Кіріспе
Саскачеванның 11-ші премьер-министрі 1982-1991 жылдар аралығында Дональд Грант Девайн (5 шілде 1944 жылы туған) – канадалық саясаткер, 1982-1991 жылдар аралығында Саскачеванның 11-ші премьер-министрі қызметін атқарған. Ол 1979-1992 жылдар аралығында Саскачеванның Прогрессивті консервативтік партиясын басқарды және Джеймс Андерсоннан кейін осы партияның премьер-министр болып қызмет еткен екі көшбасшысының бірі. Саясатқа дейін Девайн Саскачеван университетінде ауыл шаруашылығы маркетингі және тұтынушылар экономикасы пәнін оқытқан. 1979 жылы Прогрессивті консерваторлар партиясының (ПК) басшысы болып сайланғаннан кейін, 1982 жылғы сайлауда партияны жеңіске жеткізді. Девайннің билік ету кезеңі салықтарды төмендетумен, мемлекеттік компанияларды жекешелендірумен, фермерлерге қаржылық қолдауды арттырумен және провинциялық қарызды төрт есеге көбейтумен ерекшеленді. Девайннің ПК партиясы 1986 жылы қайта сайланды, бірақ 1991 жылғы сайлауда билікті жоғалтты. Кейін Девайн Консервативтік партиясынан федералдық үміткерлікке түсуге тырысты, бірақ партия оның кандидатурасын қабылдамады; ол кейіннен 2004 жылғы федералдық сайлауда тәуелсіз кандидат ретінде сәтсіз болды. Девайннің премьер-министрлік қызметі провинцияда даулы мұра қалдырды. 1991 жылы Девайн биліктен кеткен кезде, ол Саскачеван тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен төртінші премьер-министр болды. Ол Саскачеван провинциясында неолибералды экономикалық саясатты жүзеге асырғанымен танымал, бұл провинцияны нарыққа бағытталған экономикалық көзқарасқа және Кооперативтік достастық пен Жаңа демократиялық партияның басқаруын белгілеген экономикалық жоспарлаудан алыстатты. Алайда, ПК партиясы 1991 жылғы сайлауда жеңілген кезде, провинция банкроттыққа жақын болды. 1990-шы жылдарда Девайн мен ПК партиясының беделі төмендеді, ал он жылдықтың ортасындағы ірі шығындарды заңсыздыққа қатысты ақпараттар провинцияда жаңа консервативті саяси партия ретінде Саскачеван партиясының құрылуына тікелей себеп болды. Саясаттанушылар Девайннің партиясының сәттілігі провинциядағы қалалық және ауылдық мүдделер арасындағы өзгешеліктерге негізделгенін, бұл даудың тереңдеуіне әкелгенін атап өтті.
Donald Grant Devine (born July 5, 1944) is a Canadian politician who served as the 11th premier of Saskatchewan from 1982 to 1991. He led the Progressive Conservative Party of Saskatchewan from 1979 to 1992 and is one of only two leaders of that party to serve as premier, following James Anderson. Prior to entering politics, Devine taught agricultural marketing and consumer economics at the University of Saskatchewan. After being elected leader of the Progressive Conservatives (PCs) in 1979, he led the party to victory in the 1982 election. Devine's tenure was marked by tax reductions, a series of privatizations of state owned companies, increased financial support for farmers, and the quadrupling of the provincial debt. Devine's PCs were re elected in 1986 but lost power in the 1991 election. Devine later sought a federal nomination with the Conservative Party, but his candidacy was declined by the party; he subsequently ran unsuccessfully as an Independent in the 2004 federal election. Devine's tenure as Premier left a contentious legacy in the province. When Devine lost office in 1991, he was the fourth longest serving premier in Saskatchewan history. He is noted for implementing neoliberal economic policy in Saskatchewan, shifting the province towards a market based economic outlook and away from the economic planning that marked decades of Co operative Commonwealth and New Democratic Party governance. However, when the PCs lost the 1991 election, the province was on the brink of bankruptcy. The unpopularity of Devine and the PCs in the 1990s, which was further exacerbated in the middle of that decade by revelations of a major expense fraud scandal, contributed directly to the founding of the Saskatchewan Party as a new conservative political party in the province. Observers have noted that Devine's party largely staked its success on a growing divide between urban and rural interests in the province, contributing to a deepening of that divide.
Ерте өмір
1944 жылдың 5 шілдесінде Саскачеван провинциясының Реджина қаласында дүниеге келген Девин Лейк-Вэлли жанындағы әкесінің фермасында өсті.
Саясатта
Девиннің саясатқа алғашқы қадамы 1978 жылғы провинциялық сайлауда жасалды, ол Саскатун Нутана округінен Прогрессивті консерваторлар партиясынан кандидат болды. Девин жеңіліске ұшырағанымен, көшбасшы Дик Коллвер басқаратын партия 17 орын жеңіп алып, 1929 жылдан бергі ең жақсы көрсеткішін тіркеді және ресми оппозиция болды. Осы жетістікке қарамастан, Коллвер 1979 жылы көшбасшылық лауазымынан қанағаттанды, ал Девин оның орнын басуға ниет білдірді. 1979 жылдың қараша айында Девин жаңа ПК көшбасшысы болып тағайындалды. Келесі қарашада Девин Эстеван округінде өткен қосымша сайлауға қатысып, үштік бәсекеде 60 дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады.
1982 жылғы сайлау
Девайн 1982 жылғы сайлауда прогрессивті консерваторлар партиясын 1971 жылдан бері билікте болған премьер-министр Аллан Блейкени басқарған үкіметтік Жаңа демократиялық партияға (ЖДП) қарсы жетекшілік етті. «Біз одан да көпке қабілеттіміз» деген ұранмен науқан жүргізіп, Девайн еркін кәсіпкерлікті қолдау, жанармай салығын жою және үй ипотекасының сыйақысын 13,25 пайыз деңгейінде кепілдік беруді ұсынды; ЖДП үкіметі кезінде сыйақы мөлшерлемесі 18 пайызды құрады. Девайннің сайлау кампаниясы халыққа бағытталған деп есептелді, ол «жақын, қарапайым бейне» деп сипатталатын имиджді көрсетуге тырысты. 26 сәуірдегі сайлау қорытындысы прогрессивті консерваторлардың күшті жеңісімен аяқталды, олар 64 мандаттың 55-ін және сайлаушылар дауысының 54 пайызын жеңіп алды. Девайн Эстеван округінен депутат болып сайланды және Саскачеван тарихындағы екінші прогрессивті консерватор премьер-министрі болды. Партия алғаш рет 1929 жылдан 1934 жылға дейін премьер-министр болған Джеймс Андерсоннан кейін үкімет құрды, сондай-ақ көпшілік дауыспен алғаш рет билікке келді. Девайннің партиясы үкіметте тәжірибесіз болды – бар болғаны он бес депутат қайта сайланды, ал ешқайсысының үкіметте тәжірибесі болған жоқ.
Саскачеванның премьер-министрі (1982-1991)
Девин он жылдан астам уақыт бойы мемлекеттік экономиканы дамыту, әсіресе табиғи ресурстар саласында, мемлекеттік қызметтер мен денсаулық сақтауды кеңейтумен ерекшеленген НДП үкіметінен кейін билікке келді. Оның сайлау кампаниясы үкіметтің мемлекеттік емес, жеке инвестицияларды бағалайтынын нақтылады. Алайда, сарапшылар Девиннің үкіметінің "идеологиялық тұжырымдамасының анық болмағанын" атап өтті – салықтарды төмендеткенімен, шығындар да жоғары болды. Девин үкіметі билікке келген кезде провинциялық бюджет теңгерілген еді. Бірақ, салықтарды төмендету және қайтару, ипотекалық субсидиялар, сайлауға жұмсалатын қаражатты күрт арттыру, сондай-ақ көптеген ақша жоғалтқан ірі жобаларға миллиондаған доллар инвестициялау саясатының салдарынан Девин үкіметі бірқатар жылдар бойы бюджет тапшылығын бастан кешірді. Бюджет тапшылығы 1986-87 қаржы жылында 1,2 миллиард долларға жетті. Девиннің премьер-министрлігі кезінде Саскачеванның қарызы 3,5 миллиард доллардан 1991-1992 қаржы жылында 15 миллиард долларға дейін өсті. Осы кезде жылдық пайыздық төлемдер 500 миллион доллардан асып, денсаулық сақтау мен білімнен кейін бюджеттегі үшінші ірі шығынға айналды. Мемлекеттік компанияларды жекешелендірумен қатар, Девин үкіметі жеке бизнеске несиелер мен субсидиялар беруге ынта білдірді, нәтижесінде екі ауыр мұнайды қайта өңдеу зауыты, тыңайтқыш зауыты және қағаз-целлюлоза комбинаты салынды. Девин үкіметі фермерлерге арналған, жалпыға қолжетімді, төмен пайыздық несие бағдарламасын ұсынды, бұл провинцияға 1 миллиард долларға түсті. 1989 жылы Девин үкіметі егін өнімдерінің кірісін субсидиялау үшін Таза Кіріс Тұрақтандыру Шоты мен Жалпы Кіріс Сақтандыру Бағдарламасын енгізді, бұл провинцияның егін шаруашылығының табысын тікелей қолдауын бастауын білдірді.
Энергетика саясаты
Девайн үкіметі жаңа мұнай ұңғымалары үшін үш жылдық роялти салықтан босату мерзімін енгізді және қолданыстағы ұңғымалар үшін роялти салықтарын төмендетті. Бұл бұрғылаудың күрт өсуіне әкелді, бірақ үкімет төмен роялти салықтарының нәтижесінде кірістері азайды. Компанияның атауы Wascana Energy Inc. болып өзгертілді және акциялары бұқаралық нарықта сатуға шығарылды. 1987 жылы корпорациядағы соңғы мемлекеттік үлесі Canadian Occidental Petroleum компаниясына сатылды. Провинция сонымен қатар Саскачеван тау-кен даму корпорациясын сатты, ол провинциядағы уран өндірісін дамытуда маңызды рөл атқарған болатын. Девайн үкіметі баламалы энергияны зерттеу және дамытуға қаржыландыруды да қысқартты, соның ішінде 1982 жылы провинциялық Энергияны сақтау кеңсесін жапты.
1986 жылғы сайлау
1986 жылғы сайлауда Девайннің консервативтік партиясы азайған көпшілік дауыспен қайта сайланды, бұл Девайнды провинцияда қайта сайланған жалғыз консервативтік партияның басшысы етті. Алайда, жеңіс алдын ала шешілген мәселе емес еді. Девайн сайлау алдындағы шығындарға, әсіресе ауылдық жобаларға және фермерлерге үлкен үміт арқалады. Ең бастысы, сайлауға дейін Девайн Оттавадан 1 миллиард долларлық фермерлерге көмек көрсету пакетін алуға қол жеткізді.
1991 жылғы сайлау және оның салдары
Девайн үкіметі келесі провинциялық сайлауға дейін үлкен беделге ие болмағаны анық болды, Девайн оны заң бойынша мүмкіндігінше кешіктіріп шақыруға тырысты. Оның үкіметі екінші мерзімінің соңында демократиялық емес заңнамалық тәсілдері үшін сыналып, заң шығарушы жиналыстың сессиясын ұзарту және күмәнді арнайы жарғылар арқылы шығындарды қаржыландыру сияқты шараларға қанағаттанбады. 1989 жылы PotashCorp-ті жекешелендіруді көздеген ПК партиясы, Саскачеван тарихында алғаш рет мәселені талқылаудан және қоғамдық бақылаудан қашу үшін жабық отырыс өткізді. Қызметтерді қысқартуға наразылық білдіргендер ұйымдасқан қарсылыққа шықты, оның ішінде 1987 жылы Регина тарихындағы ең ірі митингілердің бірі өтті, онда шамамен жеті мың адам заң шығарушы жиналысқа жиналды. Сайлау алдындағы "Әділ үлес, Саскачеван" бағдарламасын енгізу ұсынысы да көпке ұнаған жоқ, ол провинцияның шағын қауымдастықтарына Регинадан 1300-ден астам мемлекеттік және мемлекеттік корпорациялардың жұмыс орындарын "қайта бөлуді" уәделеді – бұл схема ауылдық дауыстарды сатып алуға жасалған тағы бір әрекет ретінде қарастырылды және мүлдем қажеттілік тудырмады. Жекешелендіру, әлеуметтік бағдарламаларды қысқарту және провинциялық қарыздың күрт өсуі Девайнның беделін түсірді, сондай-ақ оның Мулроунидің беделсіз федералды ПК партиясымен тығыз байланысы да әсер етті. Екі мерзім билікте болғаннан кейін, Девайннің ПК партиясы 1991 жылғы сайлауда бұрынғы бас прокурор Рой Романов басқаратын Жаңа демократиялық партиядан күйреуге ұшырады. ПК партиясы заң шығарушы жиналыста 10 орынға дейін азайды, олардың барлығы ауылдық округтерден сайланды. Девайн бастапқыда оппозиция жетекшісі қызметінде қалды. 1992 жылдың 8 қазанында ол 1992 жылдың 31 желтоқсанынан бастап Прогрессивті консервативті партияның жетекшісі лауазымынан кеткенін жариялады. Билл Бойд Девайннен кейін партия жетекшісі болды, және әсіресе 1995 жылы ірі шығындарды ұрлау оқиғасы жарияланғаннан кейін (төменде қараңыз), Бойд партияны «Жаңа ПК» деп таныстыруға тырысты. Алайда, 1995 жылғы сайлауда партия 5 орынға дейін азайды және үшінші партия мәртебесіне ие болды. 1997 жылы партия мүшелерінің көп бөлігі Саскачеван партиясын құруға көмектесіп, оған қосылғанда, ПК партиясының басшылығы партияны кем дегенде келесі екі сайлау циклына тоқтата тұруға дауыс берді.
Қалпына келтіру
1995 жылы аяқталған RCMP тергеуінен кейін, Прогрессивтік консерваторлар партиясының (PC) 1987 және 1991 жылдар аралығында үкіметтік өкілеттігінің екінші мерзімінде ірі шығын алаяқтығы схемасы жасағаны анықталды. Партия мүшелері – оның ішінде депутаттар мен министрлер кабинетінің мүшелері – "жалған компаниялардан" келген бұрмаланған шот-фактуралар арқылы провинцияны 837 000 долларға алдады. Нәтижесінде, он тоғыз қызметкер мен депутатқа айып тағылды, ал он бес адам сотталды, оның ішінде он министр және фракция төрағасы бар. Сотталғандардың бірнешесі түрмеге кесілді. Девинге бұл схема бойынша ешқандай айып тағылмады, ол премьер-министр ретінде қаржы мәселелеріне назар аударуға уақыты болмағанын және осы алаяқтық туралы білмегенін мәлімдеді. Ол: "Менің саяси мансабымның барлық кезеңінде мен ешқашан заңсыз қызметке қатыспаған, мақұлдамаған, кешірім бермеген және тіпті оның бар екенін білмедім" деді.
Мұра
Девайн үкіметінің мұрасы, сөзсіз, "Саскачеван тарихындағы ең ірі саяси жанжал" деп аталған шығысқа байланысты алаялықтан зардап шекті, бұл Девайннің ПК-сын "Канада тарихындағы ең сыбайлас үкіметтердің бірі" деп тануға әкелді. Алайда, Девайн дәуірінің саясаты провинцияға маңызды әсер етті. Байқаушылар атап өткендей, Девайн дәуірі провинцияда неолибералды экономикалық саясаттың бекітілуіне және ауылдық және қалалық мәселелер мен сайлаушылар арасындағы айырмашылықтың күшеюіне себеп болды. Саскачеван тарихшысы Билл Уэйзер провинциядағы саясаттың ондаған жылдар бойы социализм мен еркін кәсіпкерлік туралы пікірталастармен анықталғанын, ал Девайн – өзі де осы пікірталасты қабылдаған – саяси айырмашылықты қалалық және ауылдық мүдделер арасындағы жікке қарай ықпалдады деп санайды. Бұл Девайннің ауыл шаруашылығын қоса алғанда, ауылдық қажеттіліктерге баса назар аударғандығының нәтижесі болды. Мысалы, 1986 жылғы сайлауда Девайн ауылдық жерлер мен шаруалардың қолдауына тікелей сүйенді. Саяси талдаушы Дейл Эйслер Саскачеван саясатын "Девайнге дейін" және "Девайннен кейін" деп бөлуге болатынын жазды. Девайнның неолибералды экономиканы қабылдауы, соның ішінде маңызды мемлекеттік активтерді сату провинцияның экономикалық ландшафтын өзгертті, ол 1940 жылдан бері экономикалық даму үшін негізінен мемлекеттік инвестициялар мен мемлекеттік корпорацияларға тәуелді болды. Сонымен қатар, Девайн кезіндегі қарыздың жиналуы провинцияны банкроттыққа жеткізді; Рой Романоудың НДП-сы қаржылық дағдарысты шешу үшін шығындарды күрт қысқартқанда, бұл неолиберализмнің бекітілуін көрсетті. Романов дәуіріндегі көптеген қысқартулар, әсіресе Саскачеванның ауылдық аймақтарына зиян келтіргені анықталғандықтан, қалалық және ауылдық арадағы жік одан да тереңдеді.
Кейінгі мансабы мен құрметтері
2004 жылдың қаңтар айында Девин саясатқа оралу ниетін білдірді және Сорис—Муз-Маунтин сайлау округінде Федералды консервативтік партиядан басылануға ниеттенді, бұл округ оның бұрынғы Эстеван провинциялық округін қамтыды. Консервативтік партияның орынбасары Питер Маккей оны басылуға ынталандырғанмен, партия соңында Девинге талапкер ретінде жарамсыз деп шешім шығарды – бұл Саскачеван провинциясының ПК шығындарына қатысты жанжалға байланысты болды және оған үміткерлік беруден бас тартты. 7 мамырда Девин 2004 жылғы федералды сайлауда Сорис—Муз-Маунтин округінде тәуелсіз кандидат ретінде қатысатынын мәлімдеді. Осының салдарынан 8 маусымда Девин партияның атқару комитеті тарапынан консервативтік партиядан қуылды. Девин консерватор Эд Комарницкиден кейін екінші орынды иеленді. 2009 жылы Девин Саскачеванның Еңбегінің орденімен марапатталды, бұл орден ол премьер-министр болып қызмет еткен 1985 жылы алғаш рет таныстырылды. 2017 жылы Саскачеванның Аламеда қаласының жанындағы бөгет пен су қоймасы, бастапқыда Аламеда бөгеті деп аталған, Девиннің есімімен аталып, Девин осы жобаны құруға көмектескен, ол 1994 жылы ашылды. 2017 жылы Девин провинциялық үкімет тарапынан Саскачеван университетінің басқару кеңесіне мүше болып тағайындалды.