Кіріспе
Армения провинциясы: Армавир () – Арменияның батыс бөлігіндегі провинция (облыс). Арарат жазығында орналасқан, оңтүстіктен Арарат тауы және солтүстіктен Арагат тауымен көтеріліп тұрады. Провинцияның астанасы – Армавир қаласы, ал ең ірі қаласы – Вагаршапат (Эчмиадзин). Облыс оңтүстік және батыста Түркиямен ұзақ шекара бөліседі. Облыс армян ұлтының рухани орталығы – Армян Апостолдық шіркеуінің Киелі Ечмиадзин аналық ордасы. Бұл – Барлық Армяндардың Католикосының ордасы. Облыс б.з.д. 331 жылы құрылған ежелгі Армавир қаласының атымен аталады. Облыс 1918 жылғы шешуші Сардарабад шайқасының орны болып табылады, нәтижесінде Армения Республикасы құрылды. Бұл шайқас Түркияның Арменияның қалған бөлігін басып алуын тоқтатып қана қоймай, армян ұлтының толық құрылуына да кедерес келдірді, сондықтан маңызды тарихи оқиға ретінде қарастырылады. Мецамор атом электр станциясы да Армавир провинциясында, Мецамор қаласының жанында орналасқан. Ереван Звартноц халықаралық әуежайы Армавир провинциясындағы Паракар ауылының жанында (Ереваннан батысқа қарай) орналасқан.
Armavir (, ), is a province (marz) in the western part of Armenia. Located in the Ararat plain dominated by Mount Ararat from the south and Mount Aragats from the north, the province's capital is the town of Armavir while the largest city is Vagharshapat (Etchmiadzin). The province shares a long border with Turkey to the south and west. The province is home to the spiritual centre of the Armenian nation; the Mother See of Holy Etchmiadzin of the Armenian Apostolic Church. It is the seat of the Catholicos of All Armenians. The province is named after the ancient city of Armavir founded in 331 BC. The province is also the site of the decisive Battle of Sardarabad in 1918 that resulted in the foundation of the Republic of Armenia. The battle is seen as a crucial historical event not only by stopping the Turkish advance into the rest of Armenia but also preventing the complete destruction of the Armenian nation. The Metsamor Nuclear Power Plant is also located in Armavir Province near the town of Metsamor. The Yerevan Zvartnots International Airport is located near the village of Parakar in Armavir Province ( west of Yerevan).
Этимология
Облыс Арменияның 13 тарихи астанасының бірі болған ежелгі Армавир қаласының құрметіне аталған. Мовсес Хоренацидің мәліметінше, ежелгі Армавирді Тароннан Арарат жазығына көшіп келген Хайқтың немересі Арамаис салған.
География
Армавирдің ауданы 1242 км² (Арменияның жалпы аумағының 4,2%-ы), бұл елдің жалпы аумағы бойынша ең кіші облысы. Ол батыстан Түркияның Карс және оңтүстіктен Ығдыр облыстарымен шекаралас, 130,5 км шекара сызығы бар, мұнда Арас өзені Арменияны Түркиядан бөліп тұрады. Ішкі шекарасы: солтүстігінде Арагацотн облысы, шығысында Арарат облысы және солтүстік-шығысында Ереван қаласымен шектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, облыстың қазіргі аумағы негізінен Арагацотн кантонын, сондай-ақ Ежелгі Арменияның Айрарат облысының Аршаруник және Масяцотн кантондарының шағын бөліктерін қамтиды. Облыс толығымен Арарат жазығының орталық бөлігінде орналасқан, көбінесе ауыл шаруашылығы жерлерінен тұрады, теңіз деңгейінен орташа биіктігі 850 метр, ал кейбір жазықтар 1200 метрге дейін жетеді. Мецамор өзені (Севжур өзені деп те аталады) – облыстан бастау алатын жалғыз өзен. Ақналич ауылының жанында орналасқан Айгер көлі – облыстағы сирек кездесетін су көздерінің бірі. Армавир облысы құрғақ континенттік климатқа, ыстық жазға және жұмсақ қысқа ие.
Тарих
Ежелгі Армавир аумағы б.з.д. 5 мың жылдығынан бері қоныстанған. Мецамор қамалы, Шреш және Мохраблур төбелері сияқты көптеген орындар неолит дәуіріне дейін созылады. 776 ж.б.з.д. Аргиштихинили ескі Урарт қонысын Аргишти I патша құрған. Аймақ туралы ең көне жазбалардың бірі Урарт патшасы Руса II (685–645 ж.б.з.д.) қалдырған жазуларда табылды. Вагаршапат қаласы 685 ж.б.з.д. Руса II патша тарапынан Куарлини (Կուարլինի) ретінде құрылған деп есептеледі. Мовсес Хоренацидің сөзіне сәйкес, қазіргі Армавир облысының аумағы негізінен Армения таулы аймағының ортасындағы тарихи Айрарат облысының орталық бөлігін құрайды. Онда Арагацотн кантонының бөліктері, сондай-ақ Аршаруник және Масяцотнның шағын бөліктері бар. Бұл аумақ Урарту дәуірінен бастап ежелгі Арменияның ең маңызды аймақтарының бірі болды. Оның стратегиялық маңызы 331 ж.б.з.д. Оронтид әулетімен Армения Корольдігі құрылғанда едәуір артты. Арменияның тарихи астаналарының 3-еуі қазіргі Армавирде орналасқан. Ежелгі Армавир қаласы 331 ж.б.з.д. - 210 ж.б.з.д. аралығында астана болды. Оның орнына жақын орналасқан Ервандашат қаласы келді, ол Артаксид әулеті билігінде 176 ж.б.з.д. дейін корольдіктің астанасы болды. 120-330 ж.ж. аралығында Арсакид әулеті тұсында корольдіктің астанасы Вагаршапат қаласы болды. 301 жылы Армения христиан дінін қабылдағаннан кейін Вагаршапат барлық армяндардың рухани орталығына айналды. 405 жылы Месроп Маштоц Вагаршапатта жаңа құрылған армян әліпбиін армяндарға таныстырды. 428 жылы Армения Корольдігі құлағаннан кейін, аймақ 7 ғасырдың ортасында Арменияны арабтар басып алғанға дейін Парсы Сасанид империясының құрамына кірді. 9 ғасырдың соңында аймақ жаңадан құрылған Арменияның Багратид патшалығының құрамына кірді. 11-15 ғасырлар аралығында аймақ Сәлжұқтар, моңғолдар, Ақ Қоюнлу және Қара Қоюнлу шапқыншылықтарынан зардап шекті. Алайда Вагаршапат қаласы 1441 жылы Армения Католикосатының ордасы Киликияның Сис қаласынан Ечмиадзинге көшірілген кезде маңыздылығын қайта қалпына келтірді. 16 ғасырдың басында қазіргі Армавир аумағы 1514-1736 жылдар аралығындағы Осман-Парсы соғыстары кезінде Осман империясының қысқа мерзімді билігінен басқа, Сафави Парсысындағы Ериван Бегларбегінің бір бөлігі болды. 18 ғасырдың бірінші жартысында аймақ Афшарид әулетінің, кейіннен Қажар әулетінің билігімен Ериван хандығының құрамына кірді. Ол 1827-1828 жылдарға дейін парсы билігінде болды, содан кейін 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде Шығыс Армения Ресей империясына берілді және Түркменчай шартына қол қойылды. 1917 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Осман армиясы Арменияны басып алып, Ресейдің Кавказ арты және Баку мұнай кендерін басып алуды жоспарлады. 1918 жылдың мамыр айында Осман күштері Шығыс Арменияға 3 бағыттан шабуыл жасады. Солтүстік бағытта Османдықтар 20 мамырда Қарақилисаға (қазіргі Ванадзор) қарсылықсыз жетті. Екінші бағыт Апаран қаласы арқылы, ал үшінші және ең ірі бағыт Армавир облысындағы Сардарабад (қазіргі Аракс) қаласы арқылы өтті. 21 мамырда Зихни бейдің жасағы 600 жаяу әскер мен 250 атты әскерден тұратын армян жасағын жеңіп, Сардарабадты басып алды. Содан кейін Осман күштері Егегенут ауылына қарай жылжыды. Даниял Бек Пирумиан және Мовсес Силикян басқаратын армян шабуылы 22 мамырда басталды. Сардарабад, Абаран және Гаракилисаның үш майданында түріктерге қарсы армяндардың шешуші жеңісінің нәтижесінде 1918 жылдың мамыр айының соңында Армавир облысы тәуелсіз Арменияның құрамына кірді. 2 жылдық қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін Армения 1920 жылдың желтоқсан айында Кеңес Одағының құрамына кірді. 1930 жылдан 1995 жылға дейін қазіргі Армавир Армян КСР-і ішінде 3 ауданға бөлінді: Баграмян ауданы, Хоктемберян ауданы және Эчмиадзин ауданы. 1995 жылғы аумақтық әкімшілік реформасымен 3 аудан біріктіріліп, Армавир облысы құрылды.
Халық саны
1989 жылғы Кеңес санағына сәйкес, Армавир провинциясы (1930–1995 жылдары Баграмян, Армавир және Ечмиадзин аудандарының бөлігі болған) 291 647 адамды құрады. Оның 107 397 немесе 36,82 пайызы қалалық, Хоктемберян (46 857) және Ечмиадзин (60 540) қалаларында орналасқан, ал 184 250 немесе 63,18 пайызы ауылдық, Баграмян (20 438), Армавир (84 314) және Ечмиадзин (79 498) аудандарына тараған. 2011 жылғы ресми санақ бойынша Армавирдің халқы 265 770 адамды (130 078 ер адам және 135 692 әйел) құрайды, бұл Армения халқының шамамен 8,8 пайызын білдіреді. Қалалық халқы 85 050 (32%) және ауылдық халқы 180 720 (68%) адамды құрайды. Провинцияда 3 қалалық және 94 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – 46 540 тұрғыны бар Вагаршапат (Ечмиадзин) қаласы. Басқа қалалық орталықтар – Армавир және Мецамор. 5 584 халқы бар Паракар ауылы Армавир провинциясының ең ірі ауылдық муниципалитеті болып табылады.
Этностық топтар мен дін
Армавир облысының халқының көп бөлігі Армения Апостольдық шіркеуіне жататын этникалық армяндардан тұрады. Шіркеутің басқару органы – Армавир епархиясы, оның басшысы – епископ Сион Адамян. Армавир қаласындағы Григорий Нарекий соборы – епархияның орталығы. Дегенмен, Армавирде 17 000-ға жуық езиддер тұрады, олар негізінен Зартонк, Ерашахун, Налбандян, Егегнут, Арташар, Нор Артагерс ауылдарында және езиддер көпшілікті құрайтын Ферик деген шағын ауылда шоғырланған. Ақналич ауылында 2019 жылдың қыркүйегінде ашылған, Куба Мере Диване деп аталатын әлемдегі ең ірі езид ғибадатханасы орналасқан. Нор Артагерс ауылында 260 адамнан тұратын шағын ассириялық қауым да тұрады. Олар Шығыс Ассириялық шіркеуінің мүшелері.
Көлік
Ереванның Звартноц халықаралық әуежайы Армавир облысының аумақтық шекарасында орналасқан. Облыс М5 тас жолы арқылы Ереванмен және Оңтүстік Армениямен, ал М3 тас жолы Армавирді Солтүстік Армениямен байланыстырады. Армавир қаласы Ереван мен Гюмрині және Солтүстік Арменияны байланыстыратын теміржол станциясы ретінде негізі салынған. Станция 21-ші ғасырдың басында жаңартылды. 2009 жылдың қараша айында станцияға Армавирді Арагацаван станциясымен және Солтүстік-Батыс Армениямен байланыстыратын электр локомотиві берілді.
Ауыл шаруашылығы және жүзім шаруашылығы
Армавир облысы құнарлы Арарат жазығының көп бөлігін алып жатыр және Армения Республикасының ауыл шаруашылығы секторына маңызды үлес қосады. Облыстың экономикасы ауыл шаруашылығына, оның ішінде егіншілік пен мал шаруашылығына негізделген. Облыстың жалпы аумағының шамамен 78% (970 км²) өңделетін жерлерді құрайды, оның 40% (388 км²) жыртылған. Басты егістер – жүзім, мүшкіл, шабдалы, өрік, дәнді дақылдар, құрғақ тұқымдар және көкөністер. Қазіргі таңда Арменияның жылдық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 17,8% облыс есебінен түседі. Армавир, жүзім өсіру және шарап экспорты тұрғысынан (Арарат және Вайоц Дзор облыстарымен бірге) Арменияның шарап өндірудегі жетекші облыстарының қатарында. Баграмян және Аракс құс фабрикалары Мясникян және Жрарби ауылдарында орналасқан. Соңғы жылдары облыста балық шаруашылығы дамып келеді. 2004 жылдан бастап Армения Балалар Фонды Армавир облысының Қаракерт ауылында жұмыс істей бастады. Үйінің алдында отырған қарт кісіден су сұрағанда, доктор Армен ауыл тұрғындарының ішуге арналған суды ең жақын қаладан сатып алуға мәжбүр екенін білді. Бұл жағдай және одан кейін болған ұзақ әңгіме Қаракертті Армения Балалар Фондының жұмысын бастау орны ретінде анықтады; су, жылу, дәретхана және қауымдар мен мектептерге қажетті басқа да инфрақұрылымдық мәселелерді шешуден бастап. 2004 жылы ұйымның алғашқы қаржылық көмегімен COAF Қаракерт ауылының мектебін қайта жаңартуға кірісті. Қаракерттегі орасан зор өзгерістер Армавирдің жақын маңдағы ауылдарын COAF бағдарламаларына қосылуға ынталандырды. COAF кластерлік тәсілмен жұмыс істей бастады, инфрақұрылымды жақсарту және бағдарламалар үшін жақын маңдағы ауылдарды біріктірді. 2006 жылы COAF Армавирдегі 18 ауылға дейін өсті, ұйымның қауымдық бағдарламаларын іске асырды, мектептердегі салауатты өмір салты сабақтарын, мектептен кейінгі үйірмелерді, психологиялық қолдауды, жастарды дамытуды, сондай-ақ COAF сарапшыларының бақылауымен кәсіби оқу курстарын ұсына бастады.
Өнеркәсіп
Облыс Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өніміне 4% үлес қосады. Облыстың өнеркәсіп саласы негізінен тағамдық өнімдерді өңдеу және алкогольді сусындарға негізделген. Вагаршапат қаласында Армения тарихындағы алғашқы қағаз фабрикасы орналасқан. 1780 жылы Ереван Католикосы Симеон I тек 6 жыл ғана жұмыс істеген Ечмиадзин қағаз фабрикасын құрды. Мецамор АЭС – Армавирдегі және бүкіл республикадағы ең ірі электр стансасы. 1969 жылы Мецамор қаласының жанында ашылып, Арменияда тұтынылатын электр энергиясының шамамен 40% -ын өндіреді. Армавир облысының аумағында орналасқан ежелгі Аргиштихинили қаласы шарап өндірісінің маңызды орталығы болған. Ежелгі қаланың бекінісінде шарап пен астық сақтауға арналған кең аумақтар археологтармен табылды. Армавирде өндірілетін шарап негізінен Арарат жазығының жүзімдіктерінен жасалады. 1928 жылы Вагаршапатта шарап, бренди және арақ шығаратын Ечмиадзин шарап комбинаты ашылды. 1942 жылы Ленугиде бренди мен шарапқа арналған MAP Winery ашылды. Ереван бренди компаниясының Армавир филиалы 1966 жылы ашылды. 1998 жылы Мердзаванда коньяк, шарап және арақ шығаратын Мердзаван коньяк фабрикасы ашылды. 2003 жылы Аревадашта Karas Winery (Tierras de Armenia) ашылды. 2004 жылы Норапатта Winar Winery (Брест шарап зауыты) ашылды. 2005 жылы Паракарда Parakar Wine Brandy House ашылды. 2008 жылы Айгешатта Армен Алко бренди шығаратын зауыты ашылды. 2008 жылы Аракста Voskeni Wines ашылды. 2009 жылы Аршалуйста шарап және брендиге арналған Arpenik Winery ашылды. 2010 жылы Лукашинде шарап және бренди шығаратын Alvan Alco Winery ашылды. 2014 жылы Айгешатта брендиге арналған Interalco Winery ашылды. Прошян коньяк фабрикасының Армавир ауылындағы филиалы Армавирде орналасқан. Кеңес жылдарында Ечмиадзин маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Мұнда әскери технологияны өндіретін 4 ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істеді. Бірақ, Кеңес Одағы құлағаннан кейін зауыттардың өнімділігі төмендеді. Қазіргі уақытта қаланың ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары 1966 жылы құрылған «Эчмиадзин аспап жасау фабрикасы», 1969 жылы құрылған «Э. П. Г. Эчмиадзин консервілеу зауыты», 1997 жылы құрылған «Эчмиадзин Кат» сүт зауыты, 2001 жылы құрылған «Сонимол» дәнді дақылдар зауыты және 2009 жылы құрылған «Экология В. К. Х.» биологиялық қалдықтарды жою зауыты болып табылады. Елордаға жақын орналасқан Паракар және Таиров ауылдарында көптеген шағын және орта кәсіпорындар, оның ішінде жиһаз жасау шеберханалары мен полимерлік материалдар өндірушілер орналасқан. Мұсалер ауылында полиэтилен өнімдерін шығаратын зауыт және қалың қағаз өнімдерін шығаратын зауыт бар. Мердзаван ауылында киім тігу фабрикасы бар.
Туризм
Облыста ЮНЕСКО-ның Әтхмиадзин соборы, Звартноц соборы, Сент-Грипсим шіркеуі, Сент-Гаян шіркеуі және Шогакат шіркеуі орналасқан. Бұл нысандар «Әтхмиадзин соборы мен шіркеулері және Звартноц археологиялық ескерткіші» деген атаумен біріктірілген. Армян ұлтының бүкіл әлемдегі рухани және діни орталығы болғанымен, облыстағы туристік қызметтер жеткілікті деңгейде дамымаған. 2015-2016 оқу жылының мәліметтері бойынша Армавирде 119 мектеп, сондай-ақ ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған 2 мектеп бар. 2015 жылдың соңына қарай облыстың мектептерінде 31 100 оқушы оқыды.
Спорт
Футбол - облыстағы ең танымал спорт түрі. 1965 және 2003 жылдар аралығында "Армавир" футбол клубы қаржылық қиындықтарға байланысты таратылмас бұрын, ішкі футбол жарыстарында Армавир қаласын өкілдік етті. Сол сияқты, "Вагаршапат" футбол клубы 1967 және 2005 жылдар аралығында таратылғанға дейін Эчмиадинді ұсынды. Армавирдің мерекелік стадионы Армениядағы үшінші үлкен футбол стадионы болып табылады. Вагаршапат қаласында да шағын сыйымдылығы бар футбол стадионы бар. Қазіргі уақытта Вагаршапат және Армавир қалаларында 2 футбол академиясы салынып жатыр. Вагаршапат футбол академиясының құрылысы 2017 жылдың қазан айында аяқталуға тиіс, ал Армавир футбол академиясы 2009 жылдың қазан айында дайын болады. Облыста дзюдо, муай тай, самбо және таэквондо сияқты жартылай жекпе-жек өнері де танымал. Вагаршапат қаласында жаңа спорт мектебі салынып жатыр, оның аяқталуы 2019 жылға жоспарланған. Вагаршапаттан оңтүстікке қарай 10 шақырым жерде орналасқан Ақналич ауылы Ара және Айтсемник атты ат спорты орталығымен әйгілі.