Кіріспе

Гегаркуник () – Арменияның облысы. Оның орталығы және ең ірі қаласы – Гавар. Гегаркуник облысы Арменияның шығыс бөлігінде, Әзірбайжанмен шектес орналасқан. Оған Арцвашен анклавы кіреді, ол Бірінші Таулы Қарабақ соғысынан бері Әзірбайжан басып алған. Гегаркуник облысы – Арменияның ең үлкен облысы. Дегенмен, оның аумағының шамамен 24%-ы немесе Севан көлімен жабылған, ол Оңтүстік Кавказдағы ең ірі көл және аймақтың маңызды туристік орталығы. Ереван-Севан-Дилижан республикалық тас жолы облыс аумағынан өтеді.

Этимологиясы мен символдары

Ерте армян тарихында Мовс Хоренаци Гегаркуник атауын армян ұлтының негізін қалаушы және легендарлы патриарх Хайқтың 5-ші буын ұрпағы Гегаммен байланыстырды. Гегам Сисақтың (Сиуния әулетінің негізін қалаушысы) және Харманың (Ара Әдемінің атасы) әкесі болды. Гегам таулары мен Гегам көлі (қазіргі Севан көлі) Гегамның құрметіне аталған. Гегаркуник аймағы Уэликуни/Уэликухимен байланысты, ол б.з.д. VIII ғасырда Урартудың басып алған жергілікті "патшалықтарының" бірі ретінде Урарту деректерінде кездеседі. Армян шағаласы – аймақтың символы. Ол 2011 жылғы 4 мамырда қабылданған Гегаркуник елтаңбасында Севан көлі мен оның түбегінің үстінен, Севан тауларымен қоршалған күйде бейнеленген. Елтаңбаның екі жағындағы бидай бастары провинцияның егіншілік сипатын көрсетеді, ал төменгі жағындағы ашық кітап аймақтың рухани және мәдени мұрасын білдіреді.

География

Гегаркуник провинциясы қазіргі Арменияның орталық бөлігінің шығысын қамтиды. 5 349 км² (Арменияның жалпы аумағының 18%) аумаққа ие болғандықтан, ол Армения провинциялары арасында жалпы ауданы бойынша бірінші орында тұрады. Гегаркуник провинциясы қазіргі Арменияның шығысында, Севан көлін айнала орналасқан. Армения ішінде ол солтүстікте Тавуш провинциясымен, батыста Котайк және Арарат провинцияларымен, оңтүстікте Вайоц Дзор провинциясымен шектеседі. Әзірбайжанның Дашкасан, Гадабай және Калбаджар аудандары провинцияның шығыс шекарасын құрайды. 1993 жылдан 2020 жылға дейін провинция мойындалмаған Арцах Республикасымен шекаралас болды, ол кезде Әзірбайжанның Калбаджар ауданы Арцахтың Шахумян провинциясы ретінде басқарылды. Гегаркуник провинциясындағы Арменияның Арцвашен анклавы қазіргі уақытта Әзербайжан бақылауында. Гегаркуник таулы ландшафтқа ие. Оның аумағын батыста Гегам таулары, оңтүстікте Варденис таулары, шығыста Севан таулары, солтүстік-шығыста Миапор таулары және провинцияның солтүстігінде Кенец таулары билейді. Таулардың биіктігі 2500-3500 метр аралығында. Гегаркуник пен Вайоц Дзорды 82 километрлік Варденис таулары бөліп тұрады, оның ең биік нүктесі – 3522 метр биіктіктегі Варденис тауы. Провинцияның ең биік нүктесі – Гегам тауларының Аждахақ тауы, оның биіктігі батыс бөлігінде 3597 метрді құрайды. Севан көлі провинцияның орталық бөлігін алып жатыр, теңіз деңгейінен 1900 метр биіктікте орналасқан және 1260 км² аумақты қамтиды (Гегаркуник аумағының шамамен 23,5%). Көл – Армения мен бүкіл Оңтүстік Кавказдағы ең ірі тұщы су қоймасы. Шамамен 32,92 миллиард м³ су көлемімен Севан бүкіл аймақ үшін маңызды экологиялық рөл атқарады. Гетик, Гаварегет және Масрик провинцияның негізгі өзендері болып табылады. Гегаркуник климаты қыста суық және қарлы, ал жазы жылы және ылғалды болып сипатталады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2000 метрден төмен 500-600 мм аралығында, ал таулы аймақтарда 1000 мм-ге дейін жете алады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, провинцияның қазіргі аумағы негізінен Ежелгі Арменияның Сюник провинциясының Гегаркуник және Сотк кантондарын, сондай-ақ Айрарат провинциясының Мазаз және Варажнуник кантондарының бөліктерін алып жатыр. 1930 жылдан 1995 жылға дейін қазіргі Гегаркуник Армения КСР-і ішінде 5 районға бөлінді: Севан районы, Камо районы, Красносельск районы, Мартуни районы және Варденис районы. 1995 жылғы аумақтық-әкімшілік реформасымен 5 район біріктіріліп, Гегаркуник провинциясы құрылды. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысынан кейін провинцияның Әзірбайжанмен шекарасының ұзындығы артты. 2021 жылдың 12 мамырынан бастап Әзербайжан әскерлері Гегаркуник провинциясына еніп, Кут және Верен Шоржа ауылдарының жанында бекініп, Армения мен Әзербайжан арасындағы шекаралық дағдарысты тудырды. 2021 жылдың 25 мамырында Гегаркуникте Әзербайжанның оғынан бір армян сарбазы қаза тапты, ал екі күннен кейін, 27 мамырда, Әзербайжан күштері Гегаркуникте Әзербайжанмен шекараға жақын инженерлік жұмыстар жүргізіп жатқан алты армян сарбазын тұтқындады. 2011 жылғы ресми санақ бойынша Гегаркуниктің халқы 235 075 адамды (119 180 ер адам және 115 895 әйел адам) құрады, бұл Армения халқының шамамен 7,8% құрайды. Халқының саны 230 548 адамды құрады, оның 58 185 немесе 25,24% қалалық, Камо (31 234) және Севан (26 951) қалаларында, ал 172 363 немесе 74,76% ауылдық, Варденис (31 282), Камо (30 555), Красносельск (16 428), Мартуни (75 866) және Севан (18 232) аудандарында тұрады. Қала тұрғындарының саны 71 423 (30,4%) және ауыл тұрғындарының саны 163 652 (69,6%) құрайды. Провинцияда 5 қалалық және 87 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – 20 765 тұрғыны бар Гавар провинциясының орталығы. Басқа қалалық орталықтар – Севан, Мартуни, Варденис және Чамбарак. 9 880 халқы бар Варденик ауылы – Гегаркуниктің ең ірі ауылдық муниципалитеті. Варденик сондай-ақ Армениядағы ең ірі ауылдық қауымдастық болып табылады.

Мәдениет

Облыстың қалалық елді мекендерінде мәдениет сарайлары мен көптеген қоғамдық кітапханалар бар. Севан ботаникалық бағының негізінде Севан қаласында геологиялық мұражай қызмет етеді. Гаварда тарих мұражайы мен драма театры бар. Гавар асханасы шығыс асханасы элементтерімен тығыз байланысты, түрлі дәмдеуіштер, көкөністер, балық және жемістердің алуан түрлі үйлесімдерімен ерекшеленеді. Қаланың белгілі тәттілерінің бірі – Киавар баклавасы, ол жұқа фило қамырынан жасалған көп қабатты бәліш, ішіне жаңғақ пен қант салынып, ыстық бал құйылады. Армения президентінің жазғы резиденциясы Севан түбегінде орналасқан.

Көлік

Облыс М4, М10 және М14 тас жолдары арқылы Арменияның басқа аймақтарымен байланысқан. Мартуни және Варденис қалаларынан өтетін М11 тас жолы облысты Таулы Қарабақ Республикасының Карвачар қаласымен байланыстырады. Армения мен Таулы Қарабақты байланыстыратын екінші тас жол – Варденис-Мартакерт тас жолы 2017 жылдың қыркүйек айында ашылды. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы нәтижесінде тас жолдың бір бөлігі Әзірбайжанның бақылауына өтті және қазір армяндар оны пайдалана алмайды. Севанда Ереванмен теміржол арқылы байланыстыратын теміржол стансасы бар. Облыстың орталығы Гаварда совет заманынан бері қаланың солтүстігінде әуежай бар.

Ауыл шаруашылығы

Гегаркуник облысының экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына, оның ішінде егіншілік пен мал шаруашылығына бағытталған. Арменияның жылдық жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің 18%-ы осы облыстың үлесіне тиеді. Облыстың жалпы аумағының шамамен 65%-ы (3487 км²) егіс жерлерді құрайды, оның 27,3%-ы (951,5 км²) жыртылған. Гегаркуниктегі 60 мыңға жуық шаруа қожалығы жеке секторда қызмет етеді. Басты егістер – картоп және астық дақылдары. Балық аулау және балық шаруашылығы да облыста кең таралған. Соңғы жылдары ара шаруашылығы айтарлықтай дамыды.

Өнеркәсіп

Жалпы алғанда, Гегаркуник облысының өнеркәсіптік көрсеткіші төмен, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың саны шектеулі. Қазіргі уақытта облыстың Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өніміне үлесі тек 2% құрайды. Вардениске жақын орналасқан Сотк алтын кенішінде Армениядағы ең ірі алтын кен орындарының бірі бар. Кеніштің иесі және операторы – "GeoProMining Gold" компаниясы. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысынан кейін кеніштің жартысы Әзірбайжанның бақылауына көшті. Варденис қаласында 2000 жылы құрылған "Samelon Vardenis Sea Buckthorn Processing Plant" алкогольді және газдалған сусындарды өндіретін зауыты орналасқан. Бұдан өзге, қалада сүт өнімдерін шығаратын "Gnel Khachatryan" зауыты, сондай-ақ көптеген шағын жиһаз жасау кәсіпорындары бар. Севан қаласында 2007 жылы құрылған "Lihnitis Sevan Brewery" пиво зауыты орналасқан, ол "Kellers" таңбасымен әртүрлі лагер сыраларын шығарады. Сонымен қатар, 1947 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Севан нан және нан пісіру фабрикасы, ал 2003 жылы құрылған Севан қант зауыты да осы қалада орналасқан. "Yerknain Manana" кондитерлік және "Tuff Granite" тау-кен зауыттары да Севан қаласында орналасқан. Гаварда 1948 жылдан бері "Gavar Furniture Factory" жиһаз фабрикасы, 1953 жылы құрылған "Sevan Mineral Water Plant" минералды су зауыты (2015 жылы қайта ашылды), 2002 жылы құрылған "Aquatic LLC" балық шаруашылығымен айналысатын компания, 2006 жылы құрылған "Kirakosyan" жиһаз фабрикасы, "Shushan Production Cooperative" газдалған сусындарды өндіретін кооперативі, Мартуни ауылында "Artsrun and Sons" сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорны және Верен Геташенде "Atast Food" азық-түлік фабрикасы орналасқан. Чамбаракта "Chambarak Cheese Factory" ірімшік зауыты және "La Mar Stone Mining" тас кенін өндіретін зауыты бар. Мартуниде 1995 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан "Arev 1" нан фабрикасы және 1998 жылдан бері қызмет ететін "Golden Lens" кофе өңдеу зауыты орналасқан. Кармиргю ауылы 1958 жылы құрылған "Yengoyan" кілем фабрикасының орны (1996 жылы жекешелендірілген). "Arax 2 Production Cooperative" сүт өнімдерін өндіретін кооперативі 1996 жылдан бері Акунк ауылында жұмыс істеп келеді. "Tarzu Levon" газдалған сусындар зауыты 1999 жылдан бері Дзовазард ауылында қызмет етеді. Өндірістік жабдықтарды шығаратын "AMA Compressor LLC" 2003 жылдан бері Гагарин ауылында, ал "Sahakyan LLC" интеллектуалды жүйелерді өндіретін кәсіпорны 2012 жылдан бері Ддмашен ауылында жұмыс істейді.

Туризм

Гегаркуник облысында туристік қызметтер маусымдық сипатта болады. Севан, Чамбарак және Мартуни қалалары мен олардың төңірегіндегі жағажайлар көптеген қонақүйлер мен демалыс орындарымен жергілікті тұрғындар мен шетелдік туристер үшін маңызды жазғы демалыс орны болып табылады. Аймақтың мәдени мұрасы мен табиғи ескерткіштері де туристерді қызықтырады. Соңғы он жылда Севан көлінің жағалауында көптеген жаңа қонақүйлер мен шипажайлар ашылды, оның ішінде Харснакар қонақ үйі мен су паркі, Best Western Bohemian Resort Sevan, Akhtamar Sevan қонақ үйі, Цапатахтағы Tufenkian Avan Marag қонақ үйі, Цовагиухқа жақын орналасқан Blue Sevan демалыс үйі, Maria Resort Sevan және Lavanda City коттедждері. 2011 жылдың ақпан айында қаланың солтүстігінде, «Маштоцнер» деп аталатын аймақта, Цовагиух ауылына қарайтын бағытта Севан канаты ашылды. Оның ұзындығы 1130 метрді құрайды. Облыстың көптеген ормандық аумақтары Арменияның қорғалатын аймақтары тізіміне енген, олардың ішінде Севан ұлттық паркі, Гетик қорығы және Севан тауларындағы Жүніс ормандары қорығы бар. Севан ботаникалық бағы да экотуризмді ұнататындар үшін маңызды орын болып табылады.

Спорт

Аймақтың қысқа ғана жаз мезгілінде Севан және жақын маңдағы жағажайлар танымал демалыс орнына айналады. Көптеген кәсіби және әуесқой спортшылар жағажай футболы, жағажай волейболы және желкен спорты сияқты сүйікті спорт түрлерін ойнау үшін бұл аймаққа келеді. 1990-шы жылдары "Ахтамар Севан" және "Лернагорц Варденис" футбол командалары провинцияны ішкі жарыстарда өкілдік етті. "Алашкерт" ФК 1990-2000 жылдар аралығында Ереванға көшірілгенге дейін Мартуни қаласынан өнер көрсетті. Севан, Мартуни, Варденис және Лчашен ауылында шағын көрермен орындары бар футбол стадиондары бар.