ Коминодағы Санта-Мария үңгірлеріне саяхаттар ұсынады.

Туризмнің әсері

Комино мен оның іргесіндегі Коминотто аралының арасында Көк лагунаның мөлдір, көк түсті сулары жатыр (мальта тілінде: Bejn il Kmiemen, сөзбе-сөз – «Комино аралдары арасында»). Күн сайын көптеген туристер мен экскурсиялық кемелер келіп тұратын Көк лагуна – ақ құмды және бай теңіз фаунасы бар көркем шығанақ. Бұл орын дайверлерге, шноркельмен жүзушілерге және жүзуге жақын адамдарға ерекше танымал. Коминодағы басқа жағажайлар: Санта-Мария шығанағы (мальта тілінде: Ramla ta' Santa Marija) және Сент-Николас шығанағы (мальта тілінде: Bajja San Niklaw). Коминоны, әсіресе Көк лагунаны туристік мақсатта тым көп пайдалану 2010 жылдардың соңында дау тудырды. Ережелерге қарамастан, жағалауда кем дегенде жеті заңсыз киоск пайда болды; олардың ешқайсысы Мальта туризм басқармасынан рұқсат алған жоқ, және олар дөңгелектерде қалдырылып, күн сайын алынып тасталуы керек болса да, тұрақты түрде сол жерде орналасқан. Операторлар да таңғы сағат 7-де Көк лагунаның құмды жағажайына шезектер мен қолшатырларды орналастыра бастады, бұл барлық қоғамдық кеңістікті толықтырып алды. Жүздеген туристерді әкелетін круиздік лайнерлер қоршаған ортаға күшті әсер етеді (лақтырылған қоқыс пен жоғары дыбыс, тышқандарды тартады) және бұрынғы табиғи ортаны жекешелендіруге алып келеді, сонымен бірге шығанақты күтіп ұстамайды. Коммерциялық мүдделер мен саяси байланыстар Коминоны туристік мақсатта пайдалануға ықпал етті. Көк лагунадағы шезектерді жалға беру құрылыс магнаты Джозеф Портеллидің серіктесі Даниэль Рефало мен Еуропалық парламент депутаты Джозианна Кутаджардың ағасы Марк Кутаджарға, сондай-ақ 2022 жылы Гозо министрі Клинт Камиллеридің сайлаушысы болған екі адамға тиесілі. 2016 жылы Рефало мен Кутаджар өздерін кінәлі деп есептейтінін және «қазіргі Көк лагунадағы хаос – Мальта туризмінің алдында тұрған үлкен және терең проблеманың бір бөлігі» екенін мәлімдеді. Pleasure and Leisure Ltd, Oh Yeah Malta брендімен Коминоға күнделікті паромдарды іске қосатын компаниялардың бірі, Туризм министрі Клейтон Бартолоның әкесі мен ағаларына тиесілі, олар жақын жердегі Меллиехадан шыққан. Бұл киосктердің бірі – Tal Ekxa киоскінің иесі бұрынғы лейборист Жэбьюдж, Гозо қаласынан жергілікті кеңес мүшесі және Гозо министрі Клинт Камиллеридің сайлаушысы Виктор Рефало. 2021 жылдың басында жолдың құлауын болдырмау үшін шұғыл шаралармен, Гозо министрлігі Көк лагунаға баратын топырақ жол бойында коммуналдық желілерді өткізу үшін заңсыз жұмыстар жүргізіп, адам тесіктері бар дренаж құбырларын орнатты. Министрліктің мәлімдемесіне сәйкес, дренаж электр генераторларын пайдалануды болдырмайды, сонымен бірге Көк лагуна үшін тұрақты киосктер жоспарланбағанын жоққа шығарды. Friends of the Earth Malta сияқты қоршаған ортаны қорғаушы белсенділер бұл жұмыстардың, кейіннен Экологиялық ресурстар басқармасы жасыл жарық берген, табиғи ортаға әсер еткенін атап өтті, траншеялар қазылып, жол кеңейтілді, сондай-ақ билікті заңсыз коммерциялық қызметті заңдастыруға тырысуда деп айыптады. Бұл жұмысты заңсыз киоск иелері, соның ішінде Рефало да қолдады. Graffitti Комино үшін бас жоспар жасауды талап етті, ол аралдағы қызметті шектеуге және операторлар үшін белгілі бір аумақтарды белгілеуге бағытталған.

Кино индустриясы

Комино – кино жасаушылар үшін танымал орын. Ол «Трой», «Монте-Кристо графы» (онда Сент-Мари мұнарасы Château d'If түрме бекінісі ретінде бейнеленген) және «Swept Away» фильмдерінде пайда болған.