Кіріспе

Мұздықтардың әрекетінен пайда болған қиыршық тас жиынтығы – геологиялық құбылыс.

Морена – қазіргі және бұрын мұздықтар болған аймақтарда кездесетін, мұздық немесе мұздық қабатымен бірге тасымалданған, кейде мұздық тилі деп аталатын, біртекті емес қиыршық тас (реголит және тау жыныстары) жиынтығы. Ол ішінара дөңгелектенген, көлемдері алып тастардан (мұндай жағдайда оны көбінесе тас балшық деп атайды) шағыл мен құмға дейін жететін бөлшектерден және кейде мұздық ұны деп аталатын ұсақ ұнтақты балшық материалдан тұрады. Бүйірлік мореналар – мұз ағынының қабырғасында қалыптасады, ал терминалдық мореналар – мұздықтың ең жоғары шегін көрсететін, оның етегінде пайда болады. Моренаның басқа түрлеріне – жерлік мореналар (тегіс немесе бейретсіз жер бедерінде жамылғылар түзететін қиыршық тас жамылғысы) және медиалдық мореналар (екі мұздықтың қосылған жерінде қалыптасатын мореналар) жатады.

Этимология

Морена сөзі француз тілінен келген, французша жазылуы mɔ.ʁɛn. Бұл сөз, өз кезегінде, савой итальян тіліндегі morena ("жер үйіндісі") сөзінен туындаған. Morena сөзі провансаль тіліндегі morre ("мұрын") сөзінен шыққан, ал ол латын тіліндегі *murrum ("дөңгелек зат") сөзінен дамыған. Бұл терминды геология ғылымына 1779 жылы Хорас Бенедикт де Соссюр енгізген.

Сипаттамалары

Мореналар – негізінен мұздық мұздан шөгіндірлген мұздық қиыршықтарынан тұратын жер бедері нысандары. Мореналар мұздықтың бетінде немесе мұздық еріген жерде үйінділер немесе қабаттар түрінде кездесуі мүмкін.

Құрылу

Мореналар шөгінділердің сипаттамасына, мұздың динамикасына және моренаның қалыптасқан мұздықтың орналасуына байланысты түрлі процестер арқылы пайда болуы мүмкін. Моренаны қалыптастыру процестерін шартты түрде пассивті және белсенді деп бөлуге болады. Пассивті процестерге хаотикалық супраглациалдық шөгінділерді ландшафтқа аз өңдеумен орналастыру жатады, нәтижесінде көлбеу мореналар қалыптасады. Бұл мореналар мұз бетінен алынған супраглациалдық шөгінділерден тұрады. Морена мұз шетінен ағатын мұздық өзендерінен құм мен қиыршық тас жиналуы арқылы да пайда болуы мүмкін. Бұл жаға тәрізді шөгінділер бірігіп, мұз шетін көрсететін ұзын мореналық қабырғаны құрауы мүмкін. Бірнеше процесс бірігіп бір моренаны құрып, қайта өңдеуі мүмкін, ал көптеген мореналар процестердің үздіксіздігін көрсетеді. Мореналарды қайта өңдеу, Чилидің оңтүстігіндегідей, алтынның алқаптық кен орындарының пайда болуына алып келуі мүмкін.

Морэналардың түрлері

Мореналар шығу тегі, мұздыққа немесе бұрынғы мұздыққа қатысты орналасуы, немесе пішіні бойынша жіктелуі мүмкін.

Жақсы мореналар

Жанама мореналар – мұздықтың шеттерімен қатар орналасқан қиыршық тас пен топырақ жиынтығының параллель тізбектері. Бұл бекемделмеген материал мұздықтың үстіне аңғар қабырғаларының тоңудан ыдырауы немесе аңғарға құятын салалы өзендер арқылы түсуі мүмкін, сондай-ақ мұздықтың астындағы материалдар мұз бетіне жетіп, еріп, мұздық шебіне жеткізілуі де мүмкін. Жанама мореналар аңғар еденінен биіктеп өрлеуі мүмкін, ұзындығы шамалы болуы мүмкін, және мұздық шебіне жақын жерде (80 градусқа дейін) одан алыс жерлерге қарағанда (әдетте 29-36 градус еңіспен) тік болады.

Роген мореналары

Роген мореналары немесе қабырғалы мореналар – мұз қабатындағы мұз ағынына перпендикуляр қабырғалар тізбегін құрайтын базальды мореналардың бір түрі. Қабырғалар арасындағы шұңқырлар кейде сумен толады, сондықтан Роген мореналары әуе суретінде жолбарыс жолақтарына ұқсайды. Роген мореналары Швецияның Херьедален аймағындағы Роген көлінің атымен аталады, ол осы жер белімінің түпкі нүктесі болып табылады.

Геер моренасы

Роген мореналарымен тығыз байланысты де Гир мореналары – мұз ағынына перпендикуляр бағытта созылған, биіктігі 5 метрге дейін, ені 10–50 метр болатын шұңқырлы төбелер. Олар көбінесе жазық жерлерде үлкен топтарда кездеседі. Бұл мореналар 1889 жылы алғаш рет сипаттаған Жерар де Гирдің есімімен аталып, мұз қабатының астындағы жарықтардың нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін.

Соңғы немесе соңғы мореналар

Соңғы мореналар немесе терминалды мореналар – мұздықтың тұмсығында немесе соңында жинақталған, бірікпеген шөкімдердің тізбегі. Олар көбінесе мұздықтың ұшының пішінін көрсетеді. Мұздықтар конвейерлік лента сияқты жұмыс істейді, қалдықтарды мұздықтың жоғарғы бөлігінен төменге дейін тасымалдайды, онда олар соңғы мореналарда жиналады. Соңғы моренаның мөлшері мен пішіні мұздықтың кеңеюіне, қысқаруына немесе тепе-теңдікте болуына байланысты айқындалады. Мұздықтың ұшы бір орында неғұрлым ұзақ тұрса, моренада соғұрлым көп қалдық жиналады. Соңғы мореналардың екі түрі бар: терминалды және рецессиялық. Терминалды мореналар мұздықтың ең жоғары жеткен деңгейін көрсетеді. Рецессиялық мореналар – мұздық шегіну кезінде тоқтап тұрғанда қалған кішкентай тізбектер. Мұздық шегінгеннен кейін, соңғы морена мұздықтан кейінгі эрозиядан жойылуы мүмкін.

Рецессиялық морена

Рецессиялық мореналар көбінесе терминал моренаның артындағы аңғарды көлденең баурайлар тізбегімен кесіп өтетіндей болып байқалады. Олар арасында орналасқан жанама мореналарға перпендикуляр түзіледі және мұздық қалдырған бірікпеген шөкімдерден құралған. Олар мұздықтың шегінуі кезіндегі уақытша тоқтауларда пайда болады.

Арктикалық мореналар

Мұздықтағы мәңгілік тоң қабаттарында жылжып келе жатқан мұздық алдынан қалың қатып қалған шөгінділерді жоғары итеруі мүмкін. Осының нәтижесінде арктикалық итеру моренасы қалыптасады.

Ортаңғы морена

Ортаңғы морена – аңғардың төбесімен бойлық созылатын мореналық қырат. Ол екі мұздық қосылғанда, жақын орналасқан аңғар беткейлеріндегі шөгінділер бірігіп, кеңейген мұздықтың үстімен тасымалданатын кезде пайда болады. Мұздық еріп немесе шегінген кезде, шөгінділер жиналып, аңғардың ортасынан өтетін қырат құрайды. Юкон аймағындағы Клуан ұлттық паркіндегі Каскаульш мұздығының ортаңғы моренасының ені 1 км-ге жетеді.

Мұз үстіндегі мореналар

Мұз үстіндегі мореналар мұздық мұзының үстіне жиналған сынықтар мен шөкімдердің нәтижесінде пайда болады. Бұл сынықтар мұздың абразиялық аймақта бетке қарай жылжуынан, беткі мұздың еруінен немесе аңғардың беткейлерінен мұздыққа құлайтын сынықтардан жиналуы мүмкін.

Тақырыбы:

Киіз тақта мореналары, сондай-ақ кіші немесе толқынды мореналар деп аталады, мұздықтардың әрекетінен пайда болатын төмен амплитудалы геоморфтық нысандар. Олар төменгі рельефті қырқалардан тұрады, биіктігі шамалы және арақашықтығы шамалы, мұздың түбінде жинақталған тілге ұқсас шөгінділерден пайда болады. "Киіз тақта моренасы" деген атау оның әуеден қарағанда кір жуатын тақтаға ұқсас болуына байланысты берілген.

Вейки моренасы

Вейки моренасы – жағалармен қоршалған көлдер мен үстірттерден құралған, бедері дөңгелек моренаның бір түрі. Ол, үстіне қалың құм-қиыршық талқан жамылған мұздың тегіс емес еруінен пайда болады. Вейки моренасы Швецияның солтүстігінде және Канаданың кейбір аймақтарында жиі кездеседі.