Кіріспе
Армения провинциясы: Котайк () – Арменияның провинциясы (облысы). Ол елдің орталық бөлігінде орналасқан. Оның астанасы – Грацдан, ал ең ірі қаласы – Абовян. Ол Ежелгі Арменияның тарихи Айрарат провинциясының Котайк кантонымен аталған. Котайк солтүстік-батыста Лори облысымен, солтүстікте Тавуш облысымен, солтүстікте Гегаркуник облысымен, оңтүстік-батыста Арагацотн облысымен, оңтүстік-батыста Арарат облысымен және батыста Ереван қаласымен шектеседі. Котайк – Арменияның шетел мемлекеттерімен шекарасы жоқ жалғыз облысы. Облыста Арменияның көптеген ежелгі ескерткіштері мен туристік тартымды орындары бар, соның ішінде бірінші ғасырға жататын Гарни ғибадатханасы, ортағасырлық Бжни бекінісі, он бірінші ғасырғы Кехарис монастыры және он үшінші ғасырғы Гегард монастыры. Котайк сонымен қатар танымал қысқы спорт курорты, Цахкадзор шипажайы және Агверан тау курортына да мекенжай.
Kotayk (, ), is a province (marz) of Armenia. It is located at the central part of the country. Its capital is Hrazdan and the largest city is Abovyan. It is named after the Kotayk canton of the historic Ayrarat province of Ancient Armenia. Kotayk is bordered by Lori Province from the northwest, Tavush Province from the north, Gegharkunik Province from the north, Aragatsotn Province from the southwest, and Ararat Province from the southwest and the capital Yerevan from the west. Kotayk is the only province in Armenia that has no borders with foreign countries. The province is home to many ancient landmarks and tourist attractions in Armenia including the 1st century Temple of Garni, the medieval Bjni Fortress, 11th century Kecharis Monastery and the 13th century monastery of Geghard. Kotayk is also home to the popular winter sports resort and the spa town of Tsaghkadzor and the mountain resort of Aghveran.
Этимологиясы мен символы
Котайк облысы ежелгі Арменияның тарихи Айрарат облысының тарихи Котайк кантонының атымен аталады, оны тікелей Арсакид патшалық әулеті басқарған. Котайк армян аймағы ретінде Птолемей алғаш рет Котакен деп атаған. Мовсес Хоренацидің айтуынша, Котайк атауы Кутис деп аталатын жақын маңдағы ежелгі елді мекеннен шыққан. Котайк символы – облыстың гербінде бейнеленген Гегард арыстаны, екі жағынан армян жүзімімен қоршалған Кехарис монастырының дәстүрлі армян күн сағатында тұр. Гегард арыстанының декоративтік мүсіні 1958 жылы Котайк тауларының арасында, 4 ғасырлық Гегард монастырына бара жатқан жолда орнатылды. Ол монастырь қабырғаларына қашалған декоративтік арыстандардан алынған. 1 ғасырлық Гарни ғибадатханасы да Котайк гербінде бейнеленген.
География
Қазіргі Арменияның орталық бөлігінде орналасқан Котайк облысы (Арменияның жалпы аумағының 7% құрайды). Ол шығыстан Гегаркуник облысымен, солтүстік-шығыстан Тавуш облысымен, солтүстіктен Лори облысымен, батыстан Арагацотн облысымен, оңтүстіктен Арарат облысымен және оңтүстік-батыстан Ереван қаласымен шектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, облыстың қазіргі аумағы негізінен Ежелгі Арменияның Айрарат облысының Арагацотн, Котайк, Варажнуник және Мазаз уездерінің бөліктерін алып жатыр. Котайк Арарат жазығының солтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Граздан және Азат өзендері аралығында орналасқан Котайк жазығының биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Оған солтүстік-шығыстан Аждахақ, Хатис және Гутанасар таулары кіретін Гегам таулары басым. Облыс солтүстікте Памбак тауларына, батыста Цагкуняц тауларына, ал оңтүстік-батыста Воджаберд тауларына жақын орналасқан. Гегам жанартауларының әсерінен Котайк жері лава мен туфпен жабылған. Граздан, Гетар және Азат – облыстың үш ірі өзені. Ақна көлі – облыстағы жалғыз көл, ол теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Облыстың климаты әртүрлі. Оңтүстігінде құрғақ және жартылай құрғақ, ал орталық және солтүстік бөліктерінде қарлы климат басым. Жылдық жауын-шашын мөлшері құрғақ аймақтарда аз, ал облыстың орталық және солтүстік бөлігіндегі биік жерлерде 400-ден бастап миллиметрге дейін жетеді.
Тарих
Бұл аймақ туралы ең алғашқы жазбалар біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларына дейін барып жетеді. Птолемейдің сөзіне сүйенсек, Котайк Арменияның Аршакид патшаларымен тікелей басқарылды. Дегенмен, 4-5 ғасырларда осы аумақтар Аршакид патшаларының аң аулау алқабы ретінде пайдаланған орман және жерлерді басқарған Варажнуни әулетіне берілді. Кейін, 5-7 ғасырларда аймақ парсы билігінде Камсаракан және Аматуни әулеттеріне иелік етті. 7-9 ғасырларда Армения араб-исламдық шапқындарынан зардап шекті. 9 ғасырдың соңында аймақ жаңа құрылған Арменияның Багратид мемлекетінің құрамына кірді. 11-15 ғасырларда аймақ Сәлжұқтар, моңғолдар, Ақ Қойлы және Қара Қойлы шабуылдарына ұшырады. 16 ғасырдың басында қазіргі Котайк аумағы Сафави Персиясының Ериван Беглербегілігінің құрамына енді. 18 ғасырдың бірінші жартысында аймақ Афшарид әулетінің, содан кейін Қажар әулетінің билігіндегі Ериван хандығының бөлігі болды. 1827-1828 жылдарға дейін парсы билігінде қалды, 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде Шығыс Армения Ресей империясына өткізілді және Түркіменчай шартына қол қойылды. Ресей империясы құлағаннан кейін және Сардарабад, Абаран және Ғаракилиса шайқастарында түріктерге қарсы жеңіске жеткеннен соң, 1918 жылдың мамырында аймақ тәуелсіз Арменияның құрамына кірді. Екі жылдық қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін, Армения 1920 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағының құрамына енді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Котайк кеңестік билік кезінде айтарлықтай өсім мен дамуға куә болды. Аймақта көптеген жаңа қалалық елді мекендер мен өнеркәсіптік орталықтар құрылды, оның ішінде Бюрегхаван (1945), Шаренцаван (1947), Нор Хачн (1953), Храздан (1959) және Абовян (1963) қалалары. Осылайша Котайк Армян КСР-інің маңызды өнеркәсіптік аймағына айналды. 1930-1995 жылдар аралығында қазіргі Котайк 3 ауданға бөлінді: Котайк ауданы, Найри ауданы және Храздан ауданы. 1995 жылғы аумақтық әкімшілік реформасының нәтижесінде 3 аудан біріктіріліп, Котайк облысы құрылды.
Халық саны
1989 жылғы Кеңес санағына сәйкес, Котайк облысы (1930–1995 жылдары Котайк, Найри және Граздан аудандарының құрамында болған) 301 737 адамды құрады. Оның 153 410 немесе 50,84%-ы қалалық халқы болды, олар Абовян (58 671), Граздан (60 839) және Шаранцаван (33 900) қалаларында орналасқан, ал 148 327 немесе 49,16%-ы ауылдық халқы болды, олар Котайк (63 099), Найри (56 325) және Граздан (28 903) аудандарына таратылған. 2011 жылғы ресми санақ бойынша, Котайк облысының халқы 254 397 адамды (123 524 ер және 130 873 әйел) құрайды, бұл Армения халқының шамамен 8,4%-ын білдіреді. Қалалық халқы 137 481 (54%) және ауылдық халқы 116 916 (46%) адамды құрайды. Облыста 7 қалалық және 60 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – 43 495 тұрғыны бар Абовян қаласы. Басқа қалалық орталықтар – Граздан, Шаранцаван, Егвард, Бюрегхаван, Нор Хачн және Цагкадзор. 7 198 тұрғыны бар Жәрвеж ауылы – Котайк облысының ең ірі ауылдық муниципалитеті.
Этностық топтар мен дін
Котайк облысының көпшілігі Армян Апостольдық шіркеуіне жататын этникалық армяндар. Шіркеуді басқаратын орган – Котайк епархиясы, оның басшысы – архиепископ Аракел Карамян. Сагкадзордағы Кечарис монастыры епархияның орталығы болып табылады. Дегенмен, Зовуни, Бжни, Гетамей және Дзорахбюр елді мекендерінде аз санды язиди қауымдастықтары бар. Зовуни мен Алапарда көптеген орыс молокандары қоныстанған. Ханкаванның көп бөлігі гректерден тұрады, ал Арзни ауылының басым бөлігі ассириялықтар. Абовян мен Бюрегхаванда орыс молокандары, язидтер, күрдтер, ассириялықтар және гректердің шағын қауымдастықтары да кездеседі.
Мәдениет
Граздан драма театры 1953 жылы құрылған. Армения Ұлттық галереясының Граздан филиалы және Граздан геологиялық мұражайы облыстағы маңызды мәдени орталықтардың қатарында. Котайк қалалық орталықтарында өздерінің мәдени орталықтары мен қоғамдық кітапханалары бар. Цахкадзордағы Орбели ағайындыларының үй-музейі армян ғалымдары Рубен, Левон және Иосиф Орбелиге арналған. Егвард қаласында классикалық антикалық және орта ғасырлық кезеңге жататын бірнеше тарихи ескерткіштер бар, оның ішінде б.з.д. 2 мыңжылдыққа жататын "Сегенасар" ежелгі қонысы, 12 ғасырға жататын 30-дан астам хачкарлармен қоршалған 4 ғасырлық шіркеудің қиратылыстары, 5-6 ғасырлардағы Катоғике шіркеуінің қиратылыстары және 1301 жылғы Қасиетті Ана шіркеуі жақсы сақталған күйде.
Көлік
М4 тас жолы облысты Арменияның қалған бөлігімен байланыстырады. Жергілікті қалалық және ауылдық елді мекендер жақсы дамыған жол желісі арқылы бір-бірімен байланысқан. Астанаға өте жақын болғандықтан, Котайк қалалары күн бойы жүзеге асырылатын шағын автобустар арқылы астанамен үнемі байланыста болады.
Ауыл шаруашылығы
Котайк – Арменияның жылдық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 6% құрайтын маңызды орталығы, сондай-ақ мал шаруашылығы дамыған аймақ. Облыстың жалпы аумағының шамамен 74% (1,546,4 км²) егіс жері, оның ішінде 24,4% (378 км²) жыртылған. Котайктағы 36 125 шаруа қожалығы жеке сектор немесе кооперативтер арқылы қызмет етеді. Облыстың ауыл шаруашылығы өнімдерінің үлесі: 40% мал шаруашылығы, 40% темекі өңдеу, 10% жемістер, 8% көкөністер, ал қалған 28% – дәнді және құрғақ дәнді дақылдар сияқты басқа өнімдер. Бау-шабақтарда негізінен жүзім, әбзел, шабтал және алма өсіріледі. Егіс жерлерінің шамамен 40% суарылады, негізінен Канакер су электр станциясының каналы және Севан-Граздан каскадының Котайк каналы арқылы. Котайк Армениядағы ең ірі 3 құс фермасына ие, олардың ішінде Лусакерт (Нор Гегиде), Арзни және Гетамеж фермалары бар.
Өнеркәсіп
Котайк Совет кезеңінде маңызды өнеркәсіптік орталық болды. Бюрегхаван, Шарантсаван, Нор-Хахн, Граздан және Абовян қалалары 1940-1960 жылдар аралығында Армения КСР-нің өнеркәсіптік қуатын арттыру мақсатымен КСРО үкіметімен құрылған. Алайда, Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, әсіресе 21-ші ғасырдың бірінші онжылдығында көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар жаңадан құрылды. Қазіргі уақытта провинция Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өніміне 13,5% үлес қосады. Азық-түлік өңдеу, алкогольді сусындар және құрылыс материалдарын өндіру – провинцияның басты салалары. Граздан – Котайқтың ең өнеркәсіптік дамыған қаласы. 1959 жылы ашылған Граздан су электр станциясы, 1966 жылы ашылған Граздан жылу электр станциясы және 1970 жылы ашылған Граздан цемент зауыты Армениядағы ірі зауыттардың қатарында. Qualitech Machinery машина жасау зауыты 1999 жылы құрылған. Қалада 2009 жылы құрылған Hidro Storm металл-пластик өндіріс кәсіпорны, сондай-ақ Аржермек және Хакобян құрылыс материалдарын өндіретін кәсіпорындар да бар. Шарантсаван – Котайқтағы тағы бір маңызды өнеркәсіптік орталық. Қалада Дзулакентрон металл құю зауыты (1962 жылы құрылған), Шарантсаван дәлдікті құрал жасау зауыты (1964 жылы құрылған), Хорда гидротурбиналар өндіріс кәсіпорны (2006 жылы құрылған), Бжни және Ной минералды су зауыты (2010 жылы құрылған) және Лубава Армения қауіпсіздік құралдарын өндіру кәсіпорны (2014 жылы құрылған) сияқты түрлі салаларды қамтитын көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар бар. Еггвардта көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан, оның ішінде 1966 жылы құрылған Еггвард шарап-бренди зауыты, 1986 жылы құрылған Найришин құрылыс материалдары зауыты, 1987 жылы құрылған спорт аяқ киім зауыты, 1991 жылы құрылған ашытқы зауыты, 1993 жылы құрылған Еггвард біріктірілген жем зауыты, 2003 жылы құрылған Semur & Co металл және металл өнімдерін өндіру зауыты және 2005 жылы құрылған Шахназарян шарап-бренди үйі. 2016 жылы "Армоил" мұнай компаниясы Еггвардта мұнай өңдеу зауытын салды. Қалада сондай-ақ әскери өнімдерге мамандандырылған "65 әскери зауыты" орналасқан. Бюрегхаван Совет кезеңінен бері маңызды өнеркәсіптік орталық болып табылады. Қаланың ірі кәсіпорындары Совет дәуірінде ашылды, оның ішінде 1925 жылы Арзнийде құрылып, 1974 жылы Бюрегхаванға көшірілген Арзни тобының минералды су зауыты, 1947 жылы құрылған шыны өндірісімен айналысатын Glass World кәсіпорны, 1971 жылы құрылған Алмакар тас өңдеу кәсіпорны және 1973 жылы құрылған Sunenergashin темірбетон бағаналарын өндіруші кәсіпорны бар. 1990 жылдары "Бюрег Алко" шарап, бренди және арақ өндіретін зауыты (1996 жылы құрылған) және "Варат" тас ұсақтау зауыты (1997 жылы құрылған) ашылды. Абовянда қаланың оңтүстігінде орналасқан өнеркәсіптік аудан бар. Мұнда 1963 жылдан бері құрылыс материалдарын өндіретін Суарди Армения зауыты, 1970 жылдан бері Самкон бренди зауыты (1998 жылы жекешелендірілген), 1974 жылы құрылған атақты Котайк сыра зауыты, 2001 жылдан бері полимер өнімдерін өндіретін Поли Серв зауыты, 2011 жылдан бері шарап, бренди, сыра және консервіленген тағамдар өндіретін Женеван шарап зауыты және 2015 жылдан бері асфальт пен бетон өндірісімен айналысатын Italasphalt LLC орналасқан. Басқа да ірі кәсіпорындардың қатарында 1988 жылдан бері сүт өнімдері мен тәттілер шығаратын Тамара фабрикасы, 1995 жылдан бері ет өнімдері мен чипстер шығаратын Лумма фабрикасы, 1996 жылдан бері құрылыс материалдарын шығаратын Армстоун зауыты, 2003 жылдан бері консервіленген тағамдар мен сусындар шығаратын Сипан зауыты және 2007 жылдан бері дайын тағамдар шығаратын Тамара Фуд бар. Нор-Хахн алмаз кесу зауыттарымен танымал, оның ішінде 1958 жылы құрылған Шогакан зауыты, 1994 жылы құрылған Андраник зауыты, 2000 жылы құрылған Аревакан зауыты және 2001 жылы құрылған Агат зауыты бар. Ереванның шығыс жаққа орналасқан Жревеж ауылында көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан, оның ішінде 1995 жылдан бері Арега консервілер фабрикасы, 1999 жылдан бері Гарни кристалл су өндірушілері, 2006 жылдан бері Жревеж ет фабрикасы, 2008 жылдан бері пластик өнімдерін өндіретін "Жавале" фабрикасы және 2017 жылдан бері Т Pharma фармацевтикалық зауыты. Балаховит ауылында да бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан, оның ішінде 1989 жылдан бері Аргишты механикалық кәсіпорны, 1989 жылдан бері шыны ыдыстар өндіретін Саранист зауыты және 2007 жылдан бері бетон өндіретін Филишин ЖШС. Котайк ауылдарында орналасқан басқа да ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар: 1991 жылы Зовк қаласында құрылған Чанах сүт зауыты, 2003 жылы Арамста құрылған Гланж Алко коньяк пен шарап зауыты, Арамста консервіленген тағамдар өндіретін Никола Интернешнл Армения (2003 жылдан бері), 1996 жылы Птгниде құрылған Ptghni Gold шарап зауыты, 1995 жылы Арзнийде құрылған Bacon ет өнімдері зауыты, 2003 жылы Акункта құрылған Multi Aquamarine тау суы өндірушісі, 2012 жылдан бері Бжниде тау суы өндіретін Aquastone, 2010 жылдан бері Верин Птгниде водка мен кальвадос өндіретін Rukar Group, 2013 жылдан бері Дзорагбюрде шарап өндіретін Helias Vineyards және 2014 жылы Акункта құрылған Pacific Home тау суы өндірушісі.
Білім
Граздан қаласында Граздан гуманитарлық университеті орналасқан. Жеке секторға тиесілі университетте 3 факультет бар: құқық, педагогика және экономика. Абовян қаласында 2 ірі ғылыми мекеме мен ғылыми-зерттеу орталығы орналасқан: Республикалық туберкулез ауруханасы және Армения Ұлттық ғылым академиясының Биологиялық микробтар институты. Арменак Ханперянц атындағы әскери авиация университеті Нор-Хахн қаласының жанында орналасқан. 2015-2016 оқу жылының мәліметтері бойынша, Котайк облысында 103 мемлекеттік мектеп және 1 жеке меншік мектеп бар. Мемлекеттік балабақшалардың саны 54-ке жетеді.
Спорт
Котайк облысында футбол, баскетбол және басқа да олимпиадалық спорт түрлері, соның ішінде ауыр атлетика мен күрес танымал. 1955 жылы құрылған «Котайк» футбол клубы – Арменияның ең көне футбол клубтарының бірі. Елдегі көптеген басқа футбол командалары сияқты, клуб қаржылық дағдарысқа байланысты 2005 жылдан бері Армения футбол лигасынан және кәсіби футболдан шығуға мәжбүр болды. Абовян қаласының «Король Делюкс» ФК қысқа ғана өмір сүріп, 2012–13 жылдарғы Армения бірінші лигасының бір маусымында ойнады. Котайк облысының басқа да таратылған футбол командалары: «FC Moush Charentsavan», «Hachn FC», «FC Shinarar Hrazdan», «FC Yeghvard», «FC Dinamo Yeghvard» және «FC Moush Kasagh». Абовян қалалық стадионы – облыстың ең ірі спорттық нысаны. Храздан, Нор-Хахн, Шаранцаван және Касаг қалаларында да шағын сыйымдылығы бар стадиондар бар. Цагкадзор қаласы жалпы спорт, әсіресе қысқы спорттың маңызды орталығы болып табылады. Онда үлкен спорт кешені және шаңғы курорты бар. «Зепюр» футбол оқу лагері Котайк облысының солтүстігіндегі Пюник ауылында орналасқан. «FC Ararat Yerevan» клубына тиесілі «Дзорахбюр» оқу орталығы да Котайкта, Дзорахбюр ауылында орналасқан.
Белгілі жергілікті тұрғындар
Григор Магистрос (990–1058), армян ғалымы және тіл білімі маманы. Леон Орбели (1882–1958), армян физиологы. Дживан Гаспарян, әйгілі армян музыканты. Армен Назарян, армян дзюдошысы. Ванес Мартиросян, армян-американдық кәсіпқой боксшы. Масис Восканян, армян футболшысы.